Bu derste öğrenecekleriniz
- Euler–Bernoulli kabullerini ve ihmal ettikleri şekil değiştirmeleri sıralamak
- Yer değiştirme alanından eğilme şekil değiştirmesini ve M = −EI w″ bağıntısını yazmak
- Toplam potansiyel enerjiden (EI w″)″ = q denklemini ve doğal sınır koşullarını elde etmek
- z yukarı işaret kabulüyle M, V, q ilişkilerini doğru kullanmak; basit kirişleri çözmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir döşeme kirişinin sehim kontrolü
6 m açıklıklı bir çelik döşeme kirişinin hem gerilmesi hem de sehimi kontrol edilir: sehim çoğu zaman $L/300$ gibi bir sınırla kısıtlanır. Mukavemetten bildiğimiz $w_{\max}=5qL^4/384EI$ formülü Euler–Bernoulli kiriş teorisinin sonucudur. Bu derste formülün hangi kinematik kabullerden geldiğini, enerjiden nasıl türetildiğini ve hangi durumlarda yetersiz kaldığını görüyoruz; Timoshenko ve Reddy teorileri tam olarak bu kabulleri gevşetir.
2. Ön bilgiler
- Ders 2.0: $\delta\Pi=0$, ikinci türevli fonksiyonelde Euler–Lagrange denklemi ve sınır koşulu çiftleri.
- Tek eksenli Hooke kanunu $\sigma_{xx}=E\,\varepsilon_{xx}$; atalet momenti $I=\int_A z^2dA$ (dikdörtgende $bh^3/12$).
- Gösterim: $x$ kiriş ekseni, $z$ kalınlık (yukarı), $w$ çökme ve $q$ yayılı yük; ikisi de $+z$ yönünde pozitif.
3. Kinematik kabuller ve yer değiştirme alanı
Euler–Bernoulli kabulleri
- Eksene dik düzlem kesitler şekil değiştirmeden sonra da düz kalır.
- Bu kesitler eğilmiş eksene dik kalır (enine kayma ihmal: $\gamma_{xz}=0$).
- Kalınlık değişmez ($\varepsilon_{zz}=0$); yer değiştirmeler ve dönmeler küçüktür; yük simetri düzleminde ve eksenel kuvvet yoktur.
Eksen $w(x)$ kadar çöktüğünde kesit $w'$ açısıyla döner (Şekil 1). Eksenden $z$ uzaktaki bir nokta bu dönme yüzünden eksen doğrultusunda $-z\,w'$ kadar kayar:
\begin{equation}\label{eq:alan} u(x,z)=-z\,\frac{dw}{dx},\qquad w(x,z)=w(x). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Euler–Bernoulli kiriş teorisi | Euler–Bernoulli beam theory (EBT) | $u=-z\,w'$ | — | Enine kesitlerin düz ve eksene dik kaldığını kabul eden klasik kiriş teorisi; enine kayma ve enine normal şekil değiştirmeleri ihmal eder. |
Şekil değiştirmeler \eqref{eq:alan}'dan doğrudan çıkar:
\begin{equation}\label{eq:sd} \varepsilon_{xx}=\frac{\partial u}{\partial x}=-z\,w'',\qquad \gamma_{xz}=\frac{\partial u}{\partial z}+\frac{\partial w}{\partial x}=-w'+w'=0,\qquad \varepsilon_{zz}=0 . \end{equation}Eksenel şekil değiştirme kalınlık boyunca doğrusaldır ve $z=0$ lifinde sıfırdır. $w''$ eksenin eğriliğidir (küçük eğimde).
4. Gerilme, moment ve kesme kuvveti
$\sigma_{xx}=E\varepsilon_{xx}=-Ez\,w''$. Kesitteki bileşkeler:
\begin{equation}\label{eq:M} M=\int_A z\,\sigma_{xx}\,dA=-EI\,w'',\qquad V=\int_A\sigma_{xz}\,dA,\qquad \sigma_{xx}=\frac{M\,z}{I}. \end{equation}$EI$ eğilme rijitliğidir. Eksenel kuvvet $N=\int\sigma_{xx}dA=-Ew''\int z\,dA$'nın sıfır olması, $z=0$ ekseninin kesitin ağırlık merkezinden geçmesini gerektirir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Eğilme rijitliği | flexural (bending) rigidity | $EI$ | N·m² | Elastisite modülü ile kesitin tarafsız eksene göre atalet momentinin çarpımı; $M=-EI\,w''$ bağıntısındaki katsayı. |
| Eğilme momenti | bending moment | $M=\int_A z\,\sigma_{xx}\,dA$ | N·m | Kesitteki normal gerilmenin tarafsız eksene göre bileşke momenti. Bu kursta $z$ yukarı olduğundan pozitif $M$ üst lifleri çeker. |
| Kesme kuvveti | shear force | $V=\int_A\sigma_{xz}\,dA$ | N | Kesitteki enine kayma gerilmesinin bileşkesi; pozitif yüzde $+z$ yönündeyse pozitiftir. Denge: $dM/dx=V$, $dV/dx=-q$. |
İşaret kabulü (z yukarı)
Şekil 2: pozitif yüzde (normali $+x$) $V$ $+z$ yönünde, $M$ ise üst lifleri ($z>0$) çekecek yöndedir. Bu kabulle denge $dV/dx=-q$, $dM/dx=V$ olur. Mukavemette alışılan "sarkma pozitif" kabulünden farkı: aşağı yük bu derste $q<0$'dır ve sarkan kirişte $M<0$, $w<0$ çıkar. Wang–Reddy–Lee kesme kuvvetini $Q$ ile gösterir.
Bir çelişki
\eqref{eq:sd} $\gamma_{xz}=0$ verir; Hooke kanunuyla $\sigma_{xz}=0$ ve $V=0$ çıkardı. Oysa denge $V=M'\ne0$ ister. Teori bu çelişkiyle yaşar: kesme kuvveti denge denkleminden bulunur, kayma gerilmesi de dengeden ($\tau=VQ/Ib$) hesaplanır; yalnız kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısı ihmal edilir. İnce kirişte ($L/h\gtrsim20$) bu katkı %1'in altındadır.
5. Enerjiden denge denklemi ve sınır koşulları
Yalnız $\sigma_{xx}$ iş yaptığından şekil değiştirme enerjisi $U=\int_0^L\tfrac12EI(w'')^2dx$'tir. Yayılı yük $q$ ile:
\begin{equation}\label{eq:Pi} \Pi[w]=\int_0^L\Big[\tfrac12EI\,(w'')^2-q\,w\Big]dx . \end{equation}Ders 2.0'daki ikinci türevli Euler–Lagrange denklemi ve iki kez kısmi integrasyon şunu verir:
\begin{equation}\label{eq:EL} \boxed{\;\big(EI\,w''\big)''=q\;}\qquad \delta\Pi\text{ sınır terimi: }\Big[V\,\delta w-M\,\delta w'\Big]_0^L=0 . \end{equation}Her uçta iki çift vardır: $w$ ya da $V$ ve $w'$ ya da $M$ verilir. Mesnetlere göre:
| Uç | Zorunlu | Doğal |
|---|---|---|
| Ankastre | $w=0,\ w'=0$ | — |
| Basit mesnet | $w=0$ | $M=-EIw''=0$ |
| Serbest uç ($P$ yükü) | — | $M=0,\ V=\pm P$ (sağ uçta $V=P$) |
| Kayıcı ankastre | $w'=0$ | $V=0$ |
6. Kapalı çözümler
$EI$ sabitse $EI\,w''''=q$ dört kez integre edilir ve dört sabit, iki uçtaki dört koşuldan bulunur. Düzgün yük $q$ (ve uç/orta tekil yük $P$) için SymPy ile hesaplanan sonuçlar ($q$ ve $P$ $+z$ yönünde; aşağı yükte işaretler birlikte değişir):
| Durum | $w(x)$ | $|w|_{\max}$ | $|M|_{\max}$ |
|---|---|---|---|
| Basit–basit, düzgün $q$ | $\dfrac{q\,x\,(L^3-2Lx^2+x^3)}{24EI}$ | $\dfrac{5qL^4}{384EI}$ (ortada) | $qL^2/8$ |
| Basit–basit, ortada $P$ | $\dfrac{P\,x\,(3L^2-4x^2)}{48EI}$ ($x\le L/2$) | $\dfrac{PL^3}{48EI}$ | $PL/4$ |
| Konsol ($x=0$ ankastre), düzgün $q$ | $\dfrac{q\,x^2(6L^2-4Lx+x^2)}{24EI}$ | $\dfrac{qL^4}{8EI}$ (uçta) | $qL^2/2$ |
| Konsol, uçta $P$ | $\dfrac{P\,x^2(3L-x)}{6EI}$ | $\dfrac{PL^3}{3EI}$ | $PL$ |
| Ankastre–ankastre, düzgün $q$ | $\dfrac{q\,x^2(L-x)^2}{24EI}$ | $\dfrac{qL^4}{384EI}$ | $qL^2/12$ (uçlarda) |
| Ankastre–basit, düzgün $q$ | $\dfrac{q\,x^2(L-x)(3L-2x)}{48EI}$ | $\dfrac{qL^4}{184{,}6\,EI}$ ($x=0{,}578L$) | $qL^2/8$ (ankastrede) |
7. Çözümlü örnekler
Basit mesnetli döşeme kirişi: denklemden sehime
Verilenler
IPE 300 çelik kiriş: $L=6$ m, $E=210$ GPa, $I=8356$ cm⁴, $W_{el}=557$ cm³. Düzgün yük 12 kN/m aşağı ($q=-12$ N/mm).
İstenenler
$w(x)$'in türetilmesi, en büyük sehim, $L/300$ kontrolü ve en büyük eğilme gerilmesi.
Model ve kabuller
EBT, \eqref{eq:EL}; iki uçta $w=0$ (zorunlu) ve $M=0\Rightarrow w''=0$ (doğal).
Çözüm
$EIw''''=q$ ⇒ $EIw=\tfrac{q}{24}x^4+\tfrac{C_1}{6}x^3+\tfrac{C_2}{2}x^2+C_3x+C_4$. $w(0)=w''(0)=0$ ⇒ $C_4=C_2=0$; $w''(L)=0$ ⇒ $C_1=-qL/2$; $w(L)=0$ ⇒ $C_3=qL^3/24$:
$$ w(x)=\frac{q\,x\,(L^3-2Lx^2+x^3)}{24EI},\qquad w(L/2)=\frac{5qL^4}{384EI}. $$$|w|_{\max}=\dfrac{5\cdot12\cdot6000^4}{384\cdot210\,000\cdot8{,}356\times10^7}=11{,}54$ mm $<L/300=20$ mm ✓ ($L/520$). $|M|_{\max}=qL^2/8=54{,}0$ kN·m, $\sigma_{\max}=M/W_{el}=96{,}9$ MPa.
Birim kontrolü
N/mm · mm⁴ / (N/mm² · mm⁴) = mm ✓. Ortada $M=q\,x(L-x)/2<0$: alt lifler çekmede, beklendiği gibi.
Fiziksel yorum
$L/h=20$: kayma şekil değiştirmesinin katkısı bu kirişte binde birkaç mertebesindedir (Ders 2.2); EBT yeterlidir. Kesit özelliklerini kesit özellikleri aracıyla hesaplayabilirsiniz.
Alüminyum korkuluk dikmesi: konsol ve doğal sınır koşulu
Verilenler
Alüminyum kutu profil 100×50×4 mm (güçlü eksen), $E=70$ GPa, boy $L=1{,}1$ m, tabanda ankastre, üst uçta yatay $P=1{,}0$ kN.
İstenenler
Uç sınır koşulları, uç sehimi ve tabandaki en büyük gerilme.
Model ve kabuller
EBT konsol; $x$ tabandan uca. $\Pi=\int\tfrac12EI(w'')^2dx-P\,w(L)$. Tabanda $w=w'=0$ (zorunlu).
Çözüm
$I=\big(50\cdot100^3-42\cdot92^3\big)/12=1{,}441\times10^6$ mm⁴, $W=I/50=28\,825$ mm³.
Uçta $\delta w$ ve $\delta w'$ serbest: \eqref{eq:EL}'deki sınır terimine $-P\,\delta w(L)$ eklenince doğal koşullar $M(L)=0$ ve $V(L)=P$ çıkar. Alanda $q=0$ ⇒ $w$ kübik; dört koşulla $w=\dfrac{P\,x^2(3L-x)}{6EI}$.
$$ w(L)=\frac{PL^3}{3EI}=\frac{1000\cdot1100^3}{3\cdot70\,000\cdot1{,}441\times10^6}=4{,}40\ \text{mm},\qquad \sigma_{\max}=\frac{PL}{W}=\frac{1{,}1\times10^6}{28\,825}=38{,}2\ \text{MPa}. $$Birim kontrolü
N·mm³/(N/mm²·mm⁴) = mm ✓; N·mm/mm³ = MPa ✓.
Fiziksel yorum
Sehim $L/250$'dir; alüminyumun $E$'si çeliğin üçte biri olduğundan bu tür elemanlarda çoğu zaman sehim belirleyicidir. "Uçta moment sıfır, kesme $P$" koşullarını ayrıca düşünmedik; enerjinin varyasyonundan geldiler.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Basit mesnette $w'=0$ yazmak | Basit mesnette dönme serbesttir; koşul $w=0$ ve $M=0$ ($w''=0$). |
| $\gamma_{xz}=0$ ⇒ kesitte kayma gerilmesi yok | Kayma gerilmesi dengeden bulunur ($\tau=VQ/Ib$); yalnız kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısı ihmal edilir. |
| İşaret kabullerini karıştırmak | $z$ yukarı ve $M=\int z\sigma\,dA$ ise $M=-EIw''$; aşağı yükte $q<0$. Kitap değiştirirken kabulü kontrol edin. |
| Hiperstatik kirişte yalnız denge kullanmak | Dört sabitli $EIw''''=q$ çözümü uygunluğu da içerir; ankastre–basit kirişte $M_A=qL^2/8$ buradan çıkar. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 2.1-1KolayKavramsalKabulün bedeli
EBT'de $\gamma_{xz}=0$ iken kesme kuvveti nasıl sıfırdan farklı olabilir? Hangi büyüklük teoride "kayıp"tır?
İpucu
$V$'yi Hooke kanunundan değil, dengeden hesaplayın.
Çözüm
$V=dM/dx$ denge denkleminden bulunur. Kayıp olan, kayma şekil değiştirmesinin sehime katkısıdır: kesitler dik kalmaya zorlandığından kirişin kayma esnekliği sıfır, yani kayma rijitliği sonsuz kabul edilmiştir.
Alıştırma 2.1-2KolaySayısalKonsolda düzgün yük
Örnek 2.1-2'deki profil 1,1 m konsol olarak 0,8 kN/m düzgün yük taşısın. Uç sehimini ve taban momentini bulun.
İpucu
Tablo: $qL^4/8EI$ ve $qL^2/2$.
Çözüm
$w=0{,}8\cdot1100^4/(8\cdot70\,000\cdot1{,}441\times10^6)=1{,}45$ mm; $M=0{,}8\cdot1100^2/2=0{,}484$ kN·m.
Alıştırma 2.1-3OrtaSayısalAnkastre–basit kiriş
Sol ucu ankastre, sağ ucu basit mesnetli kirişte düzgün $q$ için $EIw''''=q$'yu çözerek ankastre momentini ve sağ mesnet tepkisini bulun.
İpucu
Koşullar: $w(0)=w'(0)=0$, $w(L)=w''(L)=0$.
Çözüm
$w=q\,x^2(L-x)(3L-2x)/(48EI)$; $M(0)=-qL^2/8$ (büyüklük $qL^2/8$), $|R_B|=3qL/8$, $|R_A|=5qL/8$. Sehim en büyük $x=0{,}578L$'de, $qL^4/(184{,}6\,EI)$.
Alıştırma 2.1-4ZorTüretmeYaylı mesnet
Sağ ucu düşey yay ($k$) üzerine oturan bir kirişte $\Pi$'ye $\tfrac12k\,w(L)^2$ eklenir. Sağ uçtaki doğal sınır koşullarını yazın. $k\to0$ ve $k\to\infty$ limitlerini yorumlayın.
İpucu
Yay teriminin varyasyonu $k\,w(L)\,\delta w(L)$; \eqref{eq:EL}'deki $V\delta w$ terimiyle toplanır.
Çözüm
$\big[V(L)+k\,w(L)\big]\delta w(L)-M(L)\delta w'(L)=0$ ⇒ $V(L)=-k\,w(L)$ ve $M(L)=0$. $k\to0$: serbest uç ($V=0$); $k\to\infty$: $w(L)\to0$, basit mesnet.
10. Özet
- EBT: kesit düz ve eksene dik kalır ⇒ $u=-zw'$, $\varepsilon_{xx}=-zw''$, $\gamma_{xz}=0$.
- $M=-EIw''$, $dM/dx=V$, $dV/dx=-q$ ⇒ $(EIw'')''=q$.
- Her uçta iki koşul: ($w$ ya da $V$), ($w'$ ya da $M$); kuvvet koşulları enerjiden doğal olarak çıkar.
- Kayma esnekliği ihmal edildiğinden teori kalın ve kayma modülü düşük kirişlerde sehimi küçük tahmin eder.
Sıradaki ders ikinci kabulü gevşetir: Timoshenko kiriş teorisi.
11. Kaynaklar
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.1–2.1.2 (kiriş teorileri ve Euler–Bernoulli kirişi, s. 11–17). ders klasöründe
- C. L. Dym, I. H. Shames, Solid Mechanics: A Variational Approach, Augmented Edition, Springer, 2013 — Bölüm 2, §2.10 (ikinci türevli fonksiyoneller ve basit mesnetli kiriş örneği, s. 102–106). ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.