Bu derste öğrenecekleriniz
- Bir alanı malzeme (Lagrange) ve uzay (Euler) tanımında yazıp birinden ötekine geçmek
- Malzeme türevini yerel ve taşınım terimleriyle hesaplamak
- Hız gradyanını deformasyon hızı ve dönme hızı olarak ayırmak
- Mühendislik, Green, Almansi ve logaritmik şekil değiştirmeyi karşılaştırıp çekme deneyi verisini dönüştürmek
1. Neden öğreniyoruz?
Çekme deneyinden sonlu eleman modeline
Bir alüminyum çubuğun çekme deneyi, kuvvet–uzama eğrisini mühendislik büyüklükleriyle verir: kuvvet/ilk kesit ve uzama/ilk boy. Sonlu eleman programına plastisite verisi girerken ise çoğu zaman gerçek gerilme ve logaritmik şekil değiştirme istenir. %12 uzamada iki ölçüt arasındaki fark %6'yı, gerilmedeki fark %12'yi bulur. Hangi ölçütün neye karşılık geldiğini bilmeden bu dönüşüm yapılamaz. Aynı soru kinematikte de vardır: katı mekaniği genelde parçacığı izler (Lagrange), akışkanlar mekaniği uzaydaki bir noktaya bakar (Euler). İkisini birleştiren araç malzeme türevidir.
2. Ön bilgiler
- Ders 7.1: hareket $\mathbf x=\boldsymbol\chi(\mathbf X,t)$, $\mathbf F$, $\mathbf E=\tfrac12(\mathbf C-\mathbf I)$, $\mathbf e=\tfrac12(\mathbf I-\mathbf B^{-1})$, $\mathbf U$, $\mathbf V$.
- Kısmi türev ve zincir kuralı: $f(x(t),t)$ için $\dd f/\dd t=\partial f/\partial t+(\partial f/\partial x)\,\dd x/\dd t$.
3. Malzeme ve uzay tanımı
Bir alanı (sıcaklık, hız, gerilme…) iki biçimde yazabiliriz. Malzeme (Lagrange) tanımında bağımsız değişken parçacığın referans konumudur: $\phi=\Phi(\mathbf X,t)$. Gözlemci parçacığa binmiştir. Uzay (Euler) tanımında bağımsız değişken uzaydaki sabit noktadır: $\phi=\phi(\mathbf x,t)$. Gözlemci bir noktada durur ve oradan geçen parçacıklara bakar (Şekil 1). İki tanım hareket aracılığıyla bağlıdır: $\Phi(\mathbf X,t)=\phi\big(\boldsymbol\chi(\mathbf X,t),t\big)$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Malzeme (Lagrange) tanımı | material (Lagrangian) description | $\phi(\mathbf X,t)$ | — | Bir alanın, malzeme noktasının referans konumu $\mathbf X$ ve zamanın fonksiyonu olarak yazılması: gözlemci parçacığı izler. Katı mekaniğinde yaygındır. |
| Uzay (Euler) tanımı | spatial (Eulerian) description | $\phi(\mathbf x,t)$ | — | Bir alanın uzaydaki sabit nokta $\mathbf x$ ve zamanın fonksiyonu olarak yazılması: gözlemci bir noktada durup oradan geçen parçacıklara bakar. Akışkanlar mekaniğinde yaygındır. |
Katılarda referans biçim bellidir ve gerilme–şekil değiştirme ilişkisi malzeme noktasına bağlıdır; bu yüzden malzeme tanımı doğaldır. Akışkanda referans biçimin anlamı yoktur; uzay tanımı kullanılır. Sonlu elemanlarda "toplam Lagrange" yaklaşımı her şeyi referansa, "güncellenmiş Lagrange" yaklaşımı son bilinen konfigürasyona göre yazar.
4. Malzeme türevi ve hız gradyanı
Hız ve ivme bir parçacığa aittir: $\mathbf V(\mathbf X,t)=\partial\boldsymbol\chi/\partial t\big|_{\mathbf X}$. Bir alan uzay tanımında verildiğinde, parçacığı izleyen gözlemcinin gördüğü değişim hızı zincir kuralıyla bulunur:
\begin{equation}\label{eq:Dt} \frac{D\phi}{Dt}=\underbrace{\frac{\partial\phi}{\partial t}}_{\text{yerel}}+\underbrace{\mathbf v\cdot\nabla\phi}_{\text{taşınım}},\qquad \mathbf a=\frac{D\mathbf v}{Dt}=\frac{\partial\mathbf v}{\partial t}+(\nabla\mathbf v)\,\mathbf v . \end{equation}Taşınım terimi, parçacığın $\phi$'nin farklı olduğu bir bölgeye taşınmasından gelir: zamanla değişmeyen ama uzayda değişen bir sıcaklık alanında hareket eden parçacık yine de ısınır ya da soğur.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Malzeme türevi | material (total) time derivative | $\dfrac{D\phi}{Dt}=\dfrac{\partial\phi}{\partial t}+\mathbf v\cdot\nabla\phi$ | [φ]/s | Bir büyüklüğün, belirli bir malzeme noktasını izleyen gözlemcinin gördüğü değişim hızı; uzay tanımında yerel ve taşınım terimlerinin toplamıdır. |
Hız gradyanı. Güncel konfigürasyonda $\mathbf L=\partial\mathbf v/\partial\mathbf x$'tir ve $\dot{\mathbf F}=\mathbf L\mathbf F$ bağıntısından $\mathbf L=\dot{\mathbf F}\mathbf F^{-1}$ olur. Simetrik ve ters simetrik kısımlarına ayrılır:
\begin{equation}\label{eq:L} \mathbf L=\mathbf D+\mathbf W,\qquad \mathbf D=\tfrac12(\mathbf L+\mathbf L^{\T}),\quad \mathbf W=\tfrac12(\mathbf L-\mathbf L^{\T}),\qquad \dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\,\mathbf F,\quad \dot J=J\operatorname{tr}\mathbf D . \end{equation}$\mathbf D$ (deformasyon hızı) güncel liflerin uzama ve açı değişim hızlarını, $\mathbf W$ (dönme hızı) anlık rijit dönmeyi verir. Bunlar Ders 1.3'teki $\boldsymbol\varepsilon$ ve $\boldsymbol\omega$'nın "hız" karşılıklarıdır; fark, $\mathbf D$'nin büyük deformasyonda da tam olarak geçerli olmasıdır. Ders 8.1'de Cauchy gerilmesinin iş eşleniği olarak $\mathbf D$'yi kullanacağız.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Hız gradyanı | (spatial) velocity gradient | $\mathbf L=\partial\mathbf v/\partial\mathbf x=\dot{\mathbf F}\mathbf F^{-1}$ | 1/s | Güncel konfigürasyonda hız alanının uzaysal gradyanı; simetrik kısmı deformasyon hızı $\mathbf D$, ters simetrik kısmı dönme hızı (spin) $\mathbf W$'dir. |
| Deformasyon (şekil değiştirme) hızı ve dönme hızı | rate of deformation and spin tensors | $\mathbf D=\tfrac12(\mathbf L+\mathbf L^{\T}),\ \mathbf W=\tfrac12(\mathbf L-\mathbf L^{\T})$ | 1/s | $\mathbf D$ güncel lif uzama ve açı değişim hızlarını verir ($\dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$); $\mathbf W$ anlık rijit dönme hızıdır. |
5. Şekil değiştirme ölçütleri tek eksende
Bir çubuk $L$ boyundan $l$ boyuna gelsin; uzama oranı $\lambda=l/L$. Dört yaygın ölçüt:
\begin{equation}\label{eq:olc} \varepsilon_{\text{müh}}=\lambda-1,\qquad E=\tfrac12(\lambda^2-1),\qquad e=\tfrac12(1-\lambda^{-2}),\qquad \varepsilon_{\ln}=\ln\lambda=\int_L^l\frac{\dd l'}{l'} . \end{equation}Mühendislik şekil değiştirmesi değişimi ilk boya, Almansi son boya böler; Green referansa, Almansi güncele göre tanımlıdır. Logaritmik (Hencky, "gerçek") şekil değiştirme, her an o anki boya göre küçük artımların toplamıdır; tansör biçimi $\ln\mathbf U$'dur. $\lambda=1+\varepsilon$ yazıp seriye açınca hepsi birinci mertebede aynıdır:
$$ E=\varepsilon+\tfrac12\varepsilon^2,\qquad \ln\lambda=\varepsilon-\tfrac12\varepsilon^2+\dots,\qquad e=\varepsilon-\tfrac32\varepsilon^2+\dots $$| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Logaritmik (Hencky, gerçek) şekil değiştirme | logarithmic (Hencky, true) strain | $\ln\lambda,\ \ln\mathbf U$ | — | Tek eksende $\varepsilon_{\ln}=\ln(l/L)=\int\dd l/l$; ardışık uzamalarda toplanabilir, çekme ve basınçta simetriktir. Tansör biçimi $\ln\mathbf U$ (ya da $\ln\mathbf V$). |
| $\lambda$ | $\lambda-1$ | $E$ | $e$ | $\ln\lambda$ |
|---|---|---|---|---|
| 0,5 | −0,500 | −0,375 | −1,500 | −0,693 |
| 0,9 | −0,100 | −0,095 | −0,117 | −0,105 |
| 1,01 | 0,0100 | 0,0101 | 0,0099 | 0,0100 |
| 1,1 | 0,100 | 0,105 | 0,087 | 0,095 |
| 1,5 | 0,500 | 0,625 | 0,278 | 0,405 |
| 2 | 1,000 | 1,500 | 0,375 | 0,693 |
Logaritmik ölçütün iki iyi özelliği vardır. Birincisi toplanabilirliktir: ardışık iki uzamada $\ln(\lambda_1\lambda_2)=\ln\lambda_1+\ln\lambda_2$ (Şekil 3). İkincisi simetridir: boyu iki katına çıkarmak $+0{,}693$, yarıya indirmek $-0{,}693$ verir; mühendislik ölçütü ise $+1$ ve $-0{,}5$ verir.
Hangi ölçüt nerede?
Küçük şekil değiştirmede ($<$%1) hepsi aynıdır. Metal plastisitesinde ve sonlu eleman malzeme verisinde logaritmik ölçüt ile gerçek (Cauchy) gerilme kullanılır. Kauçuk ve büyük dönmeli yapı analizinde Green–Lagrange $\mathbf E$ ile ikinci Piola–Kirchhoff gerilmesi (Ders 8.1) birlikte kullanılır. Ölçüt seçimi bir "doğruluk" değil, bünye denklemiyle tutarlılık meselesidir.
6. Çözümlü örnekler
Uzayan çubukta hız ve ivme: iki tanım
Verilenler
Bir çubuğun noktaları $x=X(1+at^2)$ ile hareket ediyor; $a=0{,}5$ s⁻², uzunluk m (Şekil 1).
İstenenler
Hız ve ivmenin malzeme ve uzay tanımı; $t=1$ s'de $x=0{,}8$ m noktasındaki ivme (malzeme türeviyle); hız gradyanı $L$.
Model ve kabuller
Tek boyutlu hareket; \eqref{eq:Dt}. $X=x/(1+at^2)$ ters ilişkisi kullanılır.
Çözüm
Malzeme tanımı: $V=\partial x/\partial t=2aXt$, $A=2aX$. Uzay tanımı: $X$ yerine $x/(1+at^2)$ koyunca $v(x,t)=\dfrac{2at\,x}{1+at^2}$.
Malzeme türevi: $\dfrac{\partial v}{\partial t}=\dfrac{2ax(1-at^2)}{(1+at^2)^2}=\dfrac{2(0{,}5)(0{,}8)(0{,}5)}{1{,}5^2}=0{,}1778$ m/s²; $\dfrac{\partial v}{\partial x}=\dfrac{2at}{1+at^2}=0{,}6667$ s⁻¹; $v=0{,}5333$ m/s. $a=0{,}1778+0{,}5333\cdot0{,}6667=0{,}5333$ m/s².
Kontrol: $t=1$ s'de $x=0{,}8$'deki parçacık $X=0{,}8/1{,}5=0{,}5333$ m; $A=2aX=0{,}5333$ m/s² ✓. Hız gradyanı $L=\partial v/\partial x=\dot F/F=2at/(1+at^2)=0{,}667$ s⁻¹.
Birim kontrolü
$a$ [1/s²] · $x$ [m] → m/s²; $v\,\partial v/\partial x$: (m/s)(1/s) = m/s² ✓.
Fiziksel yorum
Yerel terim tek başına ivmenin yalnız üçte birini veriyor; geri kalanı taşınım terimidir. Uzay tanımında $\partial v/\partial t$'yi ivme sanmak tipik bir hatadır. Çubuk homojen uzadığı için $L$ uzaydan bağımsızdır.
Çekme deneyi verisini gerçek gerilme ve logaritmik şekil değiştirmeye çevirmek
Verilenler
Alüminyum alaşımı, boyun vermeden önceki üç ölçüm (mühendislik): $(\varepsilon,\ \sigma_{\text{müh}})=(0{,}002;\ 140)$, $(0{,}05;\ 260)$, $(0{,}12;\ 310)$ MPa.
İstenenler
Her nokta için $\varepsilon_{\ln}$ ve gerçek gerilme $\sigma$; 0,12'de Green ve Almansi değerleri.
Model ve kabuller
Boyun vermeden önce şekil değiştirme düzgün; plastik akış hacim korur ($J\approx1$, elastik kısım ihmal) ⇒ $A=A_0/\lambda$ ve $\sigma=F/A=\sigma_{\text{müh}}\lambda$. $\lambda=1+\varepsilon$.
Çözüm
| $\varepsilon_{\text{müh}}$ | $\sigma_{\text{müh}}$ [MPa] | $\varepsilon_{\ln}=\ln(1+\varepsilon)$ | $\sigma=\sigma_{\text{müh}}(1+\varepsilon)$ [MPa] |
|---|---|---|---|
| 0,002 | 140 | 0,00200 | 140,3 |
| 0,05 | 260 | 0,04879 | 273,0 |
| 0,12 | 310 | 0,11333 | 347,2 |
$\lambda=1{,}12$'de $E=\tfrac12(1{,}2544-1)=0{,}1272$ ve $e=\tfrac12(1-1/1{,}2544)=0{,}1014$.
Birim kontrolü
Şekil değiştirmeler boyutsuz; gerilme MPa × boyutsuz = MPa.
Fiziksel yorum
%0,2'de bütün ölçütler aynıdır. %12'de aynı durum için $0{,}101$ ile $0{,}127$ arasında dört farklı sayı çıkar; gerçek gerilme mühendislik gerilmesinden %12 büyüktür. Boyun başladıktan sonra şekil değiştirme düzgün olmadığından bu dönüşüm geçersizdir.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Uzay tanımında ivme $=\partial\mathbf v/\partial t$ | $\mathbf a=\partial\mathbf v/\partial t+(\nabla\mathbf v)\mathbf v$; taşınım terimi unutulmamalı. |
| $\mathbf D$'yi $\dot{\mathbf E}$ sanmak | $\dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$; yalnız $\mathbf F\approx\mathbf I$ iken eşittirler. |
| Mühendislik şekil değiştirmelerini toplamak | Ardışık aşamalarda uzama oranları çarpılır; yalnız $\ln\lambda$ toplanır. |
| FE programına mühendislik verisi girmek | Çoğu program gerçek gerilme–logaritmik şekil değiştirme ister; dönüşüm boyun vermeye kadar geçerlidir. |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 7.2-1KolayKavramsalSabit sıcaklık alanında ısınma
Bir boruda sıcaklık zamanla değişmiyor ama eksen boyunca $T(x)=T_0+bx$ ($b=20$ K/m). Akış hızı $v=2$ m/s. Bir akışkan parçacığının sıcaklığı hangi hızla değişir? Euler gözlemcisi ne görür?
İpucu
$DT/Dt=\partial T/\partial t+v\,\partial T/\partial x$.
Çözüm
$DT/Dt=0+2\cdot20=40$ K/s: parçacık ısınır. Sabit noktadaki gözlemci için $\partial T/\partial t=0$; o hiçbir değişim görmez. Fark tamamen taşınımdır.
Alıştırma 7.2-2KolaySayısalBoyu iki katına çıkan çubuk
Kauçuk bir şerit 100 mm'den 200 mm'ye, sonra geri 100 mm'ye getiriliyor. İkinci aşamanın (200 → 100 mm) mühendislik ve logaritmik şekil değiştirmesi nedir? İki aşamanın toplamı hangi ölçütte sıfırdır?
İpucu
İkinci aşamanın referansı 200 mm'lik durumdur: $\lambda=0{,}5$.
Çözüm
1. aşama: $\varepsilon=1$, $\ln2=0{,}693$. 2. aşama: $\varepsilon=-0{,}5$, $\ln0{,}5=-0{,}693$. Toplam: mühendislik $0{,}5$ (yanlış; çubuk başlangıç boyunda), logaritmik $0$ (doğru). Logaritmik ölçüt toplanabilir ve simetriktir.
Alıştırma 7.2-3OrtaSayısalBasit kayma akışı
$x_1=X_1+\dot\gamma t X_2$, $x_2=X_2$ hareketi için $\mathbf L$, $\mathbf D$, $\mathbf W$'yi bulun ve $\dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$'yi doğrulayın.
İpucu
$\mathbf F=\begin{bmatrix}1&\dot\gamma t\\0&1\end{bmatrix}$, $\mathbf L=\dot{\mathbf F}\mathbf F^{-1}$.
Çözüm
$\mathbf L=\begin{bmatrix}0&\dot\gamma\\0&0\end{bmatrix}$, $\mathbf D=\tfrac{\dot\gamma}2\begin{bmatrix}0&1\\1&0\end{bmatrix}$, $\mathbf W=\tfrac{\dot\gamma}2\begin{bmatrix}0&1\\-1&0\end{bmatrix}$ (saat yönünde $\dot\gamma/2$ açısal hız). $\mathbf E=\tfrac12\begin{bmatrix}0&\dot\gamma t\\\dot\gamma t&\dot\gamma^2t^2\end{bmatrix}$ ⇒ $\dot{\mathbf E}=\begin{bmatrix}0&\dot\gamma/2\\\dot\gamma/2&\dot\gamma^2t\end{bmatrix}$; $\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$ aynı sonucu verir ✓. $\mathbf D$ sabitken $\dot{\mathbf E}$ zamanla değişir: lifler dönerek yeni doğrultulara geçer.
Alıştırma 7.2-4ZorKavramsalBasınçta Green ölçütü
Bir kauçuk blok kalınlığının %80'i kadar basılıyor ($\lambda=0{,}2$). Dört ölçütü hesaplayın. Green ölçütü neden basınçta "yetersiz" kabul edilir?
İpucu
$E$'nin en küçük değeri $\lambda\to0$'da kaçtır?
Çözüm
$\lambda-1=-0{,}8$; $E=\tfrac12(0{,}04-1)=-0{,}48$; $e=\tfrac12(1-25)=-12$; $\ln0{,}2=-1{,}609$. Green ölçütü $-\tfrac12$'ye sınırlıdır: sonsuz basınç bile $-0{,}5$'ten küçük $E$ üretemez, bu yüzden basınçta şekil değiştirme düzeyini ayırt etmekte zayıftır. Doğrusal bir $S=E_{\text{mod}}E$ bünye denklemi (St. Venant–Kirchhoff) büyük basınçta fiziksel olmayan sonuç verir.
9. Özet
- Malzeme tanımı $\Phi(\mathbf X,t)$ parçacığı, uzay tanımı $\phi(\mathbf x,t)$ sabit noktayı izler.
- $D\phi/Dt=\partial\phi/\partial t+\mathbf v\cdot\nabla\phi$; ivmede taşınım terimi $(\nabla\mathbf v)\mathbf v$.
- $\mathbf L=\dot{\mathbf F}\mathbf F^{-1}=\mathbf D+\mathbf W$; $\dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$.
- Tek eksende $\lambda-1$, $\tfrac12(\lambda^2-1)$, $\tfrac12(1-\lambda^{-2})$, $\ln\lambda$ küçük şekil değiştirmede aynı, büyükte farklıdır; yalnız $\ln\lambda$ toplanır.
Sıradaki ders: kuvveti hangi alana böldüğümüze göre gerilme de üç ayrı biçimde tanımlanır — Cauchy ve Piola–Kirchhoff gerilmeleri.
10. Kaynaklar
- J. N. Reddy, An Introduction to Continuum Mechanics, Cambridge University Press — Süreklilerin kinematiği bölümü (malzeme ve uzay tanımı, malzeme türevi, şekil değiştirme hızı).
- G. A. Holzapfel, Nonlinear Solid Mechanics: A Continuum Approach for Engineering, Wiley, 2000 — Kinematik bölümü (malzeme zaman türevi, hız gradyanı, şekil değiştirme ölçütleri).
- L. E. Malvern, Introduction to the Mechanics of a Continuous Medium, Prentice-Hall, 1969 — Şekil değiştirme ve deformasyon bölümü (Lagrange ve Euler tanımları).
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.