Akademik / MKC 523 / Hafta 14 / 14.1

Hafta 14 · Ders 14.1 · ~60 dk

Viskoelastik malzemeler

Polimer, asfalt ve betonun yanıtı yalnız yüke değil, yükün ne kadar süredir uygulandığına da bağlıdır. Bu derste bu zamana bağlı davranışı yay ve sönümleyicilerden kurulan modellerle anlatıyor, sünme ve gevşemeyi hesaplıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Sünme ve gerilme gevşemesi deneylerini ve sünme fonksiyonu ile gevşeme modülünü tanımlamak
  • Maxwell, Kelvin–Voigt ve standart doğrusal katı modellerinin denklemlerini yazıp yanıtlarını karşılaştırmak
  • Deney verisinden standart doğrusal katı parametrelerini belirlemek
  • Boltzmann süperpozisyonuyla yükleme–boşaltma yanıtını hesaplamak
  • Gevşemenin bağlantılarda ön gerilme kaybına etkisini tahmin etmek
Hafta
14 — Viskoelastik malzemeler; plastik limit analizi
Süre
~60 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Cıvatalar sıkı, conta neden kaçırıyor?

Bir boru flanşı polimer contayla 300 kN ön gerilmeyle sıkılıyor. Kurulumda sızdırmazlık testi geçiliyor; birkaç gün sonra flanş kaçırmaya başlıyor. Cıvatalar gevşememiş, somunlar yerinde. Olan şu: conta sabit sıkıştırma altında gerilme gevşemesine uğradı, contadaki basınç zamanla düştü. Aynı olgu PVC pencere profillerinin yıllar içinde sarkmasında, asfaltta tekerlek izi oluşmasında ve beton kolonların zamanla kısalmasında karşımıza çıkar.

Bu malzemelerin yanıtı yalnız yüke değil, yükün ne kadar süredir uygulandığına bağlıdır. Bu derste bu davranışı yay ve sönümleyicilerden kurulan basit modellerle anlatıyoruz; Örnek 14.1-2'de contanın kaybını hesaplayacağız.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Hooke yasası $\sigma=E\varepsilon$; Ders 13.1'deki sünme kavramı.
  • $\dot y+y/\tau=c$ türü birinci mertebe denklemin çözümü: $y=c\tau+(y_0-c\tau)e^{-t/\tau}$.
  • Basamak (Heaviside) fonksiyonu: $H(t)=0$ ($t<0$), $1$ ($t\ge0$).

3. Viskoelastik davranış: iki temel deney

Viskoelastik bir malzeme, elastik katı (enerjiyi depolar, yükü kaldırınca geri döner) ile viskoz akışkanın (enerjiyi harcar, hıza bağlı direnç gösterir) arasında davranır. Davranışı iki deneyle tanımlarız (Şekil 1):

  • Sünme deneyi: $t=0$'da $\sigma_0$ uygulanır ve sabit tutulur. Ani bir şekil değiştirmenin ardından şekil değiştirme zamanla artar. Yük kaldırılınca bir kısmı anında, bir kısmı zamanla geri döner.
  • Gerilme gevşemesi deneyi: $t=0$'da $\varepsilon_0$ uygulanır ve sabit tutulur; gerilme zamanla azalır.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Viskoelastisiteviscoelasticity——Elastik (depolanan) ve viskoz (harcanan) davranışın birlikte görüldüğü, yanıtın yükleme geçmişine ve hızına bağlı olduğu malzeme davranışı.
Gerilme gevşemesistress relaxation——Sabit tutulan şekil değiştirme altında gerilmenin zamanla azalması.
Solda üstte t sıfırda sigma 0'a çıkıp t1'de sıfıra inen dikdörtgen gerilme geçmişi, altta ona karşılık gelen şekil değiştirme: ani sıçrama, gecikmeli artış, t1'de ani düşüş ve gecikmeli geri dönüş; kesikli yatay çizgi sigma0 bölü E sonsuz. Sağda üstte sabit epsilon 0 basamağı, altta E0 epsilon0'dan başlayıp E sonsuz epsilon0'a azalan gerilme eğrisi. t σ σ0 t1 t ε ani gecikmeli ani geri dönüş gecikmeli geri dönüş σ0/E∞ (a) sünme ve geri dönüş (σ sabit, sonra sıfır) t ε ε0 t σ E0 ε0 E∞ ε0 (b) gerilme gevşemesi (ε sabit)
Şekil 1. (a) Sünme ve geri dönüş, (b) gerilme gevşemesi. $E_0=E(0^+)$ ani modül, $E_\infty=E(t\to\infty)$ uzun süreli (denge) modülüdür.

Doğrusal viskoelastik malzemede yanıt yükle orantılıdır; bu yüzden iki deney birer malzeme fonksiyonu tanımlar:

\begin{equation}\label{eq:JE} \varepsilon(t)=\sigma_0\,J(t)\quad(\text{sünme}),\qquad \sigma(t)=\varepsilon_0\,E(t)\quad(\text{gevşeme}). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Sünme fonksiyonu (sünme uyumu)creep compliance$J(t)$1/MPaBirim basamak gerilmeye karşı şekil değiştirme yanıtı: $\varepsilon(t)=\sigma_0J(t)$.
Gevşeme modülürelaxation modulus$E(t)$MPaBirim basamak şekil değiştirmeye karşı gerilme yanıtı: $\sigma(t)=\varepsilon_0E(t)$.

$J(t)$ sünme fonksiyonu [1/MPa], $E(t)$ gevşeme modülüdür [MPa]. Dikkat: genelde $J(t)\ne1/E(t)$; yalnız $t=0^+$ ve $t\to\infty$ limitlerinde $J=1/E$ olur.

4. Yay–sönümleyici modelleri

İki yapı taşı vardır: yay $\sigma=E\varepsilon$ ve sönümleyici $\sigma=\eta\dot\varepsilon$ ($\eta$: viskozite katsayısı [MPa·s]). Oranları bir zaman sabitidir: $\tau=\eta/E$. Bunları seri ya da paralel bağlayarak üç temel model kurarız (Şekil 2).

Üstte yay (zikzak) ve sönümleyici (piston-silindir) sembolleri ve bağıntıları. Altında üç model: Maxwell — duvardan başlayıp seri bağlı yay E ve sönümleyici eta; Kelvin–Voigt — paralel bağlı yay ve sönümleyici; standart doğrusal katı — üstte E1 yayı, altta seri bağlı E2 yayı ve eta sönümleyicisi, ikisi paralel. Her birinin yanında diferansiyel denklemi yazılı. yay σ = Eε sönümleyici σ = η ε̇ η: viskozite [MPa·s] ya da [MPa·h] τ = η/E: zaman sabiti σ E η Maxwell (seri): gerilme aynı, şekil değiştirmeler toplanır ε̇ = σ̇/E + σ/η σ E η Kelvin–Voigt (paralel): şekil değiştirme aynı, gerilmeler toplanır σ = Eε + η ε̇ σ E1 E2 η Standart doğrusal katı (Zener): σ + τε σ̇ = E1 ε + τε (E1 + E2) ε̇ τε = η/E2
Şekil 2. Yay–sönümleyici modelleri ve diferansiyel denklemleri. Seride gerilme aynıdır, şekil değiştirmeler toplanır; paralelde şekil değiştirme aynıdır, gerilmeler toplanır.

Maxwell (seri)

$\dot\varepsilon=\dot\sigma/E+\sigma/\eta$. Sünme: $J(t)=\dfrac1E+\dfrac t\eta$ — şekil değiştirme sınırsız büyür. Gevşeme: $E(t)=E\,e^{-t/\tau}$ — gerilme sıfıra iner. Maxwell modeli bir akışkanı anlatır; yük kaldırılınca $\sigma_0t_1/\eta$ kadar kalıcı şekil değiştirme kalır.

Kelvin–Voigt (paralel)

$\sigma=E\varepsilon+\eta\dot\varepsilon$. Sünme: $J(t)=\dfrac1E\big(1-e^{-t/\tau}\big)$ — sınırlı sünme, ama ani yanıt yok. Gevşeme: sönümleyici ani şekil değiştirmeye izin vermez; basamak $\varepsilon_0$ için $t=0$'da sonsuz gerilme dürtüsü gerekir, sonra $\sigma=E\varepsilon_0$ sabit kalır — gevşeme yok.

Standart doğrusal katı (Zener)

$E_1$ yayı, $(E_2,\eta)$ Maxwell koluna paralel. Hem ani yanıtı hem sınırlı sünmeyi hem de sınırlı gevşemeyi gösteren en basit modeldir:

\begin{equation}\label{eq:sls} \sigma+\tau_\varepsilon\dot\sigma=E_1\varepsilon+\tau_\varepsilon(E_1+E_2)\dot\varepsilon,\qquad \tau_\varepsilon=\frac{\eta}{E_2}, \end{equation} \begin{equation}\label{eq:slsJE} E(t)=E_1+E_2\,e^{-t/\tau_\varepsilon},\qquad J(t)=\frac1{E_1}-\frac{E_2}{E_1(E_1+E_2)}\,e^{-t/\tau_\sigma},\qquad \tau_\sigma=\tau_\varepsilon\frac{E_1+E_2}{E_1}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Standart doğrusal katı (Zener modeli)standard linear solid$E_1,E_2,\eta$—Bir yayın, seri bağlı yay–sönümleyici koluna paralel bağlandığı üç parametreli model; hem sınırlı sünme hem sınırlı gevşeme gösterir.

Limitler: $E(0)=E_1+E_2$, $E(\infty)=E_1$; $J(0)=1/(E_1+E_2)$, $J(\infty)=1/E_1$. Sünmedeki zaman sabiti $\tau_\sigma$ gevşemedekinden ($\tau_\varepsilon$) daima büyüktür: malzeme sabit yükte, sabit şekil değiştirmede gevşediğinden daha yavaş "oturur".

5. Boltzmann süperpozisyonu

Doğrusal malzemede her gerilme basamağının yanıtı bağımsızdır ve toplanır. Gerilme geçmişini küçük basamakların toplamı olarak düşünürsek kalıtsal integral çıkar:

\begin{equation}\label{eq:boltzmann} \varepsilon(t)=\int_{0^-}^{t}J(t-s)\,\frac{d\sigma}{ds}\,ds,\qquad \sigma(t)=\int_{0^-}^{t}E(t-s)\,\frac{d\varepsilon}{ds}\,ds . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Boltzmann süperpozisyonuBoltzmann superposition principle$\varepsilon=\int J(t-s)\,\dot\sigma(s)\,ds$—Doğrusal viskoelastik malzemede her gerilme artımının yanıtı bağımsızdır ve toplanır; yanıt kalıtsal (geçmiş) integralle yazılır.

En sık kullanılan özel durum yükleme–boşaltmadır: $\sigma_0$, $t_1$ anında kaldırılırsa geçmiş $\sigma_0H(t)-\sigma_0H(t-t_1)$'dir ve

\begin{equation}\label{eq:yukbos} \varepsilon(t)=\sigma_0\big[J(t)-J(t-t_1)\big],\qquad t\ge t_1 . \end{equation}

Malzeme "geçmişini hatırlar": bugünkü şekil değiştirme, geçmişteki bütün yük değişimlerinin sönümlenen etkilerinin toplamıdır.

6. Polimer, asfalt ve beton

  • Polimerler: camsı geçiş sıcaklığı yakınında viskoelastisite çok belirgindir. Sıcaklık artışı zaman ölçeğini kısaltır; bir sıcaklıkta ölçülen eğri başka sıcaklık için zaman ekseninde kaydırılarak kullanılabilir. Tek bir SLS yetmez; çok sayıda Maxwell kolunun paralel bağlandığı seriler (Prony serisi) kullanılır.
  • Asfalt: yazın sıcakta neredeyse akışkan gibi davranır; kalıcı (Maxwell türü) şekil değiştirme tekerlek izini oluşturur. Maxwell ve Kelvin–Voigt'un seri bağlandığı dört parametreli (Burgers) model yaygındır.
  • Beton: kullanım gerilmelerinde (basınç dayanımının yaklaşık %40'ına kadar) sünme kabaca doğrusaldır. Mühendislikte sünme katsayısı $\varphi$ (tipik olarak 1,5–3) ile etkin modül $E_{\text{eff}}=E_c/(1+\varphi)$ kullanılır: uzun süreli sehim 2–4 kat büyür.
Geçerlilik sınırı

Bu derste malzemeyi doğrusal kabul ettik. Yüksek gerilmede (polimerlerde akmaya yakın, betonda dayanımın yarısının üzerinde) $J$ gerilmeye de bağlı olur ve süperpozisyon geçersizleşir. Çok eksenli durumda kayma ve hacim davranışı ayrı fonksiyonlarla ($G(t)$, $K(t)$) yazılır; çoğu zaman $K$ sabit alınır.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 14.1-1Temel

Sünme deneyinden SLS parametreleri ve geri dönüş

Verilenler

Bir polimer numuneye $\sigma_0=8$ MPa uygulanıyor. Ölçülen şekil değiştirmeler: anında $0{,}25$ %, $t=10$ h'de $0{,}45$ %, çok uzun sürede $0{,}60$ %. Yük $t_1=20$ h'de kaldırılıyor.

İstenenler

$E_1$, $E_2$, $\eta$; boşaltmadan hemen önce ve $t=30$ h'deki şekil değiştirme.

Model ve kabuller

SLS \eqref{eq:slsJE}; boşaltma \eqref{eq:yukbos}. Zaman birimi saat ($\eta$ [MPa·h]).

Çözüm

$E_1+E_2=8/0{,}0025=3200$ MPa; $E_1=8/0{,}0060=1333{,}3$ MPa ⇒ $E_2=1866{,}7$ MPa.

$\dfrac{0{,}60-0{,}45}{0{,}60-0{,}25}=e^{-10/\tau_\sigma}=0{,}4286$ ⇒ $\tau_\sigma=11{,}80$ h. $\tau_\varepsilon=\tau_\sigma E_1/(E_1+E_2)=4{,}92$ h ⇒ $\eta=\tau_\varepsilon E_2=9180$ MPa·h.

$\varepsilon(20^-)=8J(20)=0{,}536$ %. $\varepsilon(30)=8[J(30)-J(10)]=8\cdot\frac{E_2}{E_1(E_1+E_2)}\big(e^{-10/11{,}8}-e^{-30/11{,}8}\big)=0{,}122$ %.

Birim kontrolü

MPa/(—) = MPa; $\eta=\tau E$ [h·MPa]; $J$ [1/MPa] × MPa boyutsuz ✓.

Fiziksel yorum

Boşaltmada $0{,}25$ % anında geri döner (yay), kalan $0{,}286$ % zamanla söner; 30 h'de $0{,}122$ % kalmıştır ve $t\to\infty$'da sıfıra iner — SLS kalıcı şekil değiştirme bırakmaz. Bu ölçüm, Maxwell modelinin bu malzeme için yanlış olacağını gösterir. Aşağıdaki araçta "Örnek 14.1-1 polimeri" düğmesi bu parametreleri yükler.

Örnek 14.1-2Mühendislik uygulaması

Polimer contada ön gerilme kaybı

Verilenler

Conta (SLS): $E_1=300$ MPa, $E_2=600$ MPa, $\eta=1800$ MPa·h; alan $10\,000$ mm², kalınlık 2 mm. 8 adet M16 cıvata, her biri $k=EA/L=210\,000\cdot157/60=549\,500$ N/mm. Başlangıç sıkma kuvveti $F_0=300$ kN.

İstenenler

(a) Cıvatalar rijit kabul edilirse uzun süreli kuvvet; (b) cıvata esnekliğiyle uzun süreli kuvvet.

Model ve kabuller

(a) Contanın şekil değiştirmesi sabit: gevşeme, $F_\infty/F_0=E(\infty)/E(0)$. (b) Cıvata ve conta seri yaylar; toplam yaklaşma sabit. Uzun sürede sönümleyici gerilme taşımaz, conta rijitliği $E_1A/h$ olur.

Çözüm

(a) $F_\infty=300\cdot300/900=100$ kN (kayıp %67).

(b) $k_b=8\cdot549\,500=4{,}40\times10^6$ N/mm; conta ani $k_0=900\cdot10\,000/2=4{,}5\times10^6$, uzun süreli $k_\infty=1{,}5\times10^6$ N/mm. Toplam yaklaşma sabit: $F_0(1/k_b+1/k_0)=F_\infty(1/k_b+1/k_\infty)$ ⇒ $F_\infty/F_0=\dfrac{0{,}2275+0{,}2222}{0{,}2275+0{,}6667}=0{,}503$ ⇒ $F_\infty=151$ kN.

Birim kontrolü

Rijitlikler N/mm, esneklikler mm/N (×10⁻⁶); oran boyutsuz ✓.

Fiziksel yorum

Cıvatanın esnekliği bir "yay rezervi" gibi çalışır ve kaybı %67'den %50'ye indirir; uzun ve ince cıvatanın gevşemeye karşı daha iyi olmasının nedeni budur. Sistem zaman sabiti yaklaşık 4,5 h'tir: kayıp ilk gün içinde neredeyse tamamlanır; bu yüzden contalı bağlantılar ilk işletmeden sonra yeniden sıkılır.

Kendiniz deneyin

Model ve deney seçin; çizgi kapalı çözüm, noktalar sayısal çözümdür. Maxwell'de yükleme–boşaltma kalıcı şekil değiştirme bırakır; Kelvin–Voigt'ta ani yanıt yoktur; SLS'de $E_1$'i küçültünce davranış Maxwell'e yaklaşır.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
$J(t)=1/E(t)$ almakYalnız $t=0^+$ ve $t\to\infty$'da geçerli; arada $\int_0^tE(t-s)J(s)\,ds=t$ bağıntısı vardır.
Sünme ve gevşemede aynı zaman sabitini kullanmakSLS'de $\tau_\sigma=\tau_\varepsilon(E_1+E_2)/E_1>\tau_\varepsilon$.
Kelvin–Voigt ile gevşeme modellemekKV gevşeme göstermez; en az SLS gerekir.
Maxwell'i katı malzemede uzun süreli tahmin için kullanmakMaxwell sınırsız sünme verir (akışkan); katılarda $E_\infty>0$ olmalıdır.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 14.1-1KolaySayısalMaxwell ve Kelvin–Voigt

$E=2000$ MPa, $\eta=2\times10^5$ MPa·h. $\sigma_0=10$ MPa altında $t=100$ h ve $500$ h'de iki modelin şekil değiştirmesini; $\varepsilon_0=0{,}5$ % altında Maxwell'in 100 h'deki gerilmesini bulun.

İpucu

$\tau=100$ h.

Çözüm

Maxwell: $0{,}005+10t/(2\times10^5)$ ⇒ 100 h'de 1,0 %, 500 h'de 3,0 %. KV: $0{,}005(1-e^{-t/100})$ ⇒ 0,316 % ve 0,497 %. Gevşeme: $\sigma=10\,e^{-1}=3{,}68$ MPa.

Alıştırma 14.1-2OrtaSayısalGevşeme tahmini

Örnek 14.1-1'deki polimere $\varepsilon_0=0{,}4$ % uygulanıp sabit tutuluyor. $t=0^+$, 5 h ve 24 h'deki gerilme nedir?

İpucu

$E(t)=E_1+E_2e^{-t/4{,}92}$.

Çözüm

$12{,}80$; $8{,}03$; $5{,}39$ MPa. Uzun sürede $E_1\varepsilon_0=5{,}33$ MPa'ya iner: gerilmenin %58'i kaybolur.

Alıştırma 14.1-3OrtaKavramsalBeton kolon

Sünme katsayısı $\varphi=2$ olan bir beton kolon kalıcı yük altında kurulumda 4 mm kısalıyor. Uzun süreli kısalma ne olur? Kolon bir çelik çaprazla paralel çalışıyorsa yük dağılımı zamanla nasıl değişir?

İpucu

$E_{\text{eff}}=E_c/(1+\varphi)$.

Çözüm

Kısalma $(1+\varphi)$ katına, 12 mm'ye çıkar. Paralel çalışan elemanlarda betonun etkin rijitliği azaldıkça yük çeliğe aktarılır: sünme, betondan çeliğe yük göçü doğurur (betonarme kolonlarda donatı gerilmesinin zamanla artması).

Alıştırma 14.1-4ZorTüretmeMaxwell için E–J bağıntısı

Maxwell modeli için $\int_0^tE(t-s)J(s)\,ds=t$ olduğunu gösterin.

İpucu

$E(t-s)=Ee^{-(t-s)/\tau}$, $J(s)=1/E+s/\eta$; $u=t-s$ değişkeni.

Çözüm

$\int_0^te^{-(t-s)/\tau}\big(1+\tfrac{Es}{\eta}\big)ds=\int_0^te^{-u/\tau}\big(1+\tfrac{t-u}{\tau}\big)du$. $\int_0^te^{-u/\tau}du=\tau(1-e^{-t/\tau})$, $\tfrac1\tau\int_0^t(t-u)e^{-u/\tau}du=t-\tau(1-e^{-t/\tau})$. Toplam $t$ ✓. Bu bağıntı sünme verisinden gevşeme modülünü hesaplamanın temelidir; araç SLS için aynı kimliği sayısal olarak sınar.

10. Özet

Özet
  • Sünme $\varepsilon=\sigma_0J(t)$, gevşeme $\sigma=\varepsilon_0E(t)$; genelde $J\ne1/E$.
  • Maxwell: sınırsız sünme, tam gevşeme (akışkan). Kelvin–Voigt: sınırlı sünme, gevşeme yok. SLS: ikisi de sınırlı.
  • SLS: $E(t)=E_1+E_2e^{-t/\tau_\varepsilon}$, $\tau_\sigma=\tau_\varepsilon(E_1+E_2)/E_1$.
  • Boltzmann: $\varepsilon(t)=\int J(t-s)\,\dot\sigma(s)\,ds$; yükleme–boşaltmada $\sigma_0[J(t)-J(t-t_1)]$.

Son ders yükün kalıcı şekil değiştirme ve göçmeye kadar artırıldığı durum: plastik limit analizi.

11. Kaynaklar

  • R. S. Lakes, Viscoelastic Materials, Cambridge University Press, 2009 — viskoelastik olgular, bünye ilişkileri, Boltzmann süperpozisyonu ve yay–sönümleyici modelleri.
  • W. N. Findley, J. S. Lai, K. Onaran, Creep and Relaxation of Nonlinear Viscoelastic Materials, with an Introduction to Linear Viscoelasticity, North-Holland, 1976 — doğrusal viskoelastisiteye giriş; sünme ve gevşeme fonksiyonları.
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 18 (sünme), s. 624'ten itibaren. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.