Bu derste öğrenecekleriniz
- Hertz teorisinin kabullerini ve geçerlilik sınırlarını sıralamak
- Eşdeğer yarıçap ve eşdeğer modülü (içbükey yüzey dahil) hesaplamak
- Küre ve silindir temasında temas boyutunu, p0'ı ve yaklaşmayı bulmak
- Yüzey altı en büyük kaymanın değerini ve derinliğini tasarımda kullanmak
1. Neden öğreniyoruz?
Rulmanlar neden yüzeyin altından bozulur?
Bir bilyalı rulmanda yük, bilye ile bilezik arasındaki milimetrenin kesri büyüklüğünde bir alandan geçer. Birkaç yüz newtonluk yük bu alanda gigapaskal mertebesinde basınç oluşturur. İlginç olan, uzun süre çalışmış rulmanlarda ve ray başlarında hasarın çoğu zaman yüzeyde değil, yüzeyin biraz altında başlamasıdır: oradan büyüyen çatlaklar sonunda yüzeyden pul pul malzeme koparır. Bunun nedeni, en büyük kayma gerilmesinin temas yüzeyinde değil, belli bir derinlikte oluşmasıdır. Heinrich Hertz'in 1882'deki çözümü bu gerilmeleri kapalı formüllerle verir; dişli, rulman, kam, ray–tekerlek ve sertlik deneyi hesaplarının temeli budur.
2. Ön bilgiler
- Asal gerilmeler ve en büyük kayma $\tau_{\max}=(\sigma_1-\sigma_3)/2$, von Mises gerilmesi (Ders 1.2).
- Düzlem şekil değiştirmede $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ (Ders 10.1).
- Eğrilik: küçük bir bölgede küre yüzeyi $z\approx r^2/2R$ parabolüyle temsil edilir.
3. Hertz kabulleri ve eşdeğer büyüklükler
- Malzemeler doğrusal elastik, izotrop ve homojendir.
- Temas bölgesinin boyutu ($a$) cisimlerin eğrilik yarıçaplarından ve boyutlarından çok küçüktür; her cisim temas bölgesinin çevresinde yarı sonsuz bir ortam gibi davranır.
- Yüzeyler pürüzsüz ve sürtünmesizdir: yalnız normal basınç aktarılır.
- Temas yakınında yüzeyler ikinci derece profillerle ($r^2/2R$) temsil edilir; yük durağandır.
İki cismin eğriliği ve elastikliği iki eşdeğer büyüklükte toplanır (Şekil 1):
\begin{equation}\label{eq:esdeger} \frac1R=\frac1{R_1}+\frac1{R_2},\qquad \frac1{E^*}=\frac{1-\nu_1^2}{E_1}+\frac{1-\nu_2^2}{E_2}. \end{equation}Düzlem yüzeyde $R_2\to\infty$; içbükey yüzeyde (bilyenin yuvaya, makaranın dış bileziğe değmesi) $R_2$ negatif alınır ve $R$ büyür — yüzeyler birbirine "uyduğu" için basınç azalır. Aynı malzemede $E^*=E/2(1-\nu^2)$'dir; çelik için ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) $E^*=115{,}4$ GPa.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Hertz teması | Hertzian contact | — | — | Eğri yüzeyli iki elastik cismin sürtünmesiz, küçük bir alanda teması; basınç dağılımı yarım elipsoit (ya da yarım elips) biçimindedir. |
| Eşdeğer (bağıl) eğrilik yarıçapı | effective radius of curvature | $R$ | m | $1/R=1/R_1+1/R_2$; içbükey yüzeyin yarıçapı negatif alınır. |
| Eşdeğer (temas) elastisite modülü | effective (contact) modulus | $E^*$ | Pa | $1/E^*=(1-\nu_1^2)/E_1+(1-\nu_2^2)/E_2$; iki cismin esnekliğini tek bir modülde toplar. |
4. İki küre: dairesel temas
Hertz, yarı sonsuz ortamın yüzeyine etkiyen $p(r)=p_0\sqrt{1-r^2/a^2}$ dağılımının temas dairesi içinde tam olarak parabolik bir çökme ürettiğini gösterdi — iki parabolik yüzeyin birbirine oturması için gereken de budur. Sonuçlar:
\begin{equation}\label{eq:kure} a=\left(\frac{3PR}{4E^*}\right)^{1/3},\qquad p_0=\frac{3P}{2\pi a^2}=\frac32\,p_{\text{ort}},\qquad \delta=\frac{a^2}{R}=\left(\frac{9P^2}{16RE^{*2}}\right)^{1/3}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Temas yarıçapı / yarı temas genişliği | contact radius / contact half-width | $a,\ b$ | m | Dairesel temasta temas alanının yarıçapı $a$; silindir temasında şerit genişliğinin yarısı $b$. |
| En büyük temas basıncı | maximum contact pressure | $p_0$ | Pa | Temas merkezindeki basınç; küre için $3P/2\pi a^2$, silindir için $2P/\pi bL$. |
| Yaklaşma (temas çökmesi) | approach (indentation depth) | $\delta$ | m | Temas eden iki cismin uzaktaki noktalarının birbirine yaklaşma miktarı; küre temasında $\delta=a^2/R$. |
Basınç dağılımı yarım elipsoittir; integrali $\int_0^a p\,2\pi r\,dr=\tfrac23\pi a^2p_0=P$ verir. İki önemli gözlem: (1) $a$ ve $p_0$ yükün küp köküyle artar: yükü 8 katına çıkarmak basıncı yalnız 2 katına çıkarır, çünkü temas alanı da büyür. (2) $\delta\propto P^{2/3}$: temas rijitliği $dP/d\delta=2E^*a$ yükle artar, temas doğrusal olmayan bir yaydır.
5. İki paralel silindir: çizgi teması
Eksenleri paralel iki silindir (boy $L$, toplam yük $P$) $2b$ genişliğinde bir şerit boyunca değer. Problem düzlem şekil değiştirmedir ve aynı $R$, $E^*$ tanımlarıyla:
\begin{equation}\label{eq:silindir} b=\sqrt{\frac{4PR}{\pi LE^*}},\qquad p_0=\frac{2P}{\pi bL},\qquad p(x)=p_0\sqrt{1-x^2/b^2}. \end{equation}Burada $b$ ve $p_0$ yükün karekökü ile artar. Silindirde yaklaşma yalnız temas bölgesinden belirlenemez (cisimlerin bütün boyutlarına logaritmik olarak bağlıdır); bu yüzden tek bir formülle verilmez.
6. Yüzey altı gerilmeler ve en büyük kayma
Temas merkezinin altında (simetri ekseninde) üç gerilme de basınçtır. Yüzeyde $\sigma_z=-p_0$ ve yanal gerilmeler de büyük olduğundan (küre için $\sigma_r=-(1+2\nu)p_0/2=-0{,}8p_0$) kayma küçüktür. Derine inildikçe yanal gerilmeler $\sigma_z$'den daha hızlı sönümlenir; aradaki fark, yani kayma, bir derinlikte en büyük olur (Şekil 2). Küre için eksen boyunca ($\zeta=z/a$):
\begin{equation}\label{eq:eksen} \frac{\sigma_z}{p_0}=-\frac{1}{1+\zeta^2},\qquad \frac{\sigma_r}{p_0}=\frac{\sigma_\theta}{p_0}=-(1+\nu)\Big(1-\zeta\arctan\frac1\zeta\Big)+\frac{1}{2(1+\zeta^2)},\qquad \tau=\frac{|\sigma_r-\sigma_z|}{2}. \end{equation}Bu ifadeleri sayısal olarak taradık (aşağıdaki araçla aynı yöntem):
| Temas | $\tau_{\max}$ | Derinlik | En büyük von Mises ($\nu=0{,}3$) |
|---|---|---|---|
| Küre, $\nu=0{,}3$ | $0{,}310\,p_0$ | $0{,}481\,a$ | $0{,}620\,p_0$ (aynı derinlikte) |
| Küre, $\nu=0{,}25$ / $0{,}5$ | $0{,}322\,p_0$ / $0{,}266\,p_0$ | $0{,}464\,a$ / $0{,}548\,a$ | — |
| Silindir | $0{,}300\,p_0$ | $0{,}786\,b$ | $0{,}557\,p_0$ ($0{,}704\,b$'de) |
Tasarım için üç sonuç
- İlk akma yüzey altında başlar. von Mises ölçütüne göre küre temasında ilk akma $p_0\approx1{,}61\,\sigma_y$'de olur ($0{,}620p_0=\sigma_y$).
- Yorulma çatlağı yüzey altında doğar. Yuvarlanmada her nokta bu kayma çevrimini tekrar tekrar yaşar; rulman ve raylardaki pullanma (spalling) buradan gelir. Yüzey sertleştirme derinliği bu yüzden $z_{\max}$'ı aşmalıdır.
- Gevrek malzemede yüzey çatlağı. Küre temasında temas dairesinin kenarında yüzeyde radyal çekme $(1-2\nu)p_0/3$ vardır (cam ve seramikte halka çatlaklarının nedeni).
Sürtünme varsa (kayarak yuvarlanma) yüzeydeki kayma gerilmesi en büyük gerilmeyi yüzeye yaklaştırır; pürüzlü yüzeyler, plastik şekil değiştirme, temas boyutunun eğrilik yarıçapına yaklaştığı uyumlu temaslar ve farklı eğrilikli (eliptik) temaslar bu formüllerin dışındadır. Eliptik temas genel Hertz çözümüyle (Johnson) ele alınır.
Kendiniz deneyin
Araçta yükü 8 katına çıkarın ve $a$, $p_0$'ın yalnız 2 katına çıktığını görün; ikinci cismi içbükey yapıp ($R_2<0$) basıncın nasıl düştüğünü izleyin. Hazır düğmeler aşağıdaki örneklerin verilerini yükler.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Çözümlü örnekler
Çelik bilye düz levha üzerinde
Verilenler
Çapı 20 mm ($R_1=10$ mm) çelik bilye, düz çelik levhaya $P=500$ N ile bastırılıyor. $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$.
İstenenler
$a$, $p_0$, $\delta$; en büyük kayma, derinliği; akma kontrolü (rulman çeliği, $\sigma_y\approx1700$ MPa kabul).
Model ve kabuller
Küre–düzlem Hertz teması, \eqref{eq:esdeger}–\eqref{eq:kure}; $R=R_1=10$ mm.
Çözüm
$E^*=210\,000/[2(0{,}91)]=115\,385$ MPa. $a=\big(3\cdot500\cdot10/(4\cdot115\,385)\big)^{1/3}=0{,}319$ mm. $p_0=3\cdot500/(2\pi\cdot0{,}319^2)=2344$ MPa; ortalama basınç $1563$ MPa. $\delta=a^2/R=0{,}0102$ mm $=10{,}2\ \mu$m.
$\tau_{\max}=0{,}310\cdot2344=727$ MPa, $z=0{,}481\cdot0{,}319=0{,}153$ mm derinlikte. En büyük von Mises $0{,}620\cdot2344=1453$ MPa < 1700 MPa: davranış elastik.
Birim kontrolü
$PR/E^*$: N·mm/(N/mm²) = mm³ → $a$ [mm] ✓; $P/a^2$ → N/mm² = MPa ✓.
Fiziksel yorum
Yarım kiloluk yük, 0,64 mm çaplı bir dairede 2,3 GPa'lık basınç yarattı. Akma sınırına uzaklık oranı küçük: yük $(1700/1453)^3=1{,}6$ katına çıkarsa (basınç $P^{1/3}$ ile arttığından) akma başlar.
Silindirik makaralı rulman: iç ve dış bilezik
Verilenler
Çapı 10 mm ($R_1=5$ mm), temas boyu $L=10$ mm makara; iç bileziğin yuvarlanma yolu yarıçapı 25 mm (dışbükey), dış bileziğinki 35 mm (içbükey). En yüklü makarada $P=5$ kN. Hepsi çelik.
İstenenler
İki temasta $b$, $p_0$, $\tau_{\max}$ ve derinliği; hangi bilezik kritik?
Model ve kabuller
Paralel silindir teması \eqref{eq:silindir}. İç: $R_2=+25$; dış: $R_2=-35$ mm.
Çözüm
İç: $1/R=1/5+1/25$ ⇒ $R=4{,}167$ mm; $b=\sqrt{4\cdot5000\cdot4{,}167/(\pi\cdot10\cdot115\,385)}=0{,}152$ mm; $p_0=2\cdot5000/(\pi\cdot0{,}152\cdot10)=2099$ MPa; $\tau_{\max}=0{,}300p_0=630$ MPa, $z=0{,}786b=0{,}119$ mm.
Dış: $1/R=1/5-1/35$ ⇒ $R=5{,}833$ mm; $b=0{,}179$ mm; $p_0=1774$ MPa; $\tau_{\max}=533$ MPa, $z=0{,}141$ mm.
Birim kontrolü
$PR/(LE^*)$: N·mm/(mm·N/mm²) = mm² → $b$ [mm] ✓.
Fiziksel yorum
İç bilezik kritik: dışbükey–dışbükey temasta $R$ küçük, basınç %18 daha yüksek. Rulman yorulmasının çoğunlukla iç bilezikte görülmesinin bir nedeni budur. Gerçek makaraların uçları hafifçe bombelenir; aksi hâlde makara uçlarında Hertz formüllerinin vermediği kenar yoğunlaşması oluşur.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $E^*=E/2$ almak | $1/E^*=\sum(1-\nu_i^2)/E_i$; aynı malzemede $E^*=E/2(1-\nu^2)$. |
| İçbükey yarıçapı pozitif girmek | İçbükeyde $R_2<0$; bilye–yuva temasında $R$ büyür, basınç düşer. |
| En kritik noktayı yüzeyde aramak | En büyük kayma ve von Mises yüzey altındadır ($\approx0{,}5a$, $\approx0{,}8b$). |
| Küre ve silindir formüllerini karıştırmak | Küre: $p_0=3P/2\pi a^2$, $a\propto P^{1/3}$. Silindir: $p_0=2P/\pi bL$, $b\propto P^{1/2}$. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 11.1-1KolayKavramsalYükü iki katına çıkarmak
Bir bilye–levha temasında yük iki katına çıkıyor. $a$, $p_0$, $\delta$ ve $\tau_{\max}$ kaç katına çıkar? Silindir temasında $b$ ve $p_0$?
İpucu
Küre: $a,p_0\propto P^{1/3}$, $\delta\propto P^{2/3}$. Silindir: $b,p_0\propto P^{1/2}$.
Çözüm
Küre: $a$, $p_0$, $\tau_{\max}$ $2^{1/3}=1{,}26$ kat; $\delta$ $2^{2/3}=1{,}59$ kat. Silindir: $b$ ve $p_0$ $\sqrt2=1{,}41$ kat. Yük ile basınç arasındaki bu zayıf bağ, temasın kendi alanını büyüterek "kendini koruması"dır.
Alıştırma 11.1-2OrtaSayısalBilye küresel yuvada
Örnek 11.1-1'deki bilye ($R_1=10$ mm, $P=500$ N) bu kez yarıçapı 10,5 mm olan küresel bir çelik yuvaya oturuyor. $a$ ve $p_0$'ı bulun, düz levhayla karşılaştırın.
İpucu
$R_2=-10{,}5$ mm; $1/R=1/10-1/10{,}5$.
Çözüm
$R=210$ mm. $a=(3\cdot500\cdot210/(4\cdot115\,385))^{1/3}=0{,}880$ mm; $p_0=3\cdot500/(2\pi\cdot0{,}880^2)=308$ MPa — düz levhadakinin (2344 MPa) yaklaşık 1/7,6'sı. Uyumlu yüzeyler basıncı büyük ölçüde düşürür. Ancak $a/R_1=0{,}09$'a çıktığı için "temas boyutu küçük" kabulü zorlanmaya başlar.
Alıştırma 11.1-3OrtaSayısalTekerlek–ray (yaklaşık)
Tekerlek yarıçapı 460 mm, ray başının enine eğrilik yarıçapı 300 mm; tekerlek yükü 100 kN, ikisi de çelik. Çapraz iki silindir teması yaklaşık olarak eşdeğer yarıçapı $R_e=\sqrt{R'R''}$ olan bir küre–düzlem temasıyla temsil edilirse $a$, $p_0$, $\tau_{\max}$ ve derinliği ne olur? Ray çeliğinin akma dayanımı 500 MPa kabul edilirse yorumlayın.
İpucu
$R_e=\sqrt{460\cdot300}=371{,}5$ mm; sonra \eqref{eq:kure}. İlk akma için $p_0\approx1{,}61\sigma_y$.
Çözüm
$a=(3\cdot10^5\cdot371{,}5/(4\cdot115\,385))^{1/3}=6{,}23$ mm; $p_0=3\cdot10^5/(2\pi\cdot6{,}23^2)=1231$ MPa; $\tau_{\max}=382$ MPa, $z=3{,}0$ mm. İlk akma sınırı $1{,}61\cdot500\approx806$ MPa'dan büyük: ray başında yüzey altında plastik şekil değiştirme beklenir (raylarda sertleştirme ve "shakedown" kavramı buradan gelir). Gerçekte temas eliptiktir ve tekerlek profili de eğridir; bu hesap mertebe tahminidir.
Alıştırma 11.1-4ZorKavramsalNeden yüzey altında?
\eqref{eq:eksen}'u kullanarak yüzeyde ($\zeta=0$) ve $\zeta=0{,}48$'de $\sigma_z$, $\sigma_r$ ve $\tau$'yu ($\nu=0{,}3$) hesaplayın. Kaymanın neden yüzeyde küçük olduğunu açıklayın.
İpucu
$\zeta=0$'da $\zeta\arctan(1/\zeta)\to0$.
Çözüm
Yüzey: $\sigma_z=-p_0$, $\sigma_r=-1{,}3+0{,}5=-0{,}8p_0$, $\tau=0{,}1p_0$. $\zeta=0{,}48$: $\sigma_z=-0{,}812p_0$, $\sigma_r=-0{,}192p_0$, $\tau=0{,}310p_0$. Yüzeyde malzeme her yönden sıkışır (neredeyse hidrostatik), bu yüzden kayma küçüktür. Derinde yanal destek hızla azalırken düşey basınç yavaş azalır; farkları — kayma — büyür.
10. Özet
- $1/R=1/R_1+1/R_2$ (içbükeyde $R_2<0$), $1/E^*=\sum(1-\nu_i^2)/E_i$.
- Küre: $a=(3PR/4E^*)^{1/3}$, $p_0=3P/2\pi a^2$, $\delta=a^2/R$. Silindir: $b=\sqrt{4PR/\pi LE^*}$, $p_0=2P/\pi bL$.
- Basınç yarım elips biçimlidir; temas boyutu ve basınç yükle yavaş (küp kök / karekök) artar.
- En büyük kayma yüzey altındadır: küre $0{,}31p_0$ @ $0{,}48a$ ($\nu=0{,}3$), silindir $0{,}30p_0$ @ $0{,}79b$.
Sıradaki hafta gerilmenin yoğunlaştığı diğer yerleri — delik, çentik ve çatlak — ele alıyor; Ders 10.2'deki Kirsch çözümü oradaki ilk örnektir.
11. Kaynaklar
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 17, Contact Stresses (içindekilere göre s. 589'da başlar). ders klasöründe
- K. L. Johnson, Contact Mechanics, Cambridge University Press, 1985 — Bölüm 4, Normal contact of elastic solids: Hertz theory.
- H. Hertz, “Über die Berührung fester elastischer Körper”, Journal für die reine und angewandte Mathematik, 92, 156–171, 1882 — özgün çözüm.
- J. R. Barber, Elasticity, 3. baskı, Springer, 2010 — temas problemleri ve Hertz çözümü.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.