Bu derste öğrenecekleriniz
- Sünme ve gerilme gevşemesi deneylerini ve sünme fonksiyonu ile gevşeme modülünü tanımlamak
- Maxwell, Kelvin–Voigt ve standart doğrusal katı modellerinin denklemlerini yazıp yanıtlarını karşılaştırmak
- Deney verisinden standart doğrusal katı parametrelerini belirlemek
- Boltzmann süperpozisyonuyla yükleme–boşaltma yanıtını hesaplamak
- Gevşemenin bağlantılarda ön gerilme kaybına etkisini tahmin etmek
1. Neden öğreniyoruz?
Cıvatalar sıkı, conta neden kaçırıyor?
Bir boru flanşı polimer contayla 300 kN ön gerilmeyle sıkılıyor. Kurulumda sızdırmazlık testi geçiliyor; birkaç gün sonra flanş kaçırmaya başlıyor. Cıvatalar gevşememiş, somunlar yerinde. Olan şu: conta sabit sıkıştırma altında gerilme gevşemesine uğradı, contadaki basınç zamanla düştü. Aynı olgu PVC pencere profillerinin yıllar içinde sarkmasında, asfaltta tekerlek izi oluşmasında ve beton kolonların zamanla kısalmasında karşımıza çıkar.
Bu malzemelerin yanıtı yalnız yüke değil, yükün ne kadar süredir uygulandığına bağlıdır. Bu derste bu davranışı yay ve sönümleyicilerden kurulan basit modellerle anlatıyoruz; Örnek 14.1-2'de contanın kaybını hesaplayacağız.
2. Ön bilgiler
3. Viskoelastik davranış: iki temel deney
Viskoelastik bir malzeme, elastik katı (enerjiyi depolar, yükü kaldırınca geri döner) ile viskoz akışkanın (enerjiyi harcar, hıza bağlı direnç gösterir) arasında davranır. Davranışı iki deneyle tanımlarız (Şekil 1):
- Sünme deneyi: $t=0$'da $\sigma_0$ uygulanır ve sabit tutulur. Ani bir şekil değiştirmenin ardından şekil değiştirme zamanla artar. Yük kaldırılınca bir kısmı anında, bir kısmı zamanla geri döner.
- Gerilme gevşemesi deneyi: $t=0$'da $\varepsilon_0$ uygulanır ve sabit tutulur; gerilme zamanla azalır.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Viskoelastisite | viscoelasticity | — | — | Elastik (depolanan) ve viskoz (harcanan) davranışın birlikte görüldüğü, yanıtın yükleme geçmişine ve hızına bağlı olduğu malzeme davranışı. |
| Gerilme gevşemesi | stress relaxation | — | — | Sabit tutulan şekil değiştirme altında gerilmenin zamanla azalması. |
Doğrusal viskoelastik malzemede yanıt yükle orantılıdır; bu yüzden iki deney birer malzeme fonksiyonu tanımlar:
\begin{equation}\label{eq:JE} \varepsilon(t)=\sigma_0\,J(t)\quad(\text{sünme}),\qquad \sigma(t)=\varepsilon_0\,E(t)\quad(\text{gevşeme}). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Sünme fonksiyonu (sünme uyumu) | creep compliance | $J(t)$ | 1/MPa | Birim basamak gerilmeye karşı şekil değiştirme yanıtı: $\varepsilon(t)=\sigma_0J(t)$. |
| Gevşeme modülü | relaxation modulus | $E(t)$ | MPa | Birim basamak şekil değiştirmeye karşı gerilme yanıtı: $\sigma(t)=\varepsilon_0E(t)$. |
$J(t)$ sünme fonksiyonu [1/MPa], $E(t)$ gevşeme modülüdür [MPa]. Dikkat: genelde $J(t)\ne1/E(t)$; yalnız $t=0^+$ ve $t\to\infty$ limitlerinde $J=1/E$ olur.
4. Yay–sönümleyici modelleri
İki yapı taşı vardır: yay $\sigma=E\varepsilon$ ve sönümleyici $\sigma=\eta\dot\varepsilon$ ($\eta$: viskozite katsayısı [MPa·s]). Oranları bir zaman sabitidir: $\tau=\eta/E$. Bunları seri ya da paralel bağlayarak üç temel model kurarız (Şekil 2).
Maxwell (seri)
$\dot\varepsilon=\dot\sigma/E+\sigma/\eta$. Sünme: $J(t)=\dfrac1E+\dfrac t\eta$ — şekil değiştirme sınırsız büyür. Gevşeme: $E(t)=E\,e^{-t/\tau}$ — gerilme sıfıra iner. Maxwell modeli bir akışkanı anlatır; yük kaldırılınca $\sigma_0t_1/\eta$ kadar kalıcı şekil değiştirme kalır.
Kelvin–Voigt (paralel)
$\sigma=E\varepsilon+\eta\dot\varepsilon$. Sünme: $J(t)=\dfrac1E\big(1-e^{-t/\tau}\big)$ — sınırlı sünme, ama ani yanıt yok. Gevşeme: sönümleyici ani şekil değiştirmeye izin vermez; basamak $\varepsilon_0$ için $t=0$'da sonsuz gerilme dürtüsü gerekir, sonra $\sigma=E\varepsilon_0$ sabit kalır — gevşeme yok.
Standart doğrusal katı (Zener)
$E_1$ yayı, $(E_2,\eta)$ Maxwell koluna paralel. Hem ani yanıtı hem sınırlı sünmeyi hem de sınırlı gevşemeyi gösteren en basit modeldir:
\begin{equation}\label{eq:sls} \sigma+\tau_\varepsilon\dot\sigma=E_1\varepsilon+\tau_\varepsilon(E_1+E_2)\dot\varepsilon,\qquad \tau_\varepsilon=\frac{\eta}{E_2}, \end{equation} \begin{equation}\label{eq:slsJE} E(t)=E_1+E_2\,e^{-t/\tau_\varepsilon},\qquad J(t)=\frac1{E_1}-\frac{E_2}{E_1(E_1+E_2)}\,e^{-t/\tau_\sigma},\qquad \tau_\sigma=\tau_\varepsilon\frac{E_1+E_2}{E_1}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Standart doğrusal katı (Zener modeli) | standard linear solid | $E_1,E_2,\eta$ | — | Bir yayın, seri bağlı yay–sönümleyici koluna paralel bağlandığı üç parametreli model; hem sınırlı sünme hem sınırlı gevşeme gösterir. |
Limitler: $E(0)=E_1+E_2$, $E(\infty)=E_1$; $J(0)=1/(E_1+E_2)$, $J(\infty)=1/E_1$. Sünmedeki zaman sabiti $\tau_\sigma$ gevşemedekinden ($\tau_\varepsilon$) daima büyüktür: malzeme sabit yükte, sabit şekil değiştirmede gevşediğinden daha yavaş "oturur".
5. Boltzmann süperpozisyonu
Doğrusal malzemede her gerilme basamağının yanıtı bağımsızdır ve toplanır. Gerilme geçmişini küçük basamakların toplamı olarak düşünürsek kalıtsal integral çıkar:
\begin{equation}\label{eq:boltzmann} \varepsilon(t)=\int_{0^-}^{t}J(t-s)\,\frac{d\sigma}{ds}\,ds,\qquad \sigma(t)=\int_{0^-}^{t}E(t-s)\,\frac{d\varepsilon}{ds}\,ds . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Boltzmann süperpozisyonu | Boltzmann superposition principle | $\varepsilon=\int J(t-s)\,\dot\sigma(s)\,ds$ | — | Doğrusal viskoelastik malzemede her gerilme artımının yanıtı bağımsızdır ve toplanır; yanıt kalıtsal (geçmiş) integralle yazılır. |
En sık kullanılan özel durum yükleme–boşaltmadır: $\sigma_0$, $t_1$ anında kaldırılırsa geçmiş $\sigma_0H(t)-\sigma_0H(t-t_1)$'dir ve
\begin{equation}\label{eq:yukbos} \varepsilon(t)=\sigma_0\big[J(t)-J(t-t_1)\big],\qquad t\ge t_1 . \end{equation}Malzeme "geçmişini hatırlar": bugünkü şekil değiştirme, geçmişteki bütün yük değişimlerinin sönümlenen etkilerinin toplamıdır.
6. Polimer, asfalt ve beton
- Polimerler: camsı geçiş sıcaklığı yakınında viskoelastisite çok belirgindir. Sıcaklık artışı zaman ölçeğini kısaltır; bir sıcaklıkta ölçülen eğri başka sıcaklık için zaman ekseninde kaydırılarak kullanılabilir. Tek bir SLS yetmez; çok sayıda Maxwell kolunun paralel bağlandığı seriler (Prony serisi) kullanılır.
- Asfalt: yazın sıcakta neredeyse akışkan gibi davranır; kalıcı (Maxwell türü) şekil değiştirme tekerlek izini oluşturur. Maxwell ve Kelvin–Voigt'un seri bağlandığı dört parametreli (Burgers) model yaygındır.
- Beton: kullanım gerilmelerinde (basınç dayanımının yaklaşık %40'ına kadar) sünme kabaca doğrusaldır. Mühendislikte sünme katsayısı $\varphi$ (tipik olarak 1,5–3) ile etkin modül $E_{\text{eff}}=E_c/(1+\varphi)$ kullanılır: uzun süreli sehim 2–4 kat büyür.
Bu derste malzemeyi doğrusal kabul ettik. Yüksek gerilmede (polimerlerde akmaya yakın, betonda dayanımın yarısının üzerinde) $J$ gerilmeye de bağlı olur ve süperpozisyon geçersizleşir. Çok eksenli durumda kayma ve hacim davranışı ayrı fonksiyonlarla ($G(t)$, $K(t)$) yazılır; çoğu zaman $K$ sabit alınır.
7. Çözümlü örnekler
Sünme deneyinden SLS parametreleri ve geri dönüş
Verilenler
Bir polimer numuneye $\sigma_0=8$ MPa uygulanıyor. Ölçülen şekil değiştirmeler: anında $0{,}25$ %, $t=10$ h'de $0{,}45$ %, çok uzun sürede $0{,}60$ %. Yük $t_1=20$ h'de kaldırılıyor.
İstenenler
$E_1$, $E_2$, $\eta$; boşaltmadan hemen önce ve $t=30$ h'deki şekil değiştirme.
Model ve kabuller
SLS \eqref{eq:slsJE}; boşaltma \eqref{eq:yukbos}. Zaman birimi saat ($\eta$ [MPa·h]).
Çözüm
$E_1+E_2=8/0{,}0025=3200$ MPa; $E_1=8/0{,}0060=1333{,}3$ MPa ⇒ $E_2=1866{,}7$ MPa.
$\dfrac{0{,}60-0{,}45}{0{,}60-0{,}25}=e^{-10/\tau_\sigma}=0{,}4286$ ⇒ $\tau_\sigma=11{,}80$ h. $\tau_\varepsilon=\tau_\sigma E_1/(E_1+E_2)=4{,}92$ h ⇒ $\eta=\tau_\varepsilon E_2=9180$ MPa·h.
$\varepsilon(20^-)=8J(20)=0{,}536$ %. $\varepsilon(30)=8[J(30)-J(10)]=8\cdot\frac{E_2}{E_1(E_1+E_2)}\big(e^{-10/11{,}8}-e^{-30/11{,}8}\big)=0{,}122$ %.
Birim kontrolü
MPa/(—) = MPa; $\eta=\tau E$ [h·MPa]; $J$ [1/MPa] × MPa boyutsuz ✓.
Fiziksel yorum
Boşaltmada $0{,}25$ % anında geri döner (yay), kalan $0{,}286$ % zamanla söner; 30 h'de $0{,}122$ % kalmıştır ve $t\to\infty$'da sıfıra iner — SLS kalıcı şekil değiştirme bırakmaz. Bu ölçüm, Maxwell modelinin bu malzeme için yanlış olacağını gösterir. Aşağıdaki araçta "Örnek 14.1-1 polimeri" düğmesi bu parametreleri yükler.
Polimer contada ön gerilme kaybı
Verilenler
Conta (SLS): $E_1=300$ MPa, $E_2=600$ MPa, $\eta=1800$ MPa·h; alan $10\,000$ mm², kalınlık 2 mm. 8 adet M16 cıvata, her biri $k=EA/L=210\,000\cdot157/60=549\,500$ N/mm. Başlangıç sıkma kuvveti $F_0=300$ kN.
İstenenler
(a) Cıvatalar rijit kabul edilirse uzun süreli kuvvet; (b) cıvata esnekliğiyle uzun süreli kuvvet.
Model ve kabuller
(a) Contanın şekil değiştirmesi sabit: gevşeme, $F_\infty/F_0=E(\infty)/E(0)$. (b) Cıvata ve conta seri yaylar; toplam yaklaşma sabit. Uzun sürede sönümleyici gerilme taşımaz, conta rijitliği $E_1A/h$ olur.
Çözüm
(a) $F_\infty=300\cdot300/900=100$ kN (kayıp %67).
(b) $k_b=8\cdot549\,500=4{,}40\times10^6$ N/mm; conta ani $k_0=900\cdot10\,000/2=4{,}5\times10^6$, uzun süreli $k_\infty=1{,}5\times10^6$ N/mm. Toplam yaklaşma sabit: $F_0(1/k_b+1/k_0)=F_\infty(1/k_b+1/k_\infty)$ ⇒ $F_\infty/F_0=\dfrac{0{,}2275+0{,}2222}{0{,}2275+0{,}6667}=0{,}503$ ⇒ $F_\infty=151$ kN.
Birim kontrolü
Rijitlikler N/mm, esneklikler mm/N (×10⁻⁶); oran boyutsuz ✓.
Fiziksel yorum
Cıvatanın esnekliği bir "yay rezervi" gibi çalışır ve kaybı %67'den %50'ye indirir; uzun ve ince cıvatanın gevşemeye karşı daha iyi olmasının nedeni budur. Sistem zaman sabiti yaklaşık 4,5 h'tir: kayıp ilk gün içinde neredeyse tamamlanır; bu yüzden contalı bağlantılar ilk işletmeden sonra yeniden sıkılır.
Kendiniz deneyin
Model ve deney seçin; çizgi kapalı çözüm, noktalar sayısal çözümdür. Maxwell'de yükleme–boşaltma kalıcı şekil değiştirme bırakır; Kelvin–Voigt'ta ani yanıt yoktur; SLS'de $E_1$'i küçültünce davranış Maxwell'e yaklaşır.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $J(t)=1/E(t)$ almak | Yalnız $t=0^+$ ve $t\to\infty$'da geçerli; arada $\int_0^tE(t-s)J(s)\,ds=t$ bağıntısı vardır. |
| Sünme ve gevşemede aynı zaman sabitini kullanmak | SLS'de $\tau_\sigma=\tau_\varepsilon(E_1+E_2)/E_1>\tau_\varepsilon$. |
| Kelvin–Voigt ile gevşeme modellemek | KV gevşeme göstermez; en az SLS gerekir. |
| Maxwell'i katı malzemede uzun süreli tahmin için kullanmak | Maxwell sınırsız sünme verir (akışkan); katılarda $E_\infty>0$ olmalıdır. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 14.1-1KolaySayısalMaxwell ve Kelvin–Voigt
$E=2000$ MPa, $\eta=2\times10^5$ MPa·h. $\sigma_0=10$ MPa altında $t=100$ h ve $500$ h'de iki modelin şekil değiştirmesini; $\varepsilon_0=0{,}5$ % altında Maxwell'in 100 h'deki gerilmesini bulun.
İpucu
$\tau=100$ h.
Çözüm
Maxwell: $0{,}005+10t/(2\times10^5)$ ⇒ 100 h'de 1,0 %, 500 h'de 3,0 %. KV: $0{,}005(1-e^{-t/100})$ ⇒ 0,316 % ve 0,497 %. Gevşeme: $\sigma=10\,e^{-1}=3{,}68$ MPa.
Alıştırma 14.1-2OrtaSayısalGevşeme tahmini
Örnek 14.1-1'deki polimere $\varepsilon_0=0{,}4$ % uygulanıp sabit tutuluyor. $t=0^+$, 5 h ve 24 h'deki gerilme nedir?
İpucu
$E(t)=E_1+E_2e^{-t/4{,}92}$.
Çözüm
$12{,}80$; $8{,}03$; $5{,}39$ MPa. Uzun sürede $E_1\varepsilon_0=5{,}33$ MPa'ya iner: gerilmenin %58'i kaybolur.
Alıştırma 14.1-3OrtaKavramsalBeton kolon
Sünme katsayısı $\varphi=2$ olan bir beton kolon kalıcı yük altında kurulumda 4 mm kısalıyor. Uzun süreli kısalma ne olur? Kolon bir çelik çaprazla paralel çalışıyorsa yük dağılımı zamanla nasıl değişir?
İpucu
$E_{\text{eff}}=E_c/(1+\varphi)$.
Çözüm
Kısalma $(1+\varphi)$ katına, 12 mm'ye çıkar. Paralel çalışan elemanlarda betonun etkin rijitliği azaldıkça yük çeliğe aktarılır: sünme, betondan çeliğe yük göçü doğurur (betonarme kolonlarda donatı gerilmesinin zamanla artması).
Alıştırma 14.1-4ZorTüretmeMaxwell için E–J bağıntısı
Maxwell modeli için $\int_0^tE(t-s)J(s)\,ds=t$ olduğunu gösterin.
İpucu
$E(t-s)=Ee^{-(t-s)/\tau}$, $J(s)=1/E+s/\eta$; $u=t-s$ değişkeni.
Çözüm
$\int_0^te^{-(t-s)/\tau}\big(1+\tfrac{Es}{\eta}\big)ds=\int_0^te^{-u/\tau}\big(1+\tfrac{t-u}{\tau}\big)du$. $\int_0^te^{-u/\tau}du=\tau(1-e^{-t/\tau})$, $\tfrac1\tau\int_0^t(t-u)e^{-u/\tau}du=t-\tau(1-e^{-t/\tau})$. Toplam $t$ ✓. Bu bağıntı sünme verisinden gevşeme modülünü hesaplamanın temelidir; araç SLS için aynı kimliği sayısal olarak sınar.
10. Özet
- Sünme $\varepsilon=\sigma_0J(t)$, gevşeme $\sigma=\varepsilon_0E(t)$; genelde $J\ne1/E$.
- Maxwell: sınırsız sünme, tam gevşeme (akışkan). Kelvin–Voigt: sınırlı sünme, gevşeme yok. SLS: ikisi de sınırlı.
- SLS: $E(t)=E_1+E_2e^{-t/\tau_\varepsilon}$, $\tau_\sigma=\tau_\varepsilon(E_1+E_2)/E_1$.
- Boltzmann: $\varepsilon(t)=\int J(t-s)\,\dot\sigma(s)\,ds$; yükleme–boşaltmada $\sigma_0[J(t)-J(t-t_1)]$.
Son ders yükün kalıcı şekil değiştirme ve göçmeye kadar artırıldığı durum: plastik limit analizi.
11. Kaynaklar
- R. S. Lakes, Viscoelastic Materials, Cambridge University Press, 2009 — viskoelastik olgular, bünye ilişkileri, Boltzmann süperpozisyonu ve yay–sönümleyici modelleri.
- W. N. Findley, J. S. Lai, K. Onaran, Creep and Relaxation of Nonlinear Viscoelastic Materials, with an Introduction to Linear Viscoelasticity, North-Holland, 1976 — doğrusal viskoelastisiteye giriş; sünme ve gevşeme fonksiyonları.
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 18 (sünme), s. 624'ten itibaren. ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.