Akademik / MKC 523 / Hafta 7 / 7.1

Hafta 7 · Ders 7.1 · ~75 dk

Deformasyon gradyanı ve büyük şekil değiştirme

Küçük şekil değiştirme teorisi, dönmeler de küçükse doğrudur. Bir parça büyük döndüğünde ya da büyük şekil değiştirdiğinde, iki konfigürasyonu ayırıp deformasyon gradyanıyla çalışmamız gerekir.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Referans ve güncel konfigürasyonu ayırmak; hareketten deformasyon gradyanı F ve J = det F'yi hesaplamak
  • C, B, Green–Lagrange E ve Euler–Almansi e tansörlerini hesaplayıp fiziksel anlamlarını yorumlamak
  • F = RU = VR polar ayrışımını dönme ve saf uzama olarak okumak
  • Büyük dönme ile büyük şekil değiştirmeyi ayırmak; küçük şekil değiştirme yaklaşımının ne zaman geçersiz olduğunu göstermek
Hafta
7 — Büyük deformasyon: Lagrange ve Euler şekil değiştirme bağıntıları
Süre
~75 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 3 — Küçük ve büyük deformasyon teorileri
Sınav
2026 final 1. soru (a)–(c) Örnek 7.1-2'de çözülüyor; (d) şıkkı Ders 8.1'de.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Dönen bir parçada sahte şekil değiştirme

Köprülerde kullanılan elastomer mesnetler sıcaklık değişiminde kalınlıklarının %50–70'i kadar kayabilir. İnce bir çelik şerit ya da uzun bir kanat ise şekil değiştirmesi çok küçükken onlarca derece döner. İki durumda da Ders 1.3'teki $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$ tanımı yanlış sonuç verir: ilkinde şekil değiştirme gerçekten büyüktür, ikincisinde ise yalnız dönme büyüktür ama doğrusal tanım dönmeyi şekil değiştirme sanır. Sonlu eleman programlarındaki "geometrik doğrusalsızlık" seçeneği tam olarak bu sorunu çözer. Bu derste temelini kuruyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 1.3: yer değiştirme gradyanı $u_{i,j}$, küçük şekil değiştirme $\varepsilon_{ij}$ ve küçük dönme $\omega_{ij}$.
  • Ders 1.0: matris çarpımı, determinant, simetrik matrisin özdeğerleri; dik (ortogonal) matris $\mathbf R^{\T}\mathbf R=\mathbf I$.

3. İki konfigürasyon ve deformasyon gradyanı

Cismin yükten önceki biçimine referans konfigürasyon diyoruz; bir malzeme noktası orada $\mathbf X$ konumundadır ve $\mathbf X$ bu noktanın kalıcı "adı" olur. $t$ anındaki biçim güncel konfigürasyondur; aynı nokta $\mathbf x=\boldsymbol\chi(\mathbf X,t)$ konumuna gelmiştir (Şekil 1). Yer değiştirme $\mathbf u=\mathbf x-\mathbf X$'tir. Gösterim kuralımız: referans büyük harf ($\mathbf X$, $\dd A$, $\dd V$), güncel küçük harf ($\mathbf x$, $\dd a$, $\dd v$).

Solda referans konfigürasyondaki cisim Omega sıfır ve içinde P noktası ile küçük çizgi elemanı dX; sağda güncel konfigürasyonda biçimi değişmiş cisim Omega ve p noktası ile dx = F dX elemanı. Orijinden X ve x konum vektörleri, P'den p'ye yer değiştirme u, üstte hareket x = chi(X, t) oku. e1 e2 O referans konfigürasyon (t = 0) Ω0 güncel konfigürasyon (t) Ω P p X x u = x − X dX dx = F dX x = χ(X, t)
Şekil 1. Referans ve güncel konfigürasyon. Aynı malzeme noktası $P$, $\mathbf X$'ten $\mathbf x$'e taşınır; komşuluğundaki küçük çizgi elemanı $\dd\mathbf X$, $\dd\mathbf x=\mathbf F\,\dd\mathbf X$ olur.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Referans (başlangıç) konfigürasyonreference (undeformed) configuration$\Omega_0,\ \mathbf X$—Cismin yükten önceki, noktaların $\mathbf X$ konumlarıyla adlandırıldığı biçimi. Malzeme noktasının "adı" olarak kalır; büyük harfle gösterilir.
Güncel (deforme) konfigürasyoncurrent (deformed) configuration$\Omega,\ \mathbf x$—Cismin $t$ anındaki biçimi; aynı malzeme noktası $\mathbf x=\boldsymbol\chi(\mathbf X,t)$ konumundadır. Küçük harfle gösterilir.

Bir noktanın komşuluğunda deformasyonu, küçük çizgi elemanlarının nasıl dönüştüğü belirler. Zincir kuralıyla

\begin{equation}\label{eq:F} \dd\mathbf x=\mathbf F\,\dd\mathbf X,\qquad F_{iJ}=\frac{\partial x_i}{\partial X_J},\qquad \mathbf F=\mathbf I+\frac{\partial\mathbf u}{\partial\mathbf X}=\mathbf I+\mathbf H . \end{equation}

$\mathbf F$'ye deformasyon gradyanı denir. Hem dönmeyi hem şekil değiştirmeyi içerir; rijit ötelemede $\mathbf F=\mathbf I$, rijit dönmede $\mathbf F=\mathbf R$ olur. $\mathbf H$, Ders 1.3'teki yer değiştirme gradyanıdır; ancak türev artık referans koordinatlarına göre alınır.

Hacim ve alan. Kenarları $\dd\mathbf X_1,\dd\mathbf X_2,\dd\mathbf X_3$ olan küçük bir paralelyüzün hacmi determinantla orantılı olduğundan

\begin{equation}\label{eq:J} \dd v=J\,\dd V,\qquad J=\det\mathbf F>0,\qquad \mathbf n\,\dd a=J\,\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A . \end{equation}

$J=1$ hacmin korunduğu (izokorik) deformasyondur; kauçuk gibi sıkışmaz malzemeler böyle davranır. İkinci bağıntı, referanstaki yönlü yüzey elemanı $\mathbf N\,\dd A$'nın güncel karşılığını verir (Nanson bağıntısı); gerilme ölçütlerini tanımlarken (Ders 8.1) ona dayanacağız.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Deformasyon gradyanıdeformation gradient$\mathbf F=\partial\mathbf x/\partial\mathbf X$—Referanstaki sonsuz küçük çizgi elemanını güncel elemana eşleyen doğrusal dönüşüm: $\dd\mathbf x=\mathbf F\,\dd\mathbf X$, $\mathbf F=\mathbf I+\partial\mathbf u/\partial\mathbf X$. Dönme ve şekil değiştirmeyi birlikte içerir.
Jakobyen (hacim oranı)Jacobian (volume ratio)$J=\det\mathbf F$—Güncel hacim elemanının referanstakine oranı: $\dd v=J\,\dd V$. Fiziksel deformasyonda $J>0$; hacim koruyan (izokorik) deformasyonda $J=1$.
Nanson bağıntısıNanson's formula$\mathbf n\,\dd a=J\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A$—Referanstaki yönlü yüzey elemanı $\mathbf N\,\dd A$ ile güncel eleman $\mathbf n\,\dd a$ arasındaki bağıntı; alan değişimini ve normalin dönmesini birlikte verir.

4. Uzama ve şekil değiştirme ölçütleri

Referansta $\mathbf N$ doğrultusundaki $\dd S$ boylu bir lif, güncel konfigürasyonda $\dd s=|\mathbf F\mathbf N|\,\dd S$ boyuna gelir. Oranın karesi

\begin{equation}\label{eq:lam} \lambda^2=\Big(\frac{\dd s}{\dd S}\Big)^2=\mathbf N\cdot\mathbf C\,\mathbf N,\qquad \mathbf C=\mathbf F^{\T}\mathbf F,\qquad \mathbf B=\mathbf F\mathbf F^{\T}. \end{equation}

$\lambda$ uzama oranıdır (şekil değiştirme yoksa 1). $\mathbf C$ (sağ Cauchy–Green) referansta tanımlıdır ve rijit dönmeden etkilenmez: $\mathbf F=\mathbf R$ ise $\mathbf C=\mathbf R^{\T}\mathbf R=\mathbf I$. $\mathbf B$ (sol Cauchy–Green) aynı özdeğerlere sahiptir ama güncel konfigürasyonda yaşar. İki lif arasındaki açı da $\mathbf C$'den bulunur: $\cos\theta=\mathbf N_1\cdot\mathbf C\mathbf N_2/(\lambda_1\lambda_2)$.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Uzama oranı (germe)stretch (ratio)$\lambda=\dd s/\dd S$—Bir malzeme lifinin güncel boyunun referans boyuna oranı; $\lambda^2=\mathbf N\cdot\mathbf C\mathbf N$. Şekil değiştirme yoksa 1'dir.
Sağ Cauchy–Green deformasyon tansörüright Cauchy–Green deformation tensor$\mathbf C=\mathbf F^{\T}\mathbf F$—Referans konfigürasyonda tanımlı, simetrik ve pozitif tanımlı tansör; lif boylarının karelerini verir ve rijit dönmeden etkilenmez.
Sol Cauchy–Green deformasyon tansörüleft Cauchy–Green (Finger) tensor$\mathbf B=\mathbf F\mathbf F^{\T}$—Güncel konfigürasyonda tanımlı simetrik tansör; $\mathbf C$ ile aynı özdeğerlere (asal uzamaların karelerine) sahiptir, özvektörleri güncel konumdaki asal doğrultulardır.

Bir şekil değiştirme ölçütünden beklediğimiz, rijit harekette sıfır olmasıdır. Boyların karelerinin farkı bu koşulu sağlar:

\begin{equation}\label{eq:E} \dd s^2-\dd S^2=2\,\dd\mathbf X\cdot\mathbf E\,\dd\mathbf X=2\,\dd\mathbf x\cdot\mathbf e\,\dd\mathbf x,\qquad \mathbf E=\tfrac12(\mathbf C-\mathbf I),\qquad \mathbf e=\tfrac12(\mathbf I-\mathbf B^{-1}). \end{equation}

$\mathbf E$ Green–Lagrange (referansa göre), $\mathbf e$ Euler–Almansi (güncele göre) şekil değiştirme tansörüdür; aralarında $\mathbf e=\mathbf F^{-\T}\mathbf E\,\mathbf F^{-1}$ bağıntısı vardır. Yer değiştirme gradyanıyla yazınca farkı açıkça görürüz:

\begin{equation}\label{eq:EH} \mathbf E=\tfrac12\big(\mathbf H+\mathbf H^{\T}+\mathbf H^{\T}\mathbf H\big)=\boldsymbol\varepsilon+\tfrac12\mathbf H^{\T}\mathbf H,\qquad E_{11}=\frac{\partial u_1}{\partial X_1}+\frac12\Big[\Big(\frac{\partial u_1}{\partial X_1}\Big)^2+\Big(\frac{\partial u_2}{\partial X_1}\Big)^2+\Big(\frac{\partial u_3}{\partial X_1}\Big)^2\Big]. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Green–Lagrange şekil değiştirme tansörüGreen–Lagrange strain tensor$\mathbf E=\tfrac12(\mathbf C-\mathbf I)$—Referans konfigürasyona göre büyük şekil değiştirme ölçütü: $\dd s^2-\dd S^2=2\,\dd\mathbf X\cdot\mathbf E\,\dd\mathbf X$. Rijit dönmede tam olarak sıfırdır; küçük gradyanlarda $\boldsymbol\varepsilon$'a iner.
Euler–Almansi şekil değiştirme tansörüEuler–Almansi strain tensor$\mathbf e=\tfrac12(\mathbf I-\mathbf B^{-1})$—Güncel konfigürasyona göre büyük şekil değiştirme ölçütü: $\dd s^2-\dd S^2=2\,\dd\mathbf x\cdot\mathbf e\,\dd\mathbf x$; $\mathbf e=\mathbf F^{-\T}\mathbf E\mathbf F^{-1}$.
Sonuç

Küçük şekil değiştirme limiti

$|H_{ij}|\ll1$ ise ikinci mertebe terim $\tfrac12\mathbf H^{\T}\mathbf H$ ihmal edilir, $\mathbf x\approx\mathbf X$ olur ve $\mathbf E\approx\mathbf e\approx\boldsymbol\varepsilon$. Tek eksende $\lambda=1+\varepsilon$ için $E=\varepsilon+\varepsilon^2/2$: $\varepsilon=0{,}002$'de fark yalnız $2\times10^{-6}$'dır. Bu koşul hem şekil değiştirmelerin hem de dönmelerin küçük olmasını ister.

5. Polar ayrışım: önce uzat, sonra döndür

Her $\mathbf F$ ($J>0$) tek biçimde bir saf dönme ile bir saf uzamanın çarpımına ayrılır:

\begin{equation}\label{eq:polar} \mathbf F=\mathbf R\,\mathbf U=\mathbf V\,\mathbf R,\qquad \mathbf U=\sqrt{\mathbf C},\quad \mathbf V=\sqrt{\mathbf B}=\mathbf R\mathbf U\mathbf R^{\T},\quad \mathbf R^{\T}\mathbf R=\mathbf I . \end{equation}

$\mathbf U$'nun özdeğerleri asal uzamalar $\lambda_1,\lambda_2,\lambda_3$, özvektörleri referanstaki asal doğrultulardır. $\mathbf R\mathbf U$ okunuşu: lifler önce asal doğrultularında uzar, sonra cisim rijit döner; $\mathbf V\mathbf R$ ise önce döndürür, sonra güncel asal doğrultularda uzatır (Şekil 2). Düzlem problemde $\mathbf R$'nin açısı kapalı biçimde $\varphi=\operatorname{atan2}(F_{21}-F_{12},\,F_{11}+F_{22})$'dir; sonra $\mathbf U=\mathbf R^{\T}\mathbf F$.

Üst sırada birim kare ve içindeki daire önce U ile asal doğrultular boyunca uzayıp eğik bir paralelkenar ve elipse dönüşüyor, sonra R ile döndürülerek F'nin verdiği son biçime geliyor. Alt sırada aynı kare önce R ile 18,4 derece döndürülüyor, sonra V ile uzatılarak aynı son biçime ulaşıyor. Kesikli mor çizgiler asal doğrultular. referans (birim kare, daire) U U: asal yönlerde germe R R U = F referans R R: rijit dönme (−18,4°) V V R = F Aynı F iki yoldan: daire → elips, kesikli mor çizgiler U'nun asal doğrultuları (lifleri izler)
Şekil 2. Polar ayrışım, Final S1'in düzlem bloğu $x_1=2X_1+X_2$, $x_2=X_2$ için: $\lambda_{1,2}=\sqrt{3\pm\sqrt5}=2{,}288;\ 0{,}874$, $\mathbf R$ saat yönünde $18{,}43^\circ$. İki yol aynı $\mathbf F$'ye ulaşır; daire elipse dönüşür.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Polar ayrışımpolar decomposition$\mathbf F=\mathbf R\mathbf U=\mathbf V\mathbf R$—Deformasyon gradyanının bir saf dönme $\mathbf R$ ($\mathbf R^{\T}\mathbf R=\mathbf I$, $\det\mathbf R=1$) ile simetrik pozitif tanımlı bir uzama tansörünün çarpımına tek biçimde ayrılması.
Sağ ve sol uzama tansörleriright and left stretch tensors$\mathbf U=\sqrt{\mathbf C},\ \mathbf V=\sqrt{\mathbf B}$—Polar ayrışımdaki saf uzama kısımları: $\mathbf U$ referansta, $\mathbf V=\mathbf R\mathbf U\mathbf R^{\T}$ güncel konfigürasyonda. Özdeğerleri asal uzamalar $\lambda_1,\lambda_2,\lambda_3$'tür.

6. Büyük dönme ≠ büyük şekil değiştirme

Bir kareyi şekil değiştirmeden $\theta$ kadar döndürelim: $\mathbf F=\mathbf R(\theta)$. Green–Lagrange tansörü $\mathbf E=\tfrac12(\mathbf R^{\T}\mathbf R-\mathbf I)=\mathbf 0$ verir; doğrudur. Küçük şekil değiştirme ise $\mathbf H=\mathbf R-\mathbf I$'den

$$ \varepsilon_{11}=\varepsilon_{22}=\cos\theta-1\neq0,\qquad \varepsilon_{12}=0 $$

çıkarır (Şekil 3). Doğrusal teori, dönmüş kenarın eski eksene izdüşümünü boy sanır. $\theta=3{,}6^\circ$'de bu sahte değer $-0{,}002$'ye, yani yapı çeliğinin akma şekil değiştirmesine ulaşır; $30^\circ$'de $-0{,}134$'tür.

Solda kesikli birim kare ve 40 derece rijit dönmüş mavi kare; dönmüş ab kenarının X1 eksenine izdüşümü turuncu çizgiyle 1 + epsilon 11 = cos theta olarak işaretli. Sağda dönme açısı 0–30 derece için sahte şekil değiştirme 1 − cos theta eğrisi ve 0,002 akma şekil değiştirmesi çizgisinin 3,6 derecede kesiştiği nokta. X1 X2 1 + ε11 = cos θ b θ Rijit dönme: |ab| = 1 korunur E = 0, ama ε₁₁ = ε₂₂ = cos θ − 1 0° 10° 20° 30° 0,00 0,05 0,10 akma ş.d. ≈ 0,002 → θ ≈ 3,6° |ε11| = 1 − cos θ dönme açısı θ
Şekil 3. Rijit dönmede $\mathbf E=\mathbf 0$, ama $\varepsilon_{11}=\cos\theta-1$. Sağdaki grafik bu sahte şekil değiştirmenin büyüklüğünü dönme açısına göre verir.

Böylece üç durum ayrılır:

  • Küçük şekil değiştirme, küçük dönme: $\boldsymbol\varepsilon$ yeterlidir (klasik elastisite, Hafta 1–6, 10–12).
  • Küçük şekil değiştirme, büyük dönme: ince kiriş, şerit, kablo. Malzeme hâlâ doğrusal olabilir, ama kinematik $\mathbf E$ ile yazılmalıdır ("geometrik doğrusalsızlık", Hafta 9).
  • Büyük şekil değiştirme: kauçuk, metal şekillendirme, yumuşak doku. Hem kinematik hem bünye denklemi doğrusal değildir.
Geçerlilik sınırı

Pratik ölçü: $|\varepsilon|$ ve dönme açısının karesi (radyan) $10^{-3}$ mertebesinin altındaysa doğrusal teorinin hatası ihmal edilebilir. Dönme $5$–$10^\circ$'yi geçiyorsa, şekil değiştirmeler çok küçük olsa bile $\mathbf E$ kullanın.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 7.1-1Temel

Basit kaymada F, E ve polar ayrışım

Verilenler

Elastomer bir tabakada basit kayma: $x_1=X_1+\gamma X_2$, $x_2=X_2$, $x_3=X_3$, $\gamma=0{,}5$.

İstenenler

$\mathbf F$, $J$, $\mathbf E$, $\boldsymbol\varepsilon$; asal uzamalar ve $\mathbf R$'nin açısı.

Model ve kabuller

Homojen deformasyon; \eqref{eq:F}–\eqref{eq:polar}. Düzlem dışı bileşenler birim.

Çözüm

$$ \mathbf F=\begin{bmatrix}1&0{,}5\\0&1\end{bmatrix},\quad J=1,\quad \mathbf C=\begin{bmatrix}1&0{,}5\\0{,}5&1{,}25\end{bmatrix},\quad \mathbf E=\begin{bmatrix}0&0{,}25\\0{,}25&0{,}125\end{bmatrix},\quad \boldsymbol\varepsilon=\begin{bmatrix}0&0{,}25\\0{,}25&0\end{bmatrix}. $$

$\mathbf C$'nin özdeğerleri $1{,}640$ ve $0{,}610$ ⇒ $\lambda_1=1{,}281$, $\lambda_2=0{,}781$ ($\lambda_1\lambda_2=1=J$ ✓). Kapalı biçim: $\lambda_{1,2}=\sqrt{1+\gamma^2/4}\pm\gamma/2$. Dönme: $\varphi=\operatorname{atan2}(0-0{,}5,\ 2)=-14{,}04^\circ$, yani $\mathbf R$ saat yönünde $14{,}04^\circ$ döndürür.

Birim kontrolü

Bütün büyüklükler boyutsuz. $J=\det\mathbf F=1$ hacmin korunduğunu gösterir; kauçuk için uygun.

Fiziksel yorum

$E_{22}=\gamma^2/2=0{,}125$: basit kayma, ikinci mertebede $X_2$ doğrultusundaki liflerin de uzamasına yol açar ($\lambda_{(2)}=\sqrt{1+\gamma^2}=1{,}118$). $\boldsymbol\varepsilon$ bunu görmez. Ayrıca basit kayma saf bir şekil değiştirme değildir: $14^\circ$'lik bir rijit dönme içerir.

Örnek 7.1-2Çıkmış soru

2026 finali, 1. soru (a)–(c): F, J, E ve küçük şekil değiştirme

Verilenler

Hareket: $x_1=2X_1+X_2$, $x_2=X_2$, $x_3=0{,}5X_3$.

İstenenler

(a) $\mathbf F$ ve hacim değişimi; (b) Green–Lagrange şekil değiştirmesi $\mathbf E$; (c) küçük şekil değiştirme tansörü $\boldsymbol\varepsilon$ ve bu yaklaşımın uygun olup olmadığı.

Model ve kabuller

Homojen deformasyon (Şekil 4); \eqref{eq:F}, \eqref{eq:J}, \eqref{eq:E}. Sayılar SymPy ile tam kesirli hesaplandı.

Çözüm

(a) $F_{iJ}=\partial x_i/\partial X_J$:

$$ \mathbf F=\begin{bmatrix}2&1&0\\0&1&0\\0&0&0{,}5\end{bmatrix},\qquad J=\det\mathbf F=2\cdot1\cdot0{,}5=1 . $$

Hacim değişmez ($\dd v=\dd V$): düzlemdeki alan 2 katına çıkar, kalınlık yarıya iner.

(b)

$$ \mathbf C=\mathbf F^{\T}\mathbf F=\begin{bmatrix}4&2&0\\2&2&0\\0&0&0{,}25\end{bmatrix},\qquad \mathbf E=\tfrac12(\mathbf C-\mathbf I)=\begin{bmatrix}1{,}5&1&0\\1&0{,}5&0\\0&0&-0{,}375\end{bmatrix}. $$

(c) $\mathbf H=\mathbf F-\mathbf I$, $\boldsymbol\varepsilon=\tfrac12(\mathbf H+\mathbf H^{\T})$:

$$ \boldsymbol\varepsilon=\begin{bmatrix}1&0{,}5&0\\0{,}5&0&0\\0&0&-0{,}5\end{bmatrix},\qquad \mathbf E-\boldsymbol\varepsilon=\tfrac12\mathbf H^{\T}\mathbf H=\begin{bmatrix}0{,}5&0{,}5&0\\0{,}5&0{,}5&0\\0&0&0{,}125\end{bmatrix}. $$

Fark, $\boldsymbol\varepsilon$'un bileşenleriyle aynı mertebededir. Kontrol: $X_1$ lifi $|ab|=2$ kat uzar; gerçek değer $E_{11}=\tfrac12(2^2-1)=1{,}5$, $\varepsilon_{11}=1$ (yani $\lambda-1$). $X_2$ lifi $\sqrt2$ kat uzar ($E_{22}=0{,}5$), ama $\varepsilon_{22}=0$ "uzama yok" der. Küçük şekil değiştirme yaklaşımı uygun değildir: gradyan bileşenleri $|H_{ij}|\sim1\not\ll1$.

Birim kontrolü

$\mathbf F$, $\mathbf E$, $\boldsymbol\varepsilon$ boyutsuz. $\operatorname{tr}\boldsymbol\varepsilon=0{,}5$ hacim artışı öngörür, oysa $J=1$: doğrusal teorinin hacim ölçütü $\varepsilon_{kk}$ de burada yanlıştır.

Fiziksel yorum

Polar ayrışım (Alıştırma 7.1-3): $\mathbf R$ düzlemde saat yönünde $18{,}43^\circ$ döndürür, asal uzamalar $2{,}288$; $0{,}874$; $0{,}5$. Hem şekil değiştirme hem dönme büyük. (d) şıkkı (ikinci Piola–Kirchhoff gerilmesi) Ders 8.1'de çözülüyor.

X1-X2 düzleminde kesikli birim kare ABCD ve onun deforme olmuş hali mavi paralelkenar abcd; a orijinde, b (2,0), c (3,1), d (1,1) noktalarında. ab boyu 2, ad boyu kök 2, DAB dik açısı 45 dereceye iniyor. X1, x1 X2, x2 1 2 3 1 A B C D b c d λ(1) = |ab|/|AB| = 2 λ(2) = |ad|/|AD| = 1,414 45° DAB açısı 90° → dab açısı 45° x₁ = 2X₁ + X₂, x₂ = X₂, x₃ = 0,5X₃ kesikli: referans birim kare; dolu: güncel paralelkenar x₃ yönünde kalınlık yarıya iner → J = 1
Şekil 4. Final S1 hareketi: birim kare paralelkenara dönüşür. $X_1$ lifi 2 kat, $X_2$ lifi $\sqrt2$ kat uzar ve aralarındaki açı $90^\circ$'den $45^\circ$'ye iner; $x_3$ yönünde kalınlık yarıya iner.

Kendiniz deneyin

$\lambda_1,\lambda_2,\gamma,\theta$ kaydırıcılarıyla $\mathbf F$'yi kurun. "Saf dönme" düğmesinde $\mathbf E$ sıfır kalırken $\boldsymbol\varepsilon$'un köşegeninin $\cos\theta-1$ olduğunu, "Küçük deformasyon"da ise $\mathbf E\approx\boldsymbol\varepsilon$ olduğunu görün. "Final S1" Örnek 7.1-2'nin verisini yükler.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
$\mathbf F$'yi şekil değiştirme sanmak$\mathbf F$ dönmeyi de içerir; şekil değiştirme $\mathbf C$, $\mathbf E$ ya da $\mathbf U$'dadır.
$\mathbf C=\mathbf F\mathbf F^{\T}$ yazmak$\mathbf C=\mathbf F^{\T}\mathbf F$ (referans), $\mathbf B=\mathbf F\mathbf F^{\T}$ (güncel). Özdeğerler aynı, doğrultular farklı.
Büyük dönmede $\boldsymbol\varepsilon$ kullanmakRijit dönme $\varepsilon_{11}=\cos\theta-1$ gibi sahte değerler üretir; $\mathbf E$ sıfır verir.
$\mathbf E$ ile $\mathbf e$'yi aynı sanmakBiri referans, öteki güncel liflere göre ölçer; $\mathbf e=\mathbf F^{-\T}\mathbf E\mathbf F^{-1}$.
$J$ yerine $\operatorname{tr}\boldsymbol\varepsilon$ ile hacim değişimi$\varepsilon_{kk}$ yalnız küçük deformasyonda $J-1$'e eşittir.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 7.1-1KolayKavramsalRijit hareket

$\mathbf x=\mathbf R\mathbf X+\mathbf c$ ($\mathbf R$ dönme, $\mathbf c$ sabit) hareketi için $\mathbf F$, $J$, $\mathbf C$ ve $\mathbf E$'yi yazın. Sonuç bir şekil değiştirme ölçütünden ne beklediğimizi nasıl doğrular?

İpucu

$\mathbf F=\partial\mathbf x/\partial\mathbf X$; $\mathbf R^{\T}\mathbf R=\mathbf I$, $\det\mathbf R=1$.

Çözüm

$\mathbf F=\mathbf R$, $J=1$, $\mathbf C=\mathbf I$, $\mathbf E=\mathbf 0$. Rijit harekette hiçbir lif boyu ve açı değişmez; $\mathbf E$ bunu öteleme ve dönmenin büyüklüğünden bağımsız olarak tam sıfır verir. $\boldsymbol\varepsilon$ ise yalnız $\mathbf R\approx\mathbf I$ iken sıfıra yakındır.

Alıştırma 7.1-2KolaySayısalTek eksenli germe

$x_1=1{,}2X_1$, $x_2=x_3=0{,}9129X_2$ (ve $X_3$) hareketi için $J$, $E_{11}$, $e_{11}$ ve $\varepsilon_{11}$'i hesaplayın.

İpucu

$E_{11}=\tfrac12(\lambda^2-1)$, $e_{11}=\tfrac12(1-\lambda^{-2})$.

Çözüm

$J=1{,}2\cdot0{,}9129^2=1{,}000$ (sıkışmaz). $E_{11}=0{,}22$; $e_{11}=\tfrac12(1-1/1{,}44)=0{,}1528$; $\varepsilon_{11}=0{,}20$. Aynı lif için üç farklı sayı: ölçütler yalnız küçük şekil değiştirmede birleşir (Ders 7.2).

Alıştırma 7.1-3OrtaÇıkmış soru tipiFinal S1 için polar ayrışım

Örnek 7.1-2'deki $\mathbf F$'nin düzlem bloğu için $\mathbf R$, $\mathbf U$ ve $\mathbf V$'yi bulun; $\mathbf R\mathbf U=\mathbf F$ olduğunu doğrulayın.

İpucu

$\varphi=\operatorname{atan2}(F_{21}-F_{12},F_{11}+F_{22})=\operatorname{atan2}(-1,3)$; $\mathbf U=\mathbf R^{\T}\mathbf F$.

Çözüm

$\cos\varphi=3/\sqrt{10}$, $\sin\varphi=-1/\sqrt{10}$ ($\varphi=-18{,}43^\circ$). $\mathbf U=\tfrac1{\sqrt{10}}\begin{bmatrix}6&2\\2&4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1{,}897&0{,}632\\0{,}632&1{,}265\end{bmatrix}$, $\mathbf V=\mathbf F\mathbf R^{\T}=\tfrac1{\sqrt{10}}\begin{bmatrix}7&1\\1&3\end{bmatrix}$. $\mathbf U^2=\begin{bmatrix}4&2\\2&2\end{bmatrix}=\mathbf C$ ✓; $\mathbf R\mathbf U$'nun ilk satırı $(3\cdot6+1\cdot2,\ 3\cdot2+1\cdot4)/10=(2,1)$ ✓. Özdeğerler $\sqrt{3\pm\sqrt5}=2{,}288;\ 0{,}874$.

Alıştırma 7.1-4ZorSayısalElastomer mesnet

40 mm kalınlığındaki bir elastomer mesnet üst levhası 28 mm yatay ötelenip tabaka %5 basılıyor; malzeme sıkışmaz kabul ediliyor: $x_1=X_1+0{,}7X_2$, $x_2=0{,}95X_2$, $x_3=X_3/0{,}95$. $J$, $\mathbf E$'nin en büyük asal değeri ve $\boldsymbol\varepsilon$'un en büyük asal değeri nedir? Fark yüzde kaç?

İpucu

Düzlem bloğu: $\mathbf C=\begin{bmatrix}1&0{,}7\\0{,}7&1{,}3925\end{bmatrix}$. Asal değerleri 2×2 formülüyle bulun.

Çözüm

$J=1\cdot0{,}95\cdot(1/0{,}95)=1$. $\mathbf E=\begin{bmatrix}0&0{,}35\\0{,}35&0{,}196\end{bmatrix}$, $E_{33}=0{,}054$; en büyük asal $E_1=0{,}098+\sqrt{0{,}098^2+0{,}35^2}=0{,}462$ ($\lambda_1=1{,}387$). $\boldsymbol\varepsilon=\begin{bmatrix}0&0{,}35\\0{,}35&-0{,}05\end{bmatrix}$ ⇒ $\varepsilon_1=0{,}326$. Doğrusal ölçüt en büyük şekil değiştirmeyi yaklaşık %30 düşük verir. Mesnet yönetmeliklerinin toplam kayma şekil değiştirmesine sınır koyması bu büyüklüklerden dolayıdır.

10. Özet

Özet
  • $\dd\mathbf x=\mathbf F\dd\mathbf X$, $\mathbf F=\mathbf I+\mathbf H$; $J=\det\mathbf F$ hacim oranı, $\mathbf n\,\dd a=J\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A$.
  • $\mathbf C=\mathbf F^{\T}\mathbf F$, $\mathbf E=\tfrac12(\mathbf C-\mathbf I)$ referansta; $\mathbf B=\mathbf F\mathbf F^{\T}$, $\mathbf e=\tfrac12(\mathbf I-\mathbf B^{-1})$ güncelde.
  • $\mathbf F=\mathbf R\mathbf U=\mathbf V\mathbf R$: dönme ve saf uzama ayrılır; $\mathbf U$'nun özdeğerleri asal uzamalar.
  • Rijit dönmede $\mathbf E=\mathbf 0$ ama $\varepsilon_{11}=\cos\theta-1$: küçük şekil değiştirme teorisi küçük dönme de ister.

Sıradaki ders: alanları parçacığa mı uzaydaki noktaya mı bağlı yazacağız ve hangi şekil değiştirme ölçütünü seçeceğiz — Lagrange ve Euler tanımları.

11. Kaynaklar

  • J. N. Reddy, An Introduction to Continuum Mechanics, Cambridge University Press — Süreklilerin kinematiği bölümü (deformasyon gradyanı, şekil değiştirme ölçütleri, polar ayrışım).
  • G. A. Holzapfel, Nonlinear Solid Mechanics: A Continuum Approach for Engineering, Wiley, 2000 — Kinematik bölümü (konfigürasyonlar, F, C, B, E, e, polar ayrışım).
  • A. F. Bower, Applied Mechanics of Solids, CRC Press, 2009 — Bölüm 2, kinematik bağıntılar.
  • L. E. Malvern, Introduction to the Mechanics of a Continuous Medium, Prentice-Hall, 1969 — Şekil değiştirme ve deformasyon bölümü.
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — §2.3, büyük şekil değiştirmeler. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.