Akademik / MKC 523 / Hafta 2 / 2.1

Hafta 2 · Ders 2.1 · ~60 dk

Euler–Bernoulli kiriş teorisi

Kesit düz ve eksene dik kalır: klasik kiriş teorisi bu iki cümleden doğar. Bu derste yer değiştirme alanını yazıyor, denge denklemini ve sınır koşullarını toplam potansiyel enerjiden türetiyor ve sık kullanılan kapalı çözümleri topluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Euler–Bernoulli kabullerini ve ihmal ettikleri şekil değiştirmeleri sıralamak
  • Yer değiştirme alanından eğilme şekil değiştirmesini ve M = −EI w″ bağıntısını yazmak
  • Toplam potansiyel enerjiden (EI w″)″ = q denklemini ve doğal sınır koşullarını elde etmek
  • z yukarı işaret kabulüyle M, V, q ilişkilerini doğru kullanmak; basit kirişleri çözmek
Hafta
2 — Euler–Bernoulli, Timoshenko ve Reddy kiriş teorileri
Süre
~60 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Bir döşeme kirişinin sehim kontrolü

6 m açıklıklı bir çelik döşeme kirişinin hem gerilmesi hem de sehimi kontrol edilir: sehim çoğu zaman $L/300$ gibi bir sınırla kısıtlanır. Mukavemetten bildiğimiz $w_{\max}=5qL^4/384EI$ formülü Euler–Bernoulli kiriş teorisinin sonucudur. Bu derste formülün hangi kinematik kabullerden geldiğini, enerjiden nasıl türetildiğini ve hangi durumlarda yetersiz kaldığını görüyoruz; Timoshenko ve Reddy teorileri tam olarak bu kabulleri gevşetir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 2.0: $\delta\Pi=0$, ikinci türevli fonksiyonelde Euler–Lagrange denklemi ve sınır koşulu çiftleri.
  • Tek eksenli Hooke kanunu $\sigma_{xx}=E\,\varepsilon_{xx}$; atalet momenti $I=\int_A z^2dA$ (dikdörtgende $bh^3/12$).
  • Gösterim: $x$ kiriş ekseni, $z$ kalınlık (yukarı), $w$ çökme ve $q$ yayılı yük; ikisi de $+z$ yönünde pozitif.

3. Kinematik kabuller ve yer değiştirme alanı

Kabuller

Euler–Bernoulli kabulleri

  1. Eksene dik düzlem kesitler şekil değiştirmeden sonra da düz kalır.
  2. Bu kesitler eğilmiş eksene dik kalır (enine kayma ihmal: $\gamma_{xz}=0$).
  3. Kalınlık değişmez ($\varepsilon_{zz}=0$); yer değiştirmeler ve dönmeler küçüktür; yük simetri düzleminde ve eksenel kuvvet yoktur.

Eksen $w(x)$ kadar çöktüğünde kesit $w'$ açısıyla döner (Şekil 1). Eksenden $z$ uzaktaki bir nokta bu dönme yüzünden eksen doğrultusunda $-z\,w'$ kadar kayar:

\begin{equation}\label{eq:alan} u(x,z)=-z\,\frac{dw}{dx},\qquad w(x,z)=w(x). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Euler–Bernoulli kiriş teorisiEuler–Bernoulli beam theory (EBT)$u=-z\,w'$—Enine kesitlerin düz ve eksene dik kaldığını kabul eden klasik kiriş teorisi; enine kayma ve enine normal şekil değiştirmeleri ihmal eder.
Kesikli dikdörtgenle gösterilen şekil değiştirmemiş kiriş parçası ve yukarı doğru eğilmiş kiriş. Şekil değiştirmemiş düşey normal A, şekil değiştirmiş hâlde yeşil A′ doğrusu olarak düz ve eğilmiş eksene dik kalıyor; eksen noktasının yukarı çökmesi w, eğim açısı w′ ve üst lifteki noktanın eksenel kayması u = −z w′ işaretlenmiş. A A′ w′ w u = −z w′ z x z Kesikli: şekil değiştirmemiş. A′ normali düz ve eğilmiş eksene dik kalır.
Şekil 1. Euler–Bernoulli kinematiği (yer değiştirmeler büyütülmüş). Normal düz kalır ve eğilmiş eksene diktir; bu yüzden kesit, eksenin eğimi $w'$ kadar döner ve $z$ yüksekliğindeki nokta $u=-z\,w'$ kadar kayar.

Şekil değiştirmeler \eqref{eq:alan}'dan doğrudan çıkar:

\begin{equation}\label{eq:sd} \varepsilon_{xx}=\frac{\partial u}{\partial x}=-z\,w'',\qquad \gamma_{xz}=\frac{\partial u}{\partial z}+\frac{\partial w}{\partial x}=-w'+w'=0,\qquad \varepsilon_{zz}=0 . \end{equation}

Eksenel şekil değiştirme kalınlık boyunca doğrusaldır ve $z=0$ lifinde sıfırdır. $w''$ eksenin eğriliğidir (küçük eğimde).

4. Gerilme, moment ve kesme kuvveti

$\sigma_{xx}=E\varepsilon_{xx}=-Ez\,w''$. Kesitteki bileşkeler:

\begin{equation}\label{eq:M} M=\int_A z\,\sigma_{xx}\,dA=-EI\,w'',\qquad V=\int_A\sigma_{xz}\,dA,\qquad \sigma_{xx}=\frac{M\,z}{I}. \end{equation}

$EI$ eğilme rijitliğidir. Eksenel kuvvet $N=\int\sigma_{xx}dA=-Ew''\int z\,dA$'nın sıfır olması, $z=0$ ekseninin kesitin ağırlık merkezinden geçmesini gerektirir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Eğilme rijitliğiflexural (bending) rigidity$EI$N·m²Elastisite modülü ile kesitin tarafsız eksene göre atalet momentinin çarpımı; $M=-EI\,w''$ bağıntısındaki katsayı.
Eğilme momentibending moment$M=\int_A z\,\sigma_{xx}\,dA$N·mKesitteki normal gerilmenin tarafsız eksene göre bileşke momenti. Bu kursta $z$ yukarı olduğundan pozitif $M$ üst lifleri çeker.
Kesme kuvvetishear force$V=\int_A\sigma_{xz}\,dA$NKesitteki enine kayma gerilmesinin bileşkesi; pozitif yüzde $+z$ yönündeyse pozitiftir. Denge: $dM/dx=V$, $dV/dx=-q$.
Dikkat

İşaret kabulü (z yukarı)

Şekil 2: pozitif yüzde (normali $+x$) $V$ $+z$ yönünde, $M$ ise üst lifleri ($z>0$) çekecek yöndedir. Bu kabulle denge $dV/dx=-q$, $dM/dx=V$ olur. Mukavemette alışılan "sarkma pozitif" kabulünden farkı: aşağı yük bu derste $q<0$'dır ve sarkan kirişte $M<0$, $w<0$ çıkar. Wang–Reddy–Lee kesme kuvvetini $Q$ ile gösterir.

dx uzunluğunda kiriş elemanı. Alttan yukarı doğru turuncu q okları; sol yüzde aşağı yönlü V ve saat tersi M, sağ yüzde yukarı yönlü V + dV ve saat yönünde M + dM; sağ yüze yakın mor oklarla üstte çekme altta basınç olan doğrusal sigma xx dağılımı. q(x) (+z yönünde) V + dV V M + dM M σxx dx negatif yüz (normali −x) pozitif yüz (normali +x) x z Pozitif M: z > 0 lifleri çekmede. dV/dx = −q, dM/dx = V
Şekil 2. Pozitif kesit tesirleri ve yük. Pozitif $M$ üst lifleri çeker; pozitif $V$ pozitif yüzde $+z$ yönündedir.
Geçerlilik sınırı

Bir çelişki

\eqref{eq:sd} $\gamma_{xz}=0$ verir; Hooke kanunuyla $\sigma_{xz}=0$ ve $V=0$ çıkardı. Oysa denge $V=M'\ne0$ ister. Teori bu çelişkiyle yaşar: kesme kuvveti denge denkleminden bulunur, kayma gerilmesi de dengeden ($\tau=VQ/Ib$) hesaplanır; yalnız kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısı ihmal edilir. İnce kirişte ($L/h\gtrsim20$) bu katkı %1'in altındadır.

5. Enerjiden denge denklemi ve sınır koşulları

Yalnız $\sigma_{xx}$ iş yaptığından şekil değiştirme enerjisi $U=\int_0^L\tfrac12EI(w'')^2dx$'tir. Yayılı yük $q$ ile:

\begin{equation}\label{eq:Pi} \Pi[w]=\int_0^L\Big[\tfrac12EI\,(w'')^2-q\,w\Big]dx . \end{equation}

Ders 2.0'daki ikinci türevli Euler–Lagrange denklemi ve iki kez kısmi integrasyon şunu verir:

\begin{equation}\label{eq:EL} \boxed{\;\big(EI\,w''\big)''=q\;}\qquad \delta\Pi\text{ sınır terimi: }\Big[V\,\delta w-M\,\delta w'\Big]_0^L=0 . \end{equation}

Her uçta iki çift vardır: $w$ ya da $V$ ve $w'$ ya da $M$ verilir. Mesnetlere göre:

Euler–Bernoulli kirişinde sınır koşulları
UçZorunluDoğal
Ankastre$w=0,\ w'=0$—
Basit mesnet$w=0$$M=-EIw''=0$
Serbest uç ($P$ yükü)—$M=0,\ V=\pm P$ (sağ uçta $V=P$)
Kayıcı ankastre$w'=0$$V=0$

6. Kapalı çözümler

$EI$ sabitse $EI\,w''''=q$ dört kez integre edilir ve dört sabit, iki uçtaki dört koşuldan bulunur. Düzgün yük $q$ (ve uç/orta tekil yük $P$) için SymPy ile hesaplanan sonuçlar ($q$ ve $P$ $+z$ yönünde; aşağı yükte işaretler birlikte değişir):

Prizmatik Euler–Bernoulli kirişinin kapalı çözümleri
Durum$w(x)$$|w|_{\max}$$|M|_{\max}$
Basit–basit, düzgün $q$$\dfrac{q\,x\,(L^3-2Lx^2+x^3)}{24EI}$$\dfrac{5qL^4}{384EI}$ (ortada)$qL^2/8$
Basit–basit, ortada $P$$\dfrac{P\,x\,(3L^2-4x^2)}{48EI}$ ($x\le L/2$)$\dfrac{PL^3}{48EI}$$PL/4$
Konsol ($x=0$ ankastre), düzgün $q$$\dfrac{q\,x^2(6L^2-4Lx+x^2)}{24EI}$$\dfrac{qL^4}{8EI}$ (uçta)$qL^2/2$
Konsol, uçta $P$$\dfrac{P\,x^2(3L-x)}{6EI}$$\dfrac{PL^3}{3EI}$$PL$
Ankastre–ankastre, düzgün $q$$\dfrac{q\,x^2(L-x)^2}{24EI}$$\dfrac{qL^4}{384EI}$$qL^2/12$ (uçlarda)
Ankastre–basit, düzgün $q$$\dfrac{q\,x^2(L-x)(3L-2x)}{48EI}$$\dfrac{qL^4}{184{,}6\,EI}$ ($x=0{,}578L$)$qL^2/8$ (ankastrede)

7. Çözümlü örnekler

Örnek 2.1-1Temel

Basit mesnetli döşeme kirişi: denklemden sehime

Verilenler

IPE 300 çelik kiriş: $L=6$ m, $E=210$ GPa, $I=8356$ cm⁴, $W_{el}=557$ cm³. Düzgün yük 12 kN/m aşağı ($q=-12$ N/mm).

İstenenler

$w(x)$'in türetilmesi, en büyük sehim, $L/300$ kontrolü ve en büyük eğilme gerilmesi.

Model ve kabuller

EBT, \eqref{eq:EL}; iki uçta $w=0$ (zorunlu) ve $M=0\Rightarrow w''=0$ (doğal).

Çözüm

$EIw''''=q$ ⇒ $EIw=\tfrac{q}{24}x^4+\tfrac{C_1}{6}x^3+\tfrac{C_2}{2}x^2+C_3x+C_4$. $w(0)=w''(0)=0$ ⇒ $C_4=C_2=0$; $w''(L)=0$ ⇒ $C_1=-qL/2$; $w(L)=0$ ⇒ $C_3=qL^3/24$:

$$ w(x)=\frac{q\,x\,(L^3-2Lx^2+x^3)}{24EI},\qquad w(L/2)=\frac{5qL^4}{384EI}. $$

$|w|_{\max}=\dfrac{5\cdot12\cdot6000^4}{384\cdot210\,000\cdot8{,}356\times10^7}=11{,}54$ mm $<L/300=20$ mm ✓ ($L/520$). $|M|_{\max}=qL^2/8=54{,}0$ kN·m, $\sigma_{\max}=M/W_{el}=96{,}9$ MPa.

Birim kontrolü

N/mm · mm⁴ / (N/mm² · mm⁴) = mm ✓. Ortada $M=q\,x(L-x)/2<0$: alt lifler çekmede, beklendiği gibi.

Fiziksel yorum

$L/h=20$: kayma şekil değiştirmesinin katkısı bu kirişte binde birkaç mertebesindedir (Ders 2.2); EBT yeterlidir. Kesit özelliklerini kesit özellikleri aracıyla hesaplayabilirsiniz.

Örnek 2.1-2Mühendislik uygulaması

Alüminyum korkuluk dikmesi: konsol ve doğal sınır koşulu

Verilenler

Alüminyum kutu profil 100×50×4 mm (güçlü eksen), $E=70$ GPa, boy $L=1{,}1$ m, tabanda ankastre, üst uçta yatay $P=1{,}0$ kN.

İstenenler

Uç sınır koşulları, uç sehimi ve tabandaki en büyük gerilme.

Model ve kabuller

EBT konsol; $x$ tabandan uca. $\Pi=\int\tfrac12EI(w'')^2dx-P\,w(L)$. Tabanda $w=w'=0$ (zorunlu).

Çözüm

$I=\big(50\cdot100^3-42\cdot92^3\big)/12=1{,}441\times10^6$ mm⁴, $W=I/50=28\,825$ mm³.

Uçta $\delta w$ ve $\delta w'$ serbest: \eqref{eq:EL}'deki sınır terimine $-P\,\delta w(L)$ eklenince doğal koşullar $M(L)=0$ ve $V(L)=P$ çıkar. Alanda $q=0$ ⇒ $w$ kübik; dört koşulla $w=\dfrac{P\,x^2(3L-x)}{6EI}$.

$$ w(L)=\frac{PL^3}{3EI}=\frac{1000\cdot1100^3}{3\cdot70\,000\cdot1{,}441\times10^6}=4{,}40\ \text{mm},\qquad \sigma_{\max}=\frac{PL}{W}=\frac{1{,}1\times10^6}{28\,825}=38{,}2\ \text{MPa}. $$

Birim kontrolü

N·mm³/(N/mm²·mm⁴) = mm ✓; N·mm/mm³ = MPa ✓.

Fiziksel yorum

Sehim $L/250$'dir; alüminyumun $E$'si çeliğin üçte biri olduğundan bu tür elemanlarda çoğu zaman sehim belirleyicidir. "Uçta moment sıfır, kesme $P$" koşullarını ayrıca düşünmedik; enerjinin varyasyonundan geldiler.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Basit mesnette $w'=0$ yazmakBasit mesnette dönme serbesttir; koşul $w=0$ ve $M=0$ ($w''=0$).
$\gamma_{xz}=0$ ⇒ kesitte kayma gerilmesi yokKayma gerilmesi dengeden bulunur ($\tau=VQ/Ib$); yalnız kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısı ihmal edilir.
İşaret kabullerini karıştırmak$z$ yukarı ve $M=\int z\sigma\,dA$ ise $M=-EIw''$; aşağı yükte $q<0$. Kitap değiştirirken kabulü kontrol edin.
Hiperstatik kirişte yalnız denge kullanmakDört sabitli $EIw''''=q$ çözümü uygunluğu da içerir; ankastre–basit kirişte $M_A=qL^2/8$ buradan çıkar.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 2.1-1KolayKavramsalKabulün bedeli

EBT'de $\gamma_{xz}=0$ iken kesme kuvveti nasıl sıfırdan farklı olabilir? Hangi büyüklük teoride "kayıp"tır?

İpucu

$V$'yi Hooke kanunundan değil, dengeden hesaplayın.

Çözüm

$V=dM/dx$ denge denkleminden bulunur. Kayıp olan, kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısıdır: kesitler dik kalmaya zorlandığından kirişin kayma esnekliği sıfır, yani kayma rijitliği sonsuz kabul edilmiştir.

Alıştırma 2.1-2KolaySayısalKonsolda düzgün yük

Örnek 2.1-2'deki profil 1,1 m konsol olarak 0,8 kN/m düzgün yük taşısın. Uç sehimini ve taban momentini bulun.

İpucu

Tablo: $qL^4/8EI$ ve $qL^2/2$.

Çözüm

$w=0{,}8\cdot1100^4/(8\cdot70\,000\cdot1{,}441\times10^6)=1{,}45$ mm; $M=0{,}8\cdot1100^2/2=0{,}484$ kN·m.

Alıştırma 2.1-3OrtaSayısalAnkastre–basit kiriş

Sol ucu ankastre, sağ ucu basit mesnetli kirişte düzgün $q$ için $EIw''''=q$'yu çözerek ankastre momentini ve sağ mesnet tepkisini bulun.

İpucu

Koşullar: $w(0)=w'(0)=0$, $w(L)=w''(L)=0$.

Çözüm

$w=q\,x^2(L-x)(3L-2x)/(48EI)$; $M(0)=-qL^2/8$ (büyüklük $qL^2/8$), $|R_B|=3qL/8$, $|R_A|=5qL/8$. Sehim en büyük $x=0{,}578L$'de, $qL^4/(184{,}6\,EI)$.

Alıştırma 2.1-4ZorTüretmeYaylı mesnet

Sağ ucu düşey yay ($k$) üzerine oturan bir kirişte $\Pi$'ye $\tfrac12k\,w(L)^2$ eklenir. Sağ uçtaki doğal sınır koşullarını yazın. $k\to0$ ve $k\to\infty$ limitlerini yorumlayın.

İpucu

Yay teriminin varyasyonu $k\,w(L)\,\delta w(L)$; \eqref{eq:EL}'deki $V\delta w$ terimiyle toplanır.

Çözüm

$\big[V(L)+k\,w(L)\big]\delta w(L)-M(L)\delta w'(L)=0$ ⇒ $V(L)=-k\,w(L)$ ve $M(L)=0$. $k\to0$: serbest uç ($V=0$); $k\to\infty$: $w(L)\to0$, basit mesnet.

10. Özet

Özet
  • EBT: kesit düz ve eksene dik kalır ⇒ $u=-zw'$, $\varepsilon_{xx}=-zw''$, $\gamma_{xz}=0$.
  • $M=-EIw''$, $dM/dx=V$, $dV/dx=-q$ ⇒ $(EIw'')''=q$.
  • Her uçta iki koşul: ($w$ ya da $V$), ($w'$ ya da $M$); kuvvet koşulları enerjiden doğal olarak çıkar.
  • Kayma esnekliği ihmal edildiğinden teori kalın ve kayma modülü düşük kirişlerde sehimi küçük tahmin eder.

Sıradaki ders ikinci kabulü gevşetir: Timoshenko kiriş teorisi.

11. Kaynaklar

  • C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.1–2.1.2 (kiriş teorileri ve Euler–Bernoulli kirişi, s. 11–17). ders klasöründe
  • C. L. Dym, I. H. Shames, Solid Mechanics: A Variational Approach, Augmented Edition, Springer, 2013 — Bölüm 2, §2.10 (ikinci türevli fonksiyoneller ve basit mesnetli kiriş örneği, s. 102–106). ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.