Bu derste öğrenecekleriniz
- Uzamaz kiriş için elastika denklemini EI dθ/ds = M biçiminde kurmak
- Uç momentli konsolun daire yayı çözümünü ve uç yüklü konsolun eliptik integral çözümünü kullanmak
- Atış yöntemiyle büyük sehimi sayısal olarak bulmak ve doğrusal teoriyle karşılaştırmak
- Uçları eksenel yönde tutulu kirişte membran kuvvetini ve sertleşmeyi tahmin etmek
1. Neden öğreniyoruz?
Doğrusal teoriye göre boyundan fazla çöken şerit
250 mm uzunluğunda, 0,5 mm kalınlığında bir yay çeliği şeridi ucundan bir momentle yarım daire biçiminde bükmek mümkündür ve yüzeydeki şekil değiştirme yalnız %0,3 civarında kalır. Doğrusal kiriş teorisi aynı moment için 393 mm uç sehimi verir: boyundan fazla. Tersine, uçları sabitlenmiş ince bir çelik levha basınç altında doğrusal teorinin öngördüğünden çok daha az sehim yapar, çünkü eğilirken uzamak zorunda kalır ve bir çekme (membran) kuvveti taşır. İki olay da Hafta 7'deki dersin uygulamasıdır: şekil değiştirme küçük, dönme büyük.
2. Ön bilgiler
- Euler–Bernoulli kirişi: $M=EI\kappa$; küçük eğimde $\kappa\approx w''$, konsol uç yükünde $\delta=PL^3/3EI$.
- Ders 7.1: büyük dönmede doğrusal kinematik sahte şekil değiştirme üretir; şekil değiştirme ölçütü $E=\tfrac12(\lambda^2-1)$.
- Eliptik integraller: $F(k,\varphi)=\int_0^\varphi\dd\phi/\sqrt{1-k^2\sin^2\phi}$, $E(k,\varphi)=\int_0^\varphi\sqrt{1-k^2\sin^2\phi}\,\dd\phi$, $K(k)=F(k,\pi/2)$.
3. Elastika denklemi
- Eksen uzamaz: yay boyu $s$ her zaman $0\le s\le L$ (eksenel şekil değiştirme ihmal).
- Düzlem kesitler düzlem ve eksene dik kalır; kayma şekil değiştirmesi yok. Malzeme doğrusal elastik, $EI$ sabit.
- Şekil değiştirme küçük, dönme $\theta$ büyük olabilir. Yükler doğrultusunu korur.
Eğriliği tam olarak, eksen açısının yay boyuna göre değişimiyle yazarız (Şekil 1):
\begin{equation}\label{eq:elastika} EI\,\frac{\dd\theta}{\dd s}=M(s),\qquad \frac{\dd x}{\dd s}=\cos\theta,\qquad \frac{\dd z}{\dd s}=\sin\theta . \end{equation}Doğrusal teori iki yaklaşım yapar: $\kappa\approx w''$ (yani $\theta$ küçük) ve momenti deforme olmamış geometride hesaplamak. Elastika ikisini de bırakır: moment, yükün deforme konumdaki kollarıyla yazılır. Örneğin ucunda düşey $P$ taşıyan konsolda $M(s)=-P\,(x_L-x)$; $x_L$ uç noktasının henüz bilinmeyen yatay konumudur. Eğrilik tam, kuvvet kolu doğru; şekil değiştirme ise hâlâ küçüktür: yüzeyde $\varepsilon=\kappa\,h/2$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Elastika | elastica | $EI\,\dd\theta/\dd s=M$ | — | Uzamaz, ince elastik bir çubuğun büyük dönmeli denge biçimi; eğrilik tam olarak $\dd\theta/\dd s$ ile yazılır, eğim küçük kabul edilmez. |
4. Uç momentli konsol: daire yayı
Uca saat tersi $M_0$ momenti uygulanırsa her kesitte $M=M_0$ olur. \eqref{eq:elastika}'dan $\theta=M_0s/EI$: eğrilik sabittir, eksen yarıçapı $\rho=EI/M_0$ olan bir daire yayıdır (Şekil 2). $m=M_0L/EI$ ile kesin uç konumu
\begin{equation}\label{eq:daire} \frac{x_L}{L}=\frac{\sin m}{m},\qquad \frac{z_L}{L}=\frac{1-\cos m}{m},\qquad \theta_L=m ;\qquad \text{doğrusal: } \frac{w_L}{L}=\frac m2 . \end{equation}$m=1$'de kesin $z_L/L=0{,}460$, doğrusal $0{,}5$ (%9 fazla). $m=\pi$'de kiriş yarım daire olur ($z_L/L=2/\pi=0{,}637$, $x_L=0$), doğrusal teori $1{,}571$ verir; $m=2\pi$'de tam daire.
5. Uç yüklü konsol: eliptik integral çözümü
Ucunda düşey $P$ taşıyan konsolda \eqref{eq:elastika}'yı $s$'ye göre türetip $\dd x/\dd s=\cos\theta$ kullanınca $EI\,\theta''=P\cos\theta$ çıkar (θ aşağı negatif). Sınır koşulları $\theta(0)=0$, $\theta'(L)=0$. Birinci integral ve $1+\sin\theta=2k^2\sin^2\phi$ dönüşümüyle çözüm eliptik integrallere iner (Bisshopp ve Drucker, 1945). $\alpha=PL^2/EI$ ve uç açısı $\theta_0=|\theta_L|$ ile:
\begin{equation}\label{eq:bd} \sqrt\alpha=K(k)-F(k,\varphi_1),\qquad k^2=\frac{1+\sin\theta_0}{2},\quad \sin\varphi_1=\frac1{k\sqrt2}, \end{equation} \begin{equation}\label{eq:bd2} \frac{\delta}{L}=1-\frac{2}{\sqrt\alpha}\big[E(k)-E(k,\varphi_1)\big],\qquad \frac{x_L}{L}=\sqrt{\frac{2\sin\theta_0}{\alpha}} . \end{equation}İlk denklem $\theta_0$ için sayısal olarak (ikiye bölme) çözülür, sonra sehim ikinci denklemden okunur. Sonuçları doğrusal teoriyle karşılaştıralım (Şekil 3, Şekil 4):
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Eliptik integraller | elliptic integrals | $F(k,\varphi),\ E(k,\varphi),\ K(k)$ | — | $F=\int_0^\varphi\dd\phi/\sqrt{1-k^2\sin^2\phi}$ ve $E=\int_0^\varphi\sqrt{1-k^2\sin^2\phi}\,\dd\phi$; $K(k)=F(k,\pi/2)$. Elastika ve sarkacın kapalı çözümlerinde ortaya çıkar. |
| $\alpha$ | $\theta_0$ | $\delta/L$ (elastika) | $\delta/L$ doğrusal $=\alpha/3$ | Doğrusal hata | $x_L/L$ |
|---|---|---|---|---|---|
| 0,25 | 7,12° | 0,0828 | 0,0833 | %0,7 | 0,996 |
| 0,5 | 14,01° | 0,1621 | 0,1667 | %2,8 | 0,984 |
| 1 | 26,43° | 0,3017 | 0,3333 | %10,5 | 0,944 |
| 2 | 44,79° | 0,4935 | 0,6667 | %35 | 0,839 |
| 5 | 69,64° | 0,7138 | 1,667 | %133 | 0,612 |
| 10 | 81,95° | 0,8106 | 3,333 | %311 | 0,445 |
Fiziksel neden: uç geriye çekildikçe ($x_L<L$) kök momenti $Px_L$, doğrusal teorinin $PL$ değerinden küçüktür; ayrıca yük giderek kirişe paralel hâle gelir ve eğilmeye daha az katkı yapar. Bu yüzden büyük sehimli konsol doğrusal teoriden daha rijittir.
Uç yüklü konsolda doğrusal teorinin hatası yaklaşık uç açısının karesiyle büyür: $\theta_L\approx7^\circ$'de %1, $\approx14^\circ$'de %3, $\approx26^\circ$'de %10. Kaba kural: uç dönmesi $10^\circ$'yi aşıyorsa elastika ya da geometrik doğrusal olmayan analiz gerekir.
6. Sayısal çözüm: atış yöntemi
Eğik kuvvet, kuvvet + moment ya da değişken kesitte kapalı çözüm yoktur. Boyutsuz değişkenlerle ($\bar s=s/L$, $\bar\kappa=\kappa L$, $p=PL^2/EI$, $m=M_0L/EI$) problem, $\bar s=0$'da $x=z=\theta=0$ ve $\bar s=1$'de $\bar\kappa=m$ koşullu bir sınır değer problemidir:
$$ x'=\cos\theta,\quad z'=\sin\theta,\quad \theta'=\bar\kappa,\quad \bar\kappa'=-p_z\cos\theta+p_x\sin\theta . $$Atış yöntemi: bilinmeyen kök eğriliği $\bar\kappa_0$ tahmin edilir, denklemler RK4 ile $0\to1$ tümlenir, uçtaki kalan $r(\bar\kappa_0)=\bar\kappa(1)-m$ hesaplanır ve Newton ile sıfırlanır. Türev $\dd r/\dd\bar\kappa_0$, aynı tümlemede çözülen duyarlılık denklemlerinden gelir. Büyük yüklerde yük sıfırdan küçük artımlarla verilir; her artım öncekinin çözümünden başlar. Aşağıdaki araç bunu yapar; yakınsama ölçütü $|r|<10^{-10}$'dur ve $N=400$ adımla uç konumu $10^{-8}$ mertebesinde doğrudur.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Atış yöntemi | shooting method | $r(\kappa_0)=0$ | — | İki noktalı sınır değer problemini, bilinmeyen başlangıç değerini tahmin edip başlangıç değer problemi olarak tümleyerek ve uçtaki koşulun kalanını (Newton ya da sekant ile) sıfırlayarak çözme yöntemi. |
Kendiniz deneyin
"Düşey uç yükü, p = 1" düğmesi tablodaki satırı verir; denetimler tablosunda eliptik integral sonucuyla karşılaştırma görünür. "Uç momenti m = π" yarım daireyi çizer. $p$'yi 0,1'e indirince iki eğrinin çakıştığını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Orta dönme ve membran etkisi
Konsolun ucu serbestçe geri çekilebilir. Uçları eksenel yönde tutulu bir kirişte (iki ucu sabit mafsallı) bu mümkün değildir: eğilen eksen uzamak zorundadır. Dönmeler orta büyüklükteyken ($w'^2$ önemli, ama $\cos\theta\approx1$) Green ölçütünün eksenel bileşeni
\begin{equation}\label{eq:vk} \varepsilon_x=u'+\tfrac12w'^2-z\,w'',\qquad N=EA\big(u'+\tfrac12w'^2\big),\qquad EI\,w''''-N\,w''=q \end{equation}olur (von Kármán kirişi). Denge $N'=0$ verir: $N$ sabittir. Uçlar tutuluysa $u(0)=u(L)=0$ ve tümlemeyle
$$ N=\frac{EA}{2L}\int_0^L w'^2\,\dd x . $$| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Orta dönmeli (von Kármán) kiriş teorisi | moderate-rotation (von Kármán) beam theory | $\varepsilon_x=u'+\tfrac12w'^2-zw''$ | — | Şekil değiştirmeler küçük, dönmeler orta büyüklükte iken eksenel şekil değiştirmeye $\tfrac12w'^2$ teriminin eklendiği kiriş teorisi; eğilme ile eksenel kuvveti birbirine bağlar. |
| Membran etkisi (sertleşme) | membrane (tension) stiffening | $N=\dfrac{EA}{2L}\displaystyle\int_0^L w'^2\dd x$ | N | Uçları eksenel yönde tutulu bir kiriş ya da plak sehim yaptıkça uzamak zorunda kalır; doğan çekme kuvveti yükü eğilmeyle birlikte taşır ve yük–sehim eğrisini sertleştirir. |
Basit mesnetli, düzgün yüklü, dikdörtgen kesitli kirişte $w=a\sin(\pi x/L)$ tek terimli yaklaşımı ile toplam potansiyel enerjinin $a$'ya göre minimumu şu kübik denklemi verir ($A/I=12/h^2$):
\begin{equation}\label{eq:kubik} \frac ah+3\Big(\frac ah\Big)^3=\frac{a_0}{h},\qquad a_0=\frac{4qL^4}{\pi^5EI}\approx\frac{5qL^4}{384EI}. \end{equation}$a_0$ doğrusal teorinin orta sehimidir. Kübik terim, sehim kalınlığın yaklaşık %20'sini aştığında %10'luk bir sertleşme yaratır; $a_0=h$'de gerçek sehim $0{,}54h$'dir (kesin çözüm $0{,}534h$) (Şekil 5).
Ne zaman doğrusal teori yetmez?
- Uçları serbest (konsol, kayıcı mesnet): ölçüt dönme açısıdır; $\theta\gtrsim10^\circ$ ise elastika.
- Uçları tutulu (iki ucu sabit kiriş, kenarları tutulu plak): ölçüt sehim/kalınlık oranıdır; $w\gtrsim0{,}2h$ ise membran etkisi. Membran kuvveti mesnetlerde yatay tepki olarak ortaya çıkar; mesnet tasarımında unutulmamalıdır.
- Eksenel basınç: burkulma yükü civarında küçük yükler bile büyük sehim yaratır (Hafta 9'un ötesi; MAK 613).
8. Çözümlü örnekler
Yay çeliği şeridi yarım daireye bükmek
Verilenler
Konsol yay çeliği şerit: $L=250$ mm, $b=12$ mm, $t=0{,}5$ mm, $E=200$ GPa; ucuna $M_0$ momenti uygulanıyor.
İstenenler
Şeridi yarım daireye getiren $M_0$; uç konumu; doğrusal teorinin uç sehimi; yüzeydeki şekil değiştirme ve gerilme.
Model ve kabuller
Elastika, sabit moment ⇒ daire yayı, \eqref{eq:daire}. Malzeme doğrusal elastik kalıyor mu kontrol edilecek.
Çözüm
$I=bt^3/12=12(0{,}125)/12=0{,}125$ mm⁴, $EI=200\,000\cdot0{,}125=25\,000$ N·mm². Yarım daire: $m=\pi$ ⇒ $M_0=\pi EI/L=\pi\cdot25\,000/250=314$ N·mm $=0{,}314$ N·m.
Uç: $x_L=L\sin\pi/\pi=0$, $z_L=2L/\pi=159{,}2$ mm; uç $180^\circ$ dönmüş. Doğrusal teori: $w_L=M_0L^2/2EI=\pi L/2=392{,}7$ mm.
Yarıçap $\rho=L/\pi=79{,}6$ mm; yüzey şekil değiştirmesi $\varepsilon=t/(2\rho)=0{,}25/79{,}6=0{,}00314$; $\sigma=E\varepsilon=628$ MPa.
Birim kontrolü
$EI/L$: N·mm²/mm = N·mm ✓. $t/\rho$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Dönme $180^\circ$, şekil değiştirme yalnız %0,3: "küçük şekil değiştirme, büyük dönme" durumunun tipik örneği. Yay çeliğinin akma dayanımı (1000 MPa'nın üstünde) aşılmaz, bükme elastiktir. Doğrusal teori uç sehimini şerit boyundan büyük verir; anlamsızdır.
Uç yüklü şerit: elastika ve doğrusal teori
Verilenler
Aynı şerit (EI = 25 000 N·mm², L = 250 mm) ucundan düşey (a) $P=0{,}4$ N, (b) $P=1{,}2$ N ile yükleniyor.
İstenenler
Uç sehimi, uç dönmesi, kök momenti ve en büyük eğilme gerilmesi; doğrusal teoriyle karşılaştırma.
Model ve kabuller
Elastika, \eqref{eq:bd}–\eqref{eq:bd2}; sayılar eliptik integrallerle ve atış yöntemiyle ayrı ayrı hesaplandı (beş basamak uyumlu). Kök momenti $M(0)=Px_L$; gerilme $\sigma=M(t/2)/I$.
Çözüm
$\alpha=PL^2/EI$: (a) $0{,}4\cdot62\,500/25\,000=1$, (b) $3$.
(a) $\theta_0=26{,}43^\circ$, $\delta=0{,}3017L=75{,}4$ mm (doğrusal $83{,}3$ mm); $x_L=0{,}9436L=235{,}9$ mm ⇒ $M(0)=94{,}4$ N·mm, $\sigma=94{,}4\cdot0{,}25/0{,}125=189$ MPa (doğrusal: $PL=100$ N·mm, 200 MPa).
(b) $\theta_0=56{,}50^\circ$, $\delta=0{,}6033L=150{,}8$ mm (doğrusal $250$ mm); $x_L=0{,}7456L=186{,}4$ mm ⇒ $M(0)=223{,}7$ N·mm, $\sigma=447$ MPa (doğrusal 600 MPa).
Birim kontrolü
$PL^2/EI$: N·mm²/(N·mm²) boyutsuz ✓. Gerilme N·mm·mm/mm⁴ = MPa ✓.
Fiziksel yorum
$\alpha=1$'de doğrusal teori sehimi %10, $\alpha=3$'te %66 fazla verir; gerilmeyi de abartır (güvenli yönde ama ekonomik değil). Ters problemde ise tehlikelidir: bir sensör ya da yay tasarımında istenen sehimi doğrusal teoriyle ayarlarsanız gereken kuvvet olduğundan küçük çıkar.
9. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Büyük sehimi "büyük şekil değiştirme" sanmak | Elastikada şekil değiştirme küçüktür ($\kappa h/2$); büyük olan dönmedir. Malzeme doğrusal kalabilir. |
| Momenti deforme olmamış geometride hesaplamak | Kol deforme konumdan ölçülür: konsolda $M(0)=Px_L<PL$. |
| $\kappa=w''$ kullanmak | Tam eğrilik $\dd\theta/\dd s=w''/(1+w'^2)^{3/2}$; büyük eğimde fark büyüktür. |
| Uçları tutulu kirişte membran kuvvetini unutmak | $N=(EA/2L)\int w'^2\dd x$ sehimi azaltır ama mesnete yatay kuvvet aktarır. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 9.1-1KolayKavramsalKonsol neden daha rijit?
Büyük sehimli uç yüklü konsol neden doğrusal teorinin öngördüğünden daha az sehim yapar? İki fiziksel neden yazın.
İpucu
Kök momentinin kolu ve yükün kirişe göre doğrultusu.
Çözüm
(1) Uç geri çekildiği için kuvvet kolu $x_L<L$ ve bütün kesitlerde moment küçülür. (2) Kiriş döndükçe düşey yük kiriş eksenine yaklaşır; eğilmeye katkı yapan dik bileşeni ($P\cos\theta$) azalır. Doğrusal teori ikisini de ihmal eder.
Alıştırma 9.1-2KolaySayısalUç momentinde hata
$m=M_0L/EI=0{,}5$ için kesin ve doğrusal uç sehimini karşılaştırın. Hata yüzde kaçtır?
İpucu
$z_L/L=(1-\cos m)/m$, doğrusal $m/2$.
Çözüm
$(1-\cos0{,}5)/0{,}5=0{,}2448$; doğrusal $0{,}25$; hata %2,1. Seri açılımıyla $z_L/L=m/2-m^3/24+\dots$: bağıl hata yaklaşık $m^2/12$.
Alıştırma 9.1-3OrtaSayısalUçları tutulu çelik levha şeridi
Açıklığı $L=1{,}2$ m, kalınlığı $h=6$ mm, birim genişlikli çelik şerit ($E=210$ GPa) iki ucunda sabit mafsallı ve eksenel yönde tutulu; düzgün yük $q=5$ kN/m (1 m genişlik için). Doğrusal orta sehimi ve \eqref{eq:kubik} ile membranlı sehimi bulun. Membran kuvveti nedir?
İpucu
$EI=210\times10^9\cdot(1\cdot0{,}006^3/12)$ N·m². $N=EA\,a^2\pi^2/(4L^2)$ (tek terimli yaklaşım).
Çözüm
$EI=3780$ N·m². $a_0=4qL^4/(\pi^5EI)=4\cdot5000\cdot2{,}0736/(306{,}0\cdot3780)=35{,}9$ mm $=5{,}98h$. Kübik: $x+3x^3=5{,}98$ ⇒ $x=1{,}17$, $a\approx7{,}0$ mm. $N=210\times10^9\cdot0{,}006\cdot(0{,}0070)^2\pi^2/(4\cdot1{,}44)=106$ kN (1 m genişlik başına), membran gerilmesi $\approx18$ MPa. Doğrusal teori sehimi 5 kat abartır; ama mesnetler 100 kN mertebesinde yatay kuvvet taşımalıdır.
Alıştırma 9.1-4ZorSayısalAtış yöntemini elle başlatmak
$\alpha=1$ düşey uç yükünde doğrusal teori kök eğriliğini $\bar\kappa_0=-\alpha=-1$ verir. Elastikanın gerçek kök eğriliği nedir? Neden doğrusal çözüm atış yöntemi için iyi bir başlangıç tahminidir? Araçla doğrulayın.
İpucu
Kök momenti $M(0)=-Px_L$ ⇒ $\bar\kappa_0=-\alpha\,x_L/L$; $x_L/L$ tablodadır.
Çözüm
$\bar\kappa_0=-1\cdot0{,}9436=-0{,}9436$. Doğrusal tahmin %6 uzaktadır; Newton bu yakınlıktan birkaç yinelemede yakınsar. Büyük $\alpha$'da tahmin kötüleşir ($\alpha=10$'da gerçek $-4{,}45$, doğrusal $-10$); bu yüzden araç yükü artımlarla uygular ve her adımı öncekinin çözümünden başlatır.
11. Özet
- Elastika: $EI\,\dd\theta/\dd s=M$, $x'=\cos\theta$, $z'=\sin\theta$; eksen uzamaz, moment deforme geometride yazılır.
- Uç momenti: daire yayı, $\rho=EI/M_0$. Uç kuvveti: eliptik integral çözümü; $\alpha=1$'de $\delta/L=0{,}302$ (doğrusal 0,333).
- Genel yüklemede atış yöntemi (RK4 + Newton + yük artımı) kullanılır.
- Uçları tutulu kirişte $N=(EA/2L)\int w'^2\dd x$ membran kuvveti sertleşme yaratır; $w\gtrsim0{,}2h$'de önemlidir.
Sıradaki hafta küçük deformasyona dönüyor ve iki boyutlu elastisite problemlerini çözüyoruz — düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme.
12. Kaynaklar
- K. E. Bisshopp, D. C. Drucker, “Large deflection of cantilever beams”, Quarterly of Applied Mathematics, 3(3), 272–275, 1945 — uç yüklü konsolun eliptik integral çözümü.
- R. Frisch-Fay, Flexible Bars, Butterworths, 1962 — elastika ve büyük sehimli konsol çözümleri.
- J. N. Reddy, An Introduction to Continuum Mechanics, Cambridge University Press — orta dönmeli (von Kármán) şekil değiştirme ölçütü.
- G. A. Holzapfel, Nonlinear Solid Mechanics: A Continuum Approach for Engineering, Wiley, 2000 — geometrik doğrusalsızlık için kinematik temel.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.