Bu derste öğrenecekleriniz
- Timoshenko yer değiştirme alanından eğilme ve kayma şekil değiştirmelerini yazmak
- Kayma düzeltme katsayısını enerji eşdeğerliğiyle türetmek ve Cowper formüllerini kullanmak
- Denge denklemlerini ve her uçtaki sınır koşulu çiftlerini enerjiden elde etmek
- Basit mesnetli kirişte kayma sehimini hesaplamak; kayma kilitlenmesinin nedenini ve çaresini açıklamak
1. Neden öğreniyoruz?
Kısa, yüksek ya da kayma modülü düşük kirişler
Bir transfer kirişi, kısa bir konsol braket ya da tutkallı lamine ahşap (GL) kiriş düşünün. Bunlarda ya açıklık kesit yüksekliğine göre kısadır ya da kayma modülü elastisite modülüne göre çok düşüktür (ahşapta $E/G\approx16$–$18$). Kesitler artık eğilmiş eksene dik kalmaz; kayma şekil değiştirmesi sehime %10–30 ekleyebilir. Euler–Bernoulli teorisi bu payı göremez. Timoshenko kiriş teorisi kesitin dönmesini bağımsız bir değişken yaparak bu payı hesaba katar. Ticari sonlu eleman programlarındaki kiriş elemanlarının çoğu bu teoriye dayanır; bu yüzden kayma kilitlenmesini de bilmek gerekir.
2. Ön bilgiler
- Ders 2.1: $u=-zw'$, $M=-EIw''$, $dM/dx=V$, $dV/dx=-q$, işaret kabulü ($z$ ve $q$ yukarı).
- Ders 2.0: iki bilinmeyen fonksiyonlu fonksiyonelde her fonksiyon için ayrı Euler–Lagrange denklemi.
- İzotrop malzemede $G=E/[2(1+\nu)]$; dikdörtgen kesitte kayma gerilmesi $\tau=\tfrac{3V}{2A}\big(1-4z^2/h^2\big)$.
3. Kinematik ve şekil değiştirmeler
Timoshenko kabulleri
Kesitler düz kalır ama eğilmiş eksene dik kalmak zorunda değildir; kesitin dönmesi $\phi(x)$ çökmeden bağımsız bir değişkendir. Kalınlık değişmez, yer değiştirmeler küçüktür.
$\phi=-w'$ seçilirse Euler–Bernoulli alanı geri gelir. Aradaki fark $\gamma_{xz}=\phi+w'$, kesitin eksene dik doğrultudan sapmasıdır ve kalınlık boyunca sabittir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Timoshenko kiriş teorisi | Timoshenko beam theory (TBT) | $u=z\,\phi$ | — | Kesitlerin düz kaldığını ama eksene dik kalmak zorunda olmadığını kabul eden birinci mertebe kayma deformasyonlu kiriş teorisi; kalınlık boyunca sabit kayma şekil değiştirmesi verir. |
| Kesit dönmesi | rotation of the cross-section | $\phi(x)$ | rad | Timoshenko kirişinde enine normalin dönmesini tanımlayan bağımsız değişken ($u=z\phi$). Euler–Bernoulli sınırında $\phi=-w'$. |
4. Kayma düzeltme katsayısı
Sabit $\gamma_{xz}$, Hooke kanunuyla sabit $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}$ verir. Oysa üst ve alt yüzey serbesttir; gerçek kayma gerilmesi orada sıfır, ortada en büyüktür (Şekil 1). Aynı kesme kuvvetini taşıyan iki dağılımın kayma enerjisi farklıdır. Bu farkı bir katsayıyla düzeltiriz:
\begin{equation}\label{eq:V} V=\int_A\sigma_{xz}\,dA=K\,G\,A\,(\phi+w'),\qquad M=\int_A z\,\sigma_{xx}\,dA=EI\,\phi' . \end{equation}Enerji eşdeğerliği. Parabolik dağılımın birim boy başına kayma enerjisi $\int_A\tau^2/(2G)\,dA=\tfrac65\,V^2/(2GA)$ (SymPy ile), sabit dağılımınki ise $V^2/(2KGA)$'dır. Eşitleyince dikdörtgen için $K=5/6$ bulunur. Aynı yol daire kesitte $K=9/10$ verir.
Cowper (1966) katsayıyı üç boyutlu elastisite denklemlerini kesit üzerinde integre ederek, çökmeyi kesitin ortalama çökmesi, dönmeyi ortalama dönme olarak tanımlayıp elde etmiştir; sonuç Poisson oranına bağlıdır:
\begin{equation}\label{eq:cowper} K_{\text{dikdörtgen}}=\frac{10(1+\nu)}{12+11\nu},\qquad K_{\text{daire}}=\frac{6(1+\nu)}{7+6\nu},\qquad K_{\text{ince boru}}=\frac{2(1+\nu)}{4+3\nu}. \end{equation}| $\nu$ | Dikdörtgen | Daire | İnce cidarlı boru |
|---|---|---|---|
| 0 | 0,833 | 0,857 | 0,500 |
| 0,25 | 0,847 | 0,882 | 0,526 |
| 0,30 | 0,850 | 0,886 | 0,531 |
| 0,50 | 0,857 | 0,900 | 0,545 |
Dikdörtgende Cowper değeri kenar oranından bağımsızdır ve $\nu=0$'da enerji değeri $5/6$'ya eşittir. Pratikte iki değer arasındaki fark sehimde binde birkaç mertebesindedir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kayma düzeltme katsayısı | shear correction factor (shear coefficient) | $K$ (ya da $K_s$, $\kappa$) | — | Timoshenko kirişinin sabit kayma varsayımını gerçek (parabolik) dağılıma uyduran katsayı; $V=KGA\gamma_{xz}$. Dikdörtgende enerji eşdeğerliğiyle $5/6$, Cowper'a göre $10(1+\nu)/(12+11\nu)$. |
5. Denklemler ve sınır koşulları
Toplam potansiyel enerji iki fonksiyonun fonksiyonelidir:
\begin{equation}\label{eq:Pi} \Pi[w,\phi]=\int_0^L\Big[\tfrac12EI\,(\phi')^2+\tfrac12KGA\,(\phi+w')^2-q\,w\Big]dx . \end{equation}$\delta\phi$ ve $\delta w$ için Euler–Lagrange denklemleri (Ders 2.0, Alıştırma 2.0-3):
\begin{equation}\label{eq:EL} \frac{d}{dx}\big(EI\,\phi'\big)-KGA\,(\phi+w')=0,\qquad \frac{d}{dx}\big[KGA\,(\phi+w')\big]+q=0 , \end{equation}yani yine $dM/dx=V$ ve $dV/dx=-q$. Sınır terimi $\big[V\,\delta w+M\,\delta\phi\big]_0^L$ olduğundan her uçta $w$ ya da $V$ ve $\phi$ ya da $M$ verilir. Ankastre uçta koşul $w=0$, $\phi=0$'dır; $w'=0$ değildir: ankastrede kesit dönmez ama eksen $\gamma=V/KGA$ kadar eğik çıkar.
Statikçe belirli kirişte basit bir ilişki
Denge denklemleri EBT ile aynı olduğundan statikçe belirli kirişte $M$ ve $V$ değişmez. $w'=V/KGA-\phi$ ve $EI\phi'=M$ integre edilirse basit mesnetli kiriş için
$$ w_T(x)=w_E(x)+\frac{M_E(x)}{KGA},\qquad \text{düzgün yükte}\quad w_{T,\max}=\frac{5qL^4}{384EI}+\frac{qL^2}{8KGA} $$bulunur (Wang–Reddy–Lee, Tablo 2.2.1). Dikdörtgen kesitte oran $w_T/w_E=1+\tfrac{48}{5}\cdot\tfrac{E}{12KG}\big(\tfrac{h}{L}\big)^2$'dir. Ayrıntılı karşılaştırma Ders 3.1'de.
| $L/h$ | 2 | 4 | 5 | 10 | 20 | 50 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| $K=5/6$ | 1,624 | 1,156 | 1,100 | 1,025 | 1,006 | 1,001 |
| $K=0{,}850$ (Cowper) | 1,612 | 1,153 | 1,098 | 1,024 | 1,006 | 1,001 |
6. Kayma kilitlenmesi
Sonlu elemanlarda $w$ ve $\phi$ her elemanda doğrusal (iki düğümlü eleman) alınırsa $w'$ sabit, $\phi$ doğrusal olur; dolayısıyla $\gamma=\phi+w'$ eleman içinde doğrusaldır. İnce kirişte kayma rijitliği $KGA$, eğilme rijitliği $EI/L^2$'nin yanında çok büyüktür ($\propto(L/h)^2$); enerji en küçüklenirken $\gamma\approx0$ zorlanır. Kayma terimi tam (iki noktalı Gauss) integrasyonla hesaplanırsa iki noktada $\gamma=0$ istemek $\phi$'yi eleman içinde sabite, yani $\phi'=0$'a (eğilmesiz duruma) kilitler. Sonuç: eleman aşırı rijittir ve sehim gerçeğin çok altında çıkar. Buna kayma kilitlenmesi denir.
Çare: kayma terimini tek noktada (eleman ortasında) integre etmek — seçici indirgenmiş integrasyon. Böylece kısıt yalnız ortalama olarak uygulanır ve eğilme serbest kalır. Diğer çareler: ikinci ya da üçüncü dereceden elemanlar, karışık (ayrı kayma alanlı) formülasyonlar ve $w$ ile $\phi$'yi birbirine bağlı seçen elemanlar.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kayma kilitlenmesi | shear locking | — | — | Düşük mertebeli kayma deformasyonlu sonlu elemanların ince kirişte (plakta) $\phi+w'=0$ kısıtını sağlayamayıp aşırı rijit davranması; sehim gerçeğin çok altında çıkar. |
| İndirgenmiş (seçici) integrasyon | reduced (selective) integration | — | — | Eleman rijitlik integralinin, tam integrasyon için gerekenden az Gauss noktasıyla hesaplanması; seçici biçiminde yalnız kayma terimine uygulanır ve kilitlenmeyi giderir. |
7. Çözümlü örnekler
Lamine ahşap kirişte kayma sehimi
Verilenler
Basit mesnetli GL kiriş: $b\times h=140\times600$ mm, $L=4{,}8$ m ($L/h=8$), $E=11\,500$ MPa, $G=650$ MPa, düzgün yük 15 kN/m.
İstenenler
EBT ve TBT orta noktası sehimleri; kayma payının oranı.
Model ve kabuller
TBT, $K=5/6$ (Cowper formülü izotrop malzeme içindir; ahşap ortotrop olduğundan enerji değeri kullanıldı).
Çözüm
$I=140\cdot600^3/12=2{,}52\times10^9$ mm⁴, $A=84\,000$ mm².
$$ w_E=\frac{5\cdot15\cdot4800^4}{384\cdot11\,500\cdot2{,}52\times10^9}=3{,}58\ \text{mm},\qquad w_s=\frac{15\cdot4800^2}{8\cdot(5/6)\cdot650\cdot84\,000}=0{,}95\ \text{mm}. $$$w_T=4{,}53$ mm ($L/1060$); kayma payı $0{,}95/4{,}53=$ %21.
Birim kontrolü
$qL^2/(KGA)$: (N/mm)(mm²)/(N/mm²·mm²) = mm ✓.
Fiziksel yorum
$L/h=8$ bir çelik kirişte yalnız %4 kayma payı verirdi (tablo); ahşapta $E/G=17{,}7$ olduğundan pay beş kat büyür. Kayma deformasyonunun önemini $L/h$ tek başına değil, $(E/G)(h/L)^2$ belirler.
Kilitlenmenin tek elemanla gösterimi
Verilenler
Uçtan $P$ ile yüklü konsol tek bir iki düğümlü doğrusal Timoshenko elemanıyla modelleniyor. Dikdörtgen kesit, $\nu=0{,}3$, $K=5/6$.
İstenenler
Tam ve indirgenmiş integrasyonla uç sehimi; kesin TBT değeri $PL^3/3EI+PL/KGA$ ile oran.
Model ve kabuller
Ankastre düğümde $w_1=\phi_1=0$; bilinmeyenler $w_2,\phi_2$. Eğilme rijitliği $EI/L$ (tek noktada tam); kayma terimi $KGA\int(\phi+w')^2dx$ iki ya da bir Gauss noktasıyla. Hesap SymPy ile.
Çözüm
Tam integrasyon: $\dfrac{w_2}{w_{\text{kesin}}}=\dfrac{12EI}{12EI+KGA\,L^2}=\dfrac{1}{1+0{,}3205\,(L/h)^2}$.
İndirgenmiş integrasyon: $w_2=\dfrac{PL^3}{4EI}+\dfrac{PL}{KGA}$; ince kirişte oran $3/4$'e gider.
| $L/h$, integrasyon | $N=1$ | 4 | 16 | 64 |
|---|---|---|---|---|
| 5, tam | 0,111 | 0,666 | 0,970 | 0,998 |
| 100, tam | 0,0003 | 0,005 | 0,074 | 0,561 |
| 1000, tam | 0,0000 | 0,0000 | 0,0008 | 0,013 |
| 100 ya da 1000, indirgenmiş | 0,750 | 0,984 | 0,999 | 1,000 |
Birim kontrolü
$KGA\,L^2/EI$ boyutsuzdur: dikdörtgende $12K(G/E)(L/h)^2=3{,}846\,(L/h)^2$ ⇒ katsayı $3{,}846/12=0{,}3205$.
Fiziksel yorum
Tam integrasyonlu eleman kirişi incelttikçe daha kötü sonuç verir: $L/h=1000$'de 64 elemanla bile sehimin %1'i bulunur. İndirgenmiş integrasyonda hata $L/h$'den bağımsızdır ve yaklaşık $1/(4N^2)$ gibi azalır.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Ankastre uçta $w'=0$ yazmak | TBT'de koşul $\phi=0$; eksenin eğimi $w'=V/KGA$ olabilir. |
| $K$'yı her kesit için 5/6 almak | 5/6 dikdörtgen içindir; daire ≈ 0,89, ince boru ≈ 0,53 (Cowper). |
| Kayma payını yalnız $L/h$'ye bağlamak | Pay $(E/G)(h/L)^2$ ile ölçeklenir; ahşap ve sandviçte ince kirişte de önemlidir. |
| İnce kirişte daha çok eleman = doğru sonuç sanmak | Kilitlenen eleman çok yavaş yakınsar; integrasyon kuralını kontrol edin. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 2.2-1KolaySayısalCowper katsayıları
$\nu=0{,}3$ için dolu daire ve ince cidarlı boru kesitlerinde $K$'yı hesaplayın.
İpucu
\eqref{eq:cowper}.
Çözüm
Daire: $6(1{,}3)/(7+1{,}8)=7{,}8/8{,}8=0{,}886$. Boru: $2(1{,}3)/(4+0{,}9)=2{,}6/4{,}9=0{,}531$.
Alıştırma 2.2-2OrtaSayısalOrtadan yüklü kalın kiriş
Basit mesnetli kiriş ortasından $P$ ile yükleniyor. TBT sehimi $w=PL^3/48EI+PL/4KGA$'dır. Dikdörtgen kesit, $\nu=0{,}3$, $K=5/6$, $L/h=5$ için $w_T/w_E$ oranını bulun.
İpucu
$w_T/w_E=1+12\,EI/(KGAL^2)$ ve $EI/(KGAL^2)=\tfrac{2(1+\nu)}{12K}(h/L)^2$.
Çözüm
$EI/(KGAL^2)=2{,}6/10\cdot0{,}04=0{,}0104$ ⇒ $w_T/w_E=1+0{,}125=1{,}125$: tekil yükte kayma payı düzgün yüke (1,100) göre daha büyüktür.
Alıştırma 2.2-3OrtaKavramsalHiperstatik kirişte kesit tesirleri
Ankastre–basit kirişte (düzgün $q$) TBT ankastre momenti $M_A=\dfrac{qL^2}{8}\Big/\Big(1+\dfrac{3EI}{KGA\,L^2}\Big)$ çıkar (büyüklük). Neden EBT'den farklıdır, hangi yönde?
İpucu
Hiperstatik kirişte iç kuvvetler uygunluk koşuluna, dolayısıyla rijitliklere bağlıdır.
Çözüm
Kayma esnekliği kirişin ankastreye yakın bölgesini "yumuşatır"; ankastre daha az moment çeker, açıklık momenti ve basit mesnet tepkisi büyür. $KGA\to\infty$'da EBT değeri $qL^2/8$ geri gelir. Statikçe belirli kirişte böyle bir fark yoktur.
Alıştırma 2.2-4ZorKavramsalNeden tek nokta yeterli?
Doğrusal elemanda indirgenmiş integrasyon sıfır enerjili sahte modlar üretir mi? Eleman rijitlik matrisinin rankını düşünün.
İpucu
4 serbestlik, 2 rijit cisim hareketi (öteleme, dönme). Eğilme ve tek noktalı kayma terimlerinin her biri rank 1.
Çözüm
Rank $1+1=2=4-2$: yalnız iki rijit cisim modu sıfır enerjilidir, sahte mod yoktur. Bu yüzden Timoshenko kirişinde seçici indirgenmiş integrasyon güvenle kullanılır (plaklarda durum daha karmaşıktır; Hafta 5).
10. Özet
- TBT: $u=z\phi$, $\gamma_{xz}=\phi+w'$ kalınlık boyunca sabit; $M=EI\phi'$, $V=KGA(\phi+w')$.
- $K$ sabit kayma varsayımını düzeltir: dikdörtgende enerjiyle 5/6, Cowper'a göre $10(1+\nu)/(12+11\nu)$.
- Her uçta ($w$ ya da $V$), ($\phi$ ya da $M$); basit mesnetli kirişte $w_T=w_E+M_E/KGA$.
- Doğrusal elemanlarda tam integrasyon ince kirişte kilitlenir; kayma terimine indirgenmiş integrasyon çaredir.
Sıradaki ders düzeltme katsayısını gereksiz kılan teoriyi kuruyor: Reddy üçüncü mertebe kiriş teorisi.
11. Kaynaklar
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.3 (Timoshenko kirişi, s. 17–20) ve §2.2 (EBT–TBT ilişkileri, Tablo 2.2.1, s. 24–28). ders klasöründe
- G. R. Cowper, “The shear coefficient in Timoshenko’s beam theory”, Journal of Applied Mechanics, 33(2), 335–340, 1966, doi:10.1115/1.3625046 — genel formül (30), daire (32), ince cidarlı boru (33), dikdörtgen (34) ve Tablo 1. ders klasöründe
- S. P. Timoshenko, “On the correction for shear of the differential equation for transverse vibrations of prismatic bars”, Philosophical Magazine, 41, 744–746, 1921 — teorinin özgün makalesi.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.