Akademik / MKC 523 / Hafta 1 / 1.1

Hafta 1 · Ders 1.1 · ~70 dk

Gerilme tansörü ve Cauchy formülü

Bir cismin içinde "gerilme" dediğimiz şey, hayalî bir kesitin iki yüzü arasında aktarılan kuvvet yoğunluğudur. Bu derste bir noktadaki bütün kesitlerin gerilmesini dokuz sayıyla nasıl tanımladığımızı ve bu sayıların hangi denklemlere uymak zorunda olduğunu türetiyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Gerilme vektörünün (yüzey çekmesi) kesit düzleminin normaline bağlı olduğunu açıklamak
  • Gerilme tansörünün bileşenlerini işaret kabulüyle birlikte bir eleman üzerinde göstermek
  • Cauchy formülünü türetmek ve herhangi bir düzlemde normal ve kayma gerilmesini hesaplamak
  • Denge denklemlerini ve gerilme tansörünün simetrisini sonsuz küçük elemandan türetmek
  • Serbest ve yüklü yüzeylerde gerilme sınır koşullarını yazmak
Hafta
1 — Gerilme ve şekil değiştirme tansörleri; genelleştirilmiş Hooke kanunu
Süre
~70 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
Cauchy formülü ve sınır koşulları; 2026 final 4. soru (Airy) ve kısa sınav IV'te sınır koşulu yazımı bu derse dayanır.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Eğik yapıştırılmış bir çubuk nereden ayrılır?

Kare kesitli iki ahşap ya da kompozit parça, çubuk eksenine eğik bir düzlem boyunca yapıştırılarak birleştirilmiş olsun. Çubuk eksenel kuvvetle çekiliyor. Yapıştırıcının üreticisi iki ayrı sınır veriyor: düzleme dik çekme için bir değer, düzlem boyunca kayma için başka bir değer. Kesitte hesapladığımız $\sigma = P/A$ ise bu iki sınırın hiçbirine doğrudan karşılık gelmez: o gerilme enine kesite aittir, yapıştırma düzlemine değil.

Aynı noktadan geçen farklı düzlemlerde farklı gerilmeler olur. Hangi düzlemde ne kadar? Bu sorunun genel cevabı, bir noktadaki gerilme durumunun gerilme tansörüyle tanımlanması ve Cauchy formülüdür. Örnek 1.1-2'de bu bağlantının taşıyabileceği yükü bulacağız.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Lisans mukavemetinden hatırlatma

  • Eksenel yüklü prizmatik çubukta enine kesitte $\sigma=P/A$ düzgün kabul edilir.
  • Serbest cisim diyagramı: cismin bir parçası ayrılır, atılan kısmın etkisi kesite iç kuvvet olarak konur; ayrılan parça dengededir ($\sum\mathbf F=\mathbf 0$, $\sum\mathbf M=\mathbf 0$).
  • Ders 1.0: toplama kuralı ($\sigma_{ij}n_j$), birim normal vektör ($n_in_i=1$), tansör dönüşümü.

3. Kesim yöntemi ve gerilme vektörü

Dengedeki bir cismi, içindeki bir $Q$ noktasından geçen hayalî bir düzlemle ikiye ayıralım (Şekil 1). Atılan $A$ parçası, kalan $B$ parçasına kesit yüzeyi boyunca dağılmış kuvvetlerle etki ediyordu. $B$'nin dengede kalması için bu kuvvetleri kesit yüzeyine koymamız gerekir. $Q$ çevresinde $\Delta A$ büyüklüğünde küçük bir alan ve bu alana etkiyen bileşke kuvvet $\Delta\mathbf F$ olsun. Alan küçülürken oran bir limite gider:

\begin{equation}\label{eq:traction} \mathbf t^{(\mathbf n)}=\lim_{\Delta A\to0}\frac{\Delta\mathbf F}{\Delta A}. \end{equation}
Dış yükler P1, P2, P3 altındaki bir cisim Q noktasından geçen bir düzlemle B ve A parçalarına ayrılmış. Kalan B parçasının kesit yüzeyinde Q noktasında birim dış normal n mavi okla, gerilme vektörü t(n) farklı doğrultuda yeşil okla çizilmiş; ΔA kesit üzerindeki küçük alanı gösteriyor. B'nin içinde hacim kuvveti b dV mor okla gösterilmiş. B (serbest cisim) A (atılan parça) P1 P2 P3 b dV ΔA n t(n) Q Kesit yüzeyinde iç kuvvet yoğunluğu: t⁽ⁿ⁾ = lim ΔF/ΔA
Şekil 1. Kesim yöntemi. $B$ parçasının kesit yüzeyinde, dış normali $\mathbf n$ olan küçük $\Delta A$ alanına etkiyen iç kuvvet yoğunluğu $\mathbf t^{(\mathbf n)}$'dir. Genelde $\mathbf t^{(\mathbf n)}$, $\mathbf n$'ye paralel değildir.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Sürekli ortamcontinuum——Malzemenin atomik yapısı yok sayılıp her noktada yoğunluk, gerilme, yer değiştirme gibi alanların tanımlı ve sürekli kabul edildiği model.
Hacim kuvvetibody force$b_i$ ya da $F_i$N/m³Cismin her hacim elemanına uzaktan etkiyen kuvvetin birim hacim başına değeri (ağırlık, eylemsizlik, manyetik kuvvet).
Gerilme vektörü (yüzey çekmesi)traction / stress vector$\vect t^{(\mathbf n)}$PaNormali $\mathbf n$ olan bir kesit yüzeyinde, birim alana düşen iç kuvvet vektörü. Hem normal hem teğet bileşeni olabilir.

Bu limitin var olduğunu varsaymak sürekli ortam kabulünün parçasıdır: malzemenin atomlardan oluştuğunu unutup her noktada tanımlı, düzgün değişen alanlarla çalışırız. Ayrıca kesite etkiyen moment yoğunluğunun alan küçülürken sıfıra gittiği kabul edilir; yani kesit yalnız kuvvet aktarır.

$\mathbf t^{(\mathbf n)}$'ye gerilme vektörü ya da yüzey çekmesi (traction) denir; birimi kuvvet/alandır (Pa = N/m²; mühendislikte çoğu zaman MPa = N/mm²). Üst indisteki $\mathbf n$ bilerek yazılmıştır: aynı $Q$ noktasından geçen başka bir düzlem seçersek başka bir gerilme vektörü buluruz. Etki–tepki ilkesi gereği kesitin iki yüzündeki vektörler zıttır: $\mathbf t^{(-\mathbf n)}=-\mathbf t^{(\mathbf n)}$.

Kesite gelmeyen ama cismin her hacim elemanına uzaktan etkiyen kuvvetler de vardır: ağırlık $\rho\mathbf g$, dönen bir diskte merkezkaç kuvvet, ivmeli harekette eylemsizlik. Bunlar birim hacim başına hacim kuvveti $\mathbf b$ [N/m³] ile gösterilir.

Fiziksel anlam

Bir noktada sonsuz sayıda gerilme vektörü

Eksenel çekilen bir çubukta enine kesit $\mathbf t=\sigma\,\mathbf e_x$ (yalnız normal) verir. Aynı noktadan eksene paralel bir kesit alırsak o kesitte hiçbir kuvvet aktarılmaz: $\mathbf t=\mathbf 0$. Eğik kesitte hem normal hem teğet bileşen çıkar. "Bu noktadaki gerilme nedir?" sorusunun cevabı tek bir vektör olamaz; bütün düzlemlerin vektörlerini üretebilen bir kurala ihtiyacımız var.

4. Gerilme tansörü ve işaret kabulü

Bütün düzlemleri tek tek incelemek yerine, $Q$ noktasında birbirine dik üç düzlemi — koordinat düzlemlerini — ele alalım. Normali $+x_i$ olan düzlemin gerilme vektörünü bileşenlerine ayırırız:

\begin{equation}\label{eq:bilesen} \mathbf t^{(\mathbf e_i)}=\sigma_{i1}\,\mathbf e_1+\sigma_{i2}\,\mathbf e_2+\sigma_{i3}\,\mathbf e_3=\sigma_{ij}\,\mathbf e_j . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Gerilme tansörü (Cauchy)(Cauchy) stress tensor$\bm\sigma,\ \sigma_{ij}$PaBir noktadaki bütün kesitlerin gerilme vektörlerini belirleyen dokuz bileşenli (simetrik, altı bağımsız) tansör; $t_i=\sigma_{ij}n_j$.
Normal gerilmenormal stress$\sigma_n,\ \sigma_x$PaGerilme vektörünün yüzey normali doğrultusundaki bileşeni; çekmede pozitif.
Kayma gerilmesishear stress$\tau_n,\ \tau_{xy}$PaGerilme vektörünün yüzeye teğet bileşeni.

Dokuz sayı $\sigma_{ij}$ gerilme tansörünü oluşturur. Okuma kuralı: birinci indis yüzeyin normalini, ikinci indis kuvvet bileşeninin doğrultusunu gösterir. $i=j$ olan üç bileşen normal gerilme, diğer altısı kayma gerilmesidir. Mühendislik yazımında (von Kármán gösterimi) normal bileşenler $\sigma_x, \sigma_y, \sigma_z$, kayma bileşenleri $\tau_{xy}, \tau_{yz}, \dots$ ile yazılır:

\begin{equation}\label{eq:matris} [\sigma]=\begin{bmatrix}\sigma_{11}&\sigma_{12}&\sigma_{13}\\ \sigma_{21}&\sigma_{22}&\sigma_{23}\\ \sigma_{31}&\sigma_{32}&\sigma_{33}\end{bmatrix} =\begin{bmatrix}\sigma_x&\tau_{xy}&\tau_{xz}\\ \tau_{yx}&\sigma_y&\tau_{yz}\\ \tau_{zx}&\tau_{zy}&\sigma_z\end{bmatrix}. \end{equation}
x, y, z eksenleriyle hizalı küçük bir küp. Görünen üç pozitif yüzün her birinde yüzeye dik mavi bir normal gerilme oku (sigma x, sigma y, sigma z) ve yüzey içinde iki turuncu kayma gerilmesi oku (tau xy, tau xz; tau yx, tau yz; tau zx, tau zy) çizilmiş. x y z σx τxy τxz σy τyx τyz σz τzx τzy Pozitif yüzlerde pozitif bileşenler (çekme pozitif)
Şekil 2. Gerilme bileşenleri ve işaret kabulü. Dış normali pozitif eksen yönünde olan yüzde, pozitif eksen yönündeki bileşen pozitiftir; negatif yüzlerde (gizli yüzler) pozitif bileşenler negatif eksen yönünü gösterir. Böylece çekme her zaman pozitif çıkar.

İşaret kabulü (Şekil 2): Dış normali pozitif eksen yönündeki bir yüzde (pozitif yüz), bileşen pozitif eksen yönündeyse pozitiftir. Dış normali negatif eksen yönündeki yüzde (negatif yüz) ise bileşen negatif eksen yönündeyse pozitiftir. Bu kural iki sonuç verir: çekme gerilmesi her yüzde pozitif, basınç negatif olur; ve küpün karşılıklı yüzlerindeki gerilmeler — eleman çok küçükken — eşit ve zıt yönlüdür.

Dikkat

Birinci indis = yüzey, ikinci indis = doğrultu

Bazı kaynaklar sırayı tersine tanımlar ($\sigma_{ij}$: $j$ normalli yüzde $i$ doğrultusu). Bu derste ve ders klasöründeki Chen–Saleeb ile Ugural–Fenster bölümlerinde birinci indis yüzeydir. Bölüm 6'da gerilme tansörünün simetrik olduğunu göstereceğiz; o zaman sıranın sayısal bir önemi kalmaz — ama türetmelerde ve özellikle büyük deformasyondaki simetrik olmayan birinci Piola–Kirchhoff gerilmesinde (Hafta 8) sıra önemlidir.

5. Cauchy formülü: bir düzlemdeki gerilme

Koordinat düzlemlerindeki dokuz bileşen bilinirse, $Q$'dan geçen herhangi bir düzlemdeki gerilme vektörü bulunabilir. Bunu küçük bir kama (3B'de dört yüzlü) elemanın dengesinden görürüz (Şekil 3).

Dik üçgen biçiminde bir kama eleman. Düşey OA yüzünde normali eksi x olduğu için sigma x dA x sola, tau xy dA x aşağı doğru turuncu oklarla; yatay OB yüzünde sigma y dA y aşağı, tau yx dA y sola doğru gösterilmiş. Eğik AB yüzünün birim normali n mavi, gerilme vektörü t(n) dA yeşil okla çizilmiş. İçeride hacim kuvveti b dV mor ok. O A B n t(n) dA σx dAx τxy dAx σy dAy τyx dAy b dV dAx = nx dA, dAy = ny dA dV ∝ (boyut)³ → kenarlar küçülünce ihmal edilir x y
Şekil 3. Cauchy kaması (düzlem kesit). Koordinat yüzlerinin alanları eğik yüzün alanı cinsinden $dA_x=n_x\,dA$, $dA_y=n_y\,dA$'dır. Negatif yüzlerde pozitif bileşenler negatif eksen yönünü gösterir. Üç boyutta aynı denge, normali $\mathbf n$ olan eğik yüzlü bir dört yüzlüde kurulur.

Eğik yüzün alanı $dA$, birim dış normali $\mathbf n=(n_1,n_2,n_3)$ olsun. Koordinat düzlemleri üzerindeki yüzlerin alanları, eğik yüzün o düzlemlere izdüşümüdür: $dA_i=n_i\,dA$. Bu yüzlerin dış normalleri $-\mathbf e_i$ olduğundan üzerlerindeki gerilme vektörü $-\mathbf t^{(\mathbf e_i)}$'dir. Elemanın kuvvet dengesi:

$$ \mathbf t^{(\mathbf n)}\,dA-\mathbf t^{(\mathbf e_i)}\,n_i\,dA+\mathbf b\,dV=\mathbf 0 . $$

Eleman bütün boyutları aynı oranda küçültülerek $Q$ noktasına büzülürse $dV$ boyutun küpüyle, $dA$ ise karesiyle sıfıra gider; $dA$'ya bölüp limit alınca hacim kuvveti terimi düşer. \eqref{eq:bilesen}'i de kullanınca:

\begin{equation}\label{eq:cauchy} \boxed{\;t_j^{(\mathbf n)}=\sigma_{ij}\,n_i\;}\qquad\Longleftrightarrow\qquad \{t\}=[\sigma]^{\T}\{n\}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Cauchy formülüCauchy's formula$t_i=\sigma_{ij}n_j$PaHerhangi bir düzlemdeki gerilme vektörünü, gerilme tansörü ve düzlemin birim normaliyle veren bağıntı; dört yüzlü elemanın dengesinden çıkar.
Türetme Bileşenler hâlinde açık türetme (düzlem durumu)

Şekil 3'daki kamanın $x$ doğrultusundaki dengesi (birim kalınlık için):

$$ t_x\,dA-\sigma_x\,dA_x-\tau_{yx}\,dA_y+b_x\,dV=0 . $$

$dA_x=n_x\,dA$, $dA_y=n_y\,dA$ yazıp $dA$'ya bölelim. $dV/dA$ oranı kamanın boyutuyla orantılıdır ve sıfıra gider:

$$ t_x=\sigma_x n_x+\tau_{yx} n_y,\qquad\text{benzer biçimde}\qquad t_y=\tau_{xy} n_x+\sigma_y n_y . $$

Bu iki satır $t_j=\sigma_{ij}n_i$'nin $j=x,y$ için açık yazımıdır. Üç boyutta dört yüzlünün üç kuvvet denklemi aynı biçimde $t_j=\sigma_{1j}n_1+\sigma_{2j}n_2+\sigma_{3j}n_3$ verir.

Fiziksel anlam: Cauchy formülü, bir noktadaki gerilme durumunun tümünün dokuz (simetriyle altı) sayıda saklı olduğunu söyler. Ders 1.0'daki dilde: gerilme tansörü, düzlem normalini o düzlemin gerilme vektörüne eşleyen doğrusal bir dönüşümdür. Bölüm 6'da göreceğimiz simetriyle formül $t_i=\sigma_{ij}n_j$ biçiminde de yazılabilir; dersin geri kalanında bu biçimi kullanacağız.

Geçerlilik sınırı

Türetme yalnız denge (ya da hareket — ivme terimi de $dV$ ile orantılı olduğundan aynı biçimde düşer) ve sürekli ortam kabulüne dayanır; malzemeden bağımsızdır. Elastik, plastik, akışkan her ortamda geçerlidir. Geçerli olmadığı yerler sürekli ortam kabulünün çöktüğü ölçeklerdir: tane boyutu mertebesinde bölgeler, ideal bir çatlak ucu ya da tekil yük noktası (orada gerilme sonsuza gider; Hafta 11–12).

Normal ve kayma gerilmesi

Gerilme vektörünü düzleme dik ve teğet iki bileşene ayırırız:

\begin{equation}\label{eq:snts} \sigma_n=\mathbf t\cdot\mathbf n=\sigma_{ij}\,n_i\,n_j,\qquad \tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2},\qquad \boldsymbol\tau=\mathbf t-\sigma_n\,\mathbf n . \end{equation}

$\sigma_n>0$ çekme, $\sigma_n<0$ basınçtır. $\tau_n$ kayma gerilmesinin büyüklüğüdür; doğrultusu düzlemde $\boldsymbol\tau$ vektörüyle verilir. Düzlemsel problemde (her şey $xy$ düzleminde) teğet birim vektörü $\mathbf s=(-n_y,\,n_x)$ seçilirse kayma gerilmesine işaret de verilebilir: $\tau_{ns}=\mathbf t\cdot\mathbf s$.

6. Denge denklemleri ve simetri

Şimdi noktadan noktaya geçelim. Gerilmeler cisim içinde değişir; komşu iki nokta arasındaki fark, aradaki küçük elemanın dengesini bozmamalıdır. Kenarları $dx, dy$ (birim kalınlıklı) bir eleman alalım (Şekil 4). Sol yüzdeki $\sigma_x$, sağ yüze gelindiğinde Taylor açılımıyla $\sigma_x+(\partial\sigma_x/\partial x)\,dx$ olur; diğer bileşenler için de aynısı.

Kenarları dx ve dy olan dikdörtgen bir eleman. Sol yüzde sigma x ve tau xy, sağ yüzde sigma x artı kısmi sigma x bölü kısmi x çarpı dx ve tau xy artı ilgili artım; alt yüzde sigma y ve tau yx, üst yüzde onların artımlı değerleri oklarla gösterilmiş. Elemanın ortasında hacim kuvveti bileşenleri b x ve b y mor oklar. dx dy σx + (∂σx/∂x) dx τxy + (∂τxy/∂x) dx σx τxy σy + (∂σy/∂y) dy τyx + (∂τyx/∂y) dy σy τyx bx by x y
Şekil 4. Düzlemde sonsuz küçük eleman. Karşılıklı yüzlerdeki gerilmeler, birinci mertebe Taylor terimi kadar farklıdır. Elemanın $x$ ve $y$ yönündeki kuvvet dengesi denge denklemlerini, moment dengesi $\tau_{xy}=\tau_{yx}$ eşitliğini verir.

$x$ yönünde kuvvetleri toplayalım (birim kalınlık):

$$ \Big(\sigma_x+\frac{\partial\sigma_x}{\partial x}dx\Big)dy-\sigma_x\,dy+\Big(\tau_{yx}+\frac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\Big)dx-\tau_{yx}\,dx+b_x\,dx\,dy=0 . $$

Sadeleşen terimleri atıp $dx\,dy$'ye bölünce birinci denge denklemi çıkar. Üç boyutta aynı işlem üç denklem verir:

\begin{equation}\label{eq:denge} \begin{aligned} \frac{\partial\sigma_x}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}+\frac{\partial\tau_{zx}}{\partial z}+b_x&=0,\\ \frac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial\sigma_y}{\partial y}+\frac{\partial\tau_{zy}}{\partial z}+b_y&=0,\\ \frac{\partial\tau_{xz}}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{yz}}{\partial y}+\frac{\partial\sigma_z}{\partial z}+b_z&=0, \end{aligned} \qquad\Longleftrightarrow\qquad \sigma_{ij,i}+b_j=0 . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Denge denklemleriequilibrium equations$\sigma_{ji,j}+b_i=0$N/m³Sonsuz küçük bir elemanın kuvvet dengesinden çıkan üç kısmi diferansiyel denklem; moment dengesi gerilme tansörünün simetrisini verir.

Moment dengesi ise elemanın merkezine göre alınır. Normal gerilmeler ve hacim kuvveti merkezden geçtiği için (ya da moment kolları yüksek mertebeden küçük olduğu için) katkıları sıfıra gider; geriye kayma kuvvetleri kalır:

$$ \big(\tau_{xy}\,dy\big)\,dx-\big(\tau_{yx}\,dx\big)\,dy+\text{(yüksek mertebe terimler)}=0 \quad\Longrightarrow\quad \tau_{xy}=\tau_{yx}. $$
Sonuç

Gerilme tansörü simetriktir

$\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$: dik iki yüzdeki kayma gerilmeleri eşittir ve köşeye doğru (ya da köşeden dışarı) birlikte yönelir. Dokuz bileşenden yalnız altısı bağımsızdır. Üç boyutta bu sonuç, Ders 1.0'daki $e_{ijk}\sigma_{jk}=0$ özdeşliğinin fiziksel karşılığıdır. Simetri sayesinde Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ ve denge denklemi $\sigma_{ij,j}+b_i=0$ olarak da yazılır.

Geçerlilik sınırı

Simetri, yüzeylerde kuvvetin yanında yayılı moment (kuvvet çifti) aktarılmadığı ve hacimsel kuvvet çifti olmadığı kabulüne dayanır. Klasik sürekli ortamda bu kabul her zaman yapılır; mikro yapısı belirgin bazı malzemeler için geliştirilen "Cosserat ortamı" modellerinde gerilme simetrik değildir — bu derste o modelleri kullanmayacağız. Dinamik problemlerde denge denklemlerinin sağ tarafına $\rho\,\ddot u_i$ eklenir.

7. Gerilme sınır koşulları

Cauchy formülü cismin dış yüzeyinde de geçerlidir. Yüzeyin dış normali $\mathbf n$ ve oraya uygulanan yayılı yük (birim alan başına kuvvet) $\bar{\mathbf t}$ ise, yüzeydeki gerilme bileşenleri şu koşulu sağlamak zorundadır:

\begin{equation}\label{eq:sinir} \sigma_{ij}\,n_j=\bar t_i\qquad(\text{yüzey üzerinde}). \end{equation}

En sık karşılaşılan durum serbest yüzeydir: $\bar{\mathbf t}=\mathbf 0$. Örneğin üst yüzeyi $y=c$ olan ve yüklenmemiş bir kirişte $\mathbf n=\mathbf e_y$ olduğundan $\sigma_{yx}=\sigma_{yy}=\sigma_{yz}=0$ olmalıdır: yüzeyde yüzeye dik normal gerilme ve yüzeydeki kayma gerilmeleri sıfırdır. Yüzeye paralel normal gerilme $\sigma_x$ ise serbesttir — kirişin en büyük eğilme gerilmesi tam da oradadır.

Sınav notu

Sınavlarda sınır koşulu nasıl yazılır?

2026 finalinin 4. sorusunda üst yüzeyine $\tau_0$ kayma gerilmesi uygulanan bir kirişte Airy fonksiyonunun sınır koşullarını sağlayıp sağlamadığı soruldu. Yapılacak iş hep aynıdır: her sınır yüzeyi için (1) dış normali yazın, (2) $\sigma_{ij}n_j$'yi hesaplayın, (3) o yüzeydeki yükle eşitleyin. Uç yüzeylerde noktasal eşitlik yerine bileşke kuvvet ve moment eşitliği (Saint-Venant yaklaşımı) kullanılır; bunu Hafta 10'da göreceğiz.

8. Çözümlü örnekler

Örnek 1.1-1Temel

Üç boyutlu bir düzlemde normal ve kayma gerilmesi

Verilenler

Bir noktadaki gerilme tansörü (MPa): $[\sigma]=\begin{bmatrix}50&30&-20\\30&-20&10\\-20&10&40\end{bmatrix}$. Düzlemin normali $(1,\,2,\,2)$ doğrultusunda.

İstenenler

Gerilme vektörü $\mathbf t$, normal gerilme $\sigma_n$, kayma gerilmesi $\tau_n$ ve kaymanın doğrultusu.

Model ve kabuller

Noktasal gerilme durumu; Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ (tansör simetrik). Önce normal birimlendirilir: $|(1,2,2)|=3$ ⇒ $\mathbf n=(1/3,\,2/3,\,2/3)$.

Çözüm

$$ \begin{aligned} t_1&=\tfrac13\,[50(1)+30(2)+(-20)(2)]=\tfrac{70}{3}=23{,}33\ \text{MPa},\\ t_2&=\tfrac13\,[30(1)+(-20)(2)+10(2)]=\tfrac{10}{3}=3{,}33\ \text{MPa},\\ t_3&=\tfrac13\,[-20(1)+10(2)+40(2)]=\tfrac{80}{3}=26{,}67\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

$\sigma_n=t_in_i=\tfrac13\,(23{,}33+2\cdot3{,}33+2\cdot26{,}67)=27{,}78$ MPa (çekme). $|\mathbf t|^2=23{,}33^2+3{,}33^2+26{,}67^2=1266{,}7$ MPa² ⇒ $\tau_n=\sqrt{1266{,}7-27{,}78^2}=22{,}25$ MPa. Kayma doğrultusu: $\boldsymbol\tau/\tau_n=(\mathbf t-\sigma_n\mathbf n)/\tau_n=(0{,}633;\ -0{,}682;\ 0{,}366)$.

Birim kontrolü

$\sigma_{ij}$ [MPa] × $n_j$ [—] = MPa. Kontrol: $\boldsymbol\tau\cdot\mathbf n=0{,}633(1/3)-0{,}682(2/3)+0{,}366(2/3)\approx0$ — kayma vektörü gerçekten düzlemin içinde.

Fiziksel yorum

Bu düzlemde gerilme vektörünün büyüklüğü 35,6 MPa'dır ama hiçbir bileşeni tansörün herhangi bir elemanına eşit değildir. Tansör bileşenleri yalnız koordinat düzlemlerini anlatır; eğik düzlemler için Cauchy formülü şarttır. Bu düzlemin asal düzlem olmadığı da açık ($\tau_n\ne0$); asal düzlemleri bir sonraki derste arayacağız.

Örnek 1.1-2Mühendislik uygulaması

Eğik yapıştırılmış çubuğun taşıyabileceği yük

Verilenler

Kesiti $50\times50$ mm (A = 2500 mm²) çubuk, eksenle $\varphi=40^\circ$ açı yapan düzlemde yapıştırılmış (Şekil 5). Yapıştırıcı için izin verilen gerilmeler: düzleme dik çekme $\sigma_{\text{em}}=20$ MPa, kayma $\tau_{\text{em}}=15$ MPa.

İstenenler

Taşınabilecek en büyük $P$; hangi sınırın belirleyici olduğu; ek düzleminin açısı serbestçe seçilebilseydi en iyi açı.

Model ve kabuller

Ek bölgesinden uzakta, çubukta düzgün tek eksenli gerilme $\sigma=P/A$: $[\sigma]$'da yalnız $\sigma_{xx}=\sigma$. Yapıştırma düzleminin birim normali $\mathbf n=(\sin\varphi,\,-\cos\varphi,\,0)$ (eksenle $\varphi$ açı yapan bir düzlemin normali eksenle $90^\circ-\varphi$ açı yapar). Yapıştırıcının gerilmelerden etkilenmeyecek kadar ince olduğu kabul edilir.

Çözüm

Cauchy formülü: $\mathbf t=\sigma\,n_x\,\mathbf e_x=\sigma\sin\varphi\;\mathbf e_x$. Bileşenler:

$$ \sigma_n=\mathbf t\cdot\mathbf n=\sigma\sin^2\varphi,\qquad \tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2}=\sigma\sin\varphi\cos\varphi . $$

$\varphi=40^\circ$: $\sin^2\varphi=0{,}4132$, $\sin\varphi\cos\varphi=0{,}4924$. İki sınırdan:

$$ P_\sigma=\frac{\sigma_{\text{em}}A}{\sin^2\varphi}=\frac{20\cdot2500}{0{,}4132}=121{,}0\ \text{kN},\qquad P_\tau=\frac{\tau_{\text{em}}A}{\sin\varphi\cos\varphi}=\frac{15\cdot2500}{0{,}4924}=76{,}2\ \text{kN}. $$

Küçüğü belirleyicidir: $P_{\max}=76{,}2$ kN, kayma sınırı belirliyor.

En iyi açı: İki sınıra aynı anda ulaşılan açıda $\sigma_n/\tau_n=\tan\varphi=\sigma_{\text{em}}/\tau_{\text{em}}=4/3$, yani $\varphi=53{,}1^\circ$. O zaman $P=\sigma_{\text{em}}A/\sin^2\varphi=20\cdot2500/0{,}64=78{,}1$ kN.

Birim kontrolü

MPa × mm² = N; 20·2500 = 50 000 N = 50 kN, $\sin^2\varphi$'ye bölününce 121 kN. $\sigma_n$ ve $\tau_n$ ifadeleri $\sigma$ ile orantılı, açı fonksiyonları boyutsuz — tutarlı.

Fiziksel yorum

$\varphi=90^\circ$ (enine ek) seçilseydi kayma sıfır olur ama $P=\sigma_{\text{em}}A=50$ kN'da yapıştırıcı çekmeden ayrılırdı. Eğik ek, normal gerilmeyi azaltırken kaymayı artırır; en iyi açı iki sınırın oranına bağlıdır. Ahşapta "uzun eğik ek" (scarf joint) uygulamasının mantığı budur. Gerçek eklerde uçlarda gerilme yığılması olur; bu hesap ortalama gerilmeye dayanan bir ön boyutlandırmadır.

Eksenel P kuvvetleriyle çekilen dikdörtgen kesitli bir çubuk; ortasında çubuk ekseniyle phi açısı yapan mor renkli eğik bir yapıştırıcı düzlemi ve bu düzlemin sağ parçaya doğru birim normali n mavi okla gösterilmiş. yapıştırıcı düzlemi P P φ n x Çubuk ekseni ile ek düzlemi arasındaki açı φ; n · eₓ = sin φ
Şekil 5. Örnek 1.1-2: eğik yapıştırılmış çubuk. $\varphi$ ek düzlemi ile çubuk ekseni arasındaki açıdır; düzlemin normali eksenle $90^\circ-\varphi$ açı yapar, bu yüzden $n_x=\sin\varphi$.
Örnek 1.1-3Mühendislik uygulaması

Kiriş teorisinin gerilmeleri dengeyi sağlıyor mu?

Verilenler

Ucundan $P$ kuvvetiyle yüklü, dar dikdörtgen kesitli bir konsolda (yükseklik $2c$, eylemsizlik momenti $I$) temel mukavemet şu gerilmeleri verir: $\sigma_x=-\dfrac{Pxy}{I}$, $\tau_{xy}=-\dfrac{P}{2I}\,(c^2-y^2)$, $\sigma_y=0$. Hacim kuvveti yok; $x$ yükün uygulandığı uçtan ölçülüyor.

İstenenler

Bu alanın denge denklemlerini ve $y=\pm c$ yüzeylerindeki serbest yüzey koşullarını sağlayıp sağlamadığı.

Model ve kabuller

Düzlem problem; denge denklemleri \eqref{eq:denge}'in ilk ikisi ($z$ türevleri ve $b$ yok). Sınır koşulu \eqref{eq:sinir}, $y=\pm c$'de $\mathbf n=\pm\mathbf e_y$.

Çözüm

$$ \frac{\partial\sigma_x}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{xy}}{\partial y}=-\frac{Py}{I}+\frac{P}{2I}(2y)=0\ \checkmark,\qquad \frac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial\sigma_y}{\partial y}=0+0=0\ \checkmark . $$

$y=\pm c$'de $\mathbf n=\pm\mathbf e_y$: $t_x=\pm\tau_{xy}=\mp\frac{P}{2I}(c^2-c^2)=0$ ✓, $t_y=\pm\sigma_y=0$ ✓. Yüzeyler serbest.

Birim kontrolü

$P$ [N], $x,y$ [m], $I$ [m⁴] (birim kalınlıkta m³): $Pxy/I$ → N·m²/m⁴ = N/m² ✓. Türevler 1/m getirir; her iki terim N/m³ — hacim kuvveti birimiyle aynı, tutarlı.

Fiziksel yorum

Mukavemetteki $\sigma=My/I$ ve $\tau=VQ/(Ib)$ formülleri bu konsolda dengeyi ve yüzey koşullarını tam olarak sağlar. Hafta 10'da Airy fonksiyonuyla aynı alanın uygunluk koşulunu da sağladığını, yani elastisitenin "kesin" çözümü olduğunu göreceğiz (uç yüklerinin dağılımı uygun seçilirse).

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
KarışıklıkAyrım
Gerilme vektörü ↔ gerilme tansörü$\mathbf t^{(\mathbf n)}$ bir düzleme aittir (3 bileşen); $\bm\sigma$ noktaya aittir (9 bileşen) ve bütün düzlemlerin vektörlerini üretir.
Normal birimlendirilmeden Cauchy formülü$t_i=\sigma_{ij}n_j$'de $\mathbf n$ birim vektör olmalıdır; $(1,2,2)$ yerine $(1,2,2)/3$.
Negatif yüzde işaretNegatif yüzde pozitif bileşen negatif eksen yönündedir. Çekme her yüzde pozitiftir.
$\tau_n$'yi tansörün köşegen dışı elemanı sanmak$\tau_n$ eğik düzleme aittir ve \eqref{eq:snts} ile hesaplanır; $\tau_{xy}$ yalnız koordinat düzlemlerinin kaymasıdır.
Serbest yüzeyde "bütün gerilmeler sıfır"Yalnız $\sigma_{ij}n_j$ sıfırdır: yüzeye dik normal ve yüzeydeki kayma. Yüzeye paralel normal gerilme sıfır olmak zorunda değil.
Denge denklemlerinde indis$\sigma_{ij,j}+b_i=0$'da türev, yüzey indisine göre alınır (simetri sayesinde iki yazım aynıdır).

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1.1-1KolayKavramsalAynı nokta, iki kesit

Eksenel $\sigma$ gerilmesi taşıyan bir çubukta aynı noktadan (a) enine, (b) eksene paralel, (c) eksenle $45^\circ$ açılı üç kesit alınıyor. Her kesitin gerilme vektörünü ve normal/kayma bileşenlerini yazın. Sonuç "gerilme bir vektördür" ifadesi hakkında ne söylüyor?

İpucu

$[\sigma]=\operatorname{diag}(\sigma,0,0)$ ve $\mathbf t=\sigma\,n_x\,\mathbf e_x$. $n_x$'i her kesit için yazın.

Çözüm

(a) $\mathbf n=\mathbf e_x$: $\mathbf t=\sigma\mathbf e_x$, $\sigma_n=\sigma$, $\tau_n=0$. (b) $\mathbf n=\mathbf e_y$: $\mathbf t=\mathbf 0$. (c) $\mathbf n=(1,1,0)/\sqrt2$: $\mathbf t=(\sigma/\sqrt2)\mathbf e_x$, $\sigma_n=\sigma/2$, $\tau_n=\sigma/2$ (en büyük kayma). Aynı noktada üç farklı vektör çıktı: gerilme tek bir vektör değil, düzleme bağlı vektörleri üreten bir tansördür.

Alıştırma 1.1-2KolaySayısalDüzlemde eğik kesit

$\sigma_x=80$, $\sigma_y=-40$, $\tau_{xy}=30$ MPa olan düzlem gerilme durumunda, normali $x$ ekseniyle $30^\circ$ açı yapan düzlemin gerilme vektörünü, normal gerilmesini ve (teğet $\mathbf s=(-n_y,n_x)$ ile) işaretli kayma gerilmesini bulun.

İpucu

$\mathbf n=(\cos30^\circ,\,\sin30^\circ)$; $t_x=\sigma_xn_x+\tau_{xy}n_y$, $t_y=\tau_{xy}n_x+\sigma_yn_y$.

Çözüm

$\mathbf n=(0{,}8660;\ 0{,}5)$. $t_x=80(0{,}866)+30(0{,}5)=84{,}28$; $t_y=30(0{,}866)-40(0{,}5)=5{,}98$ MPa. $\sigma_n=84{,}28(0{,}866)+5{,}98(0{,}5)=75{,}98$ MPa. $\mathbf s=(-0{,}5;\ 0{,}866)$ ⇒ $\tau_{ns}=-42{,}14+5{,}18=-36{,}96$ MPa. Bu değerler, bir sonraki derste göreceğimiz dönüşüm formülleriyle $\theta=30^\circ$ için $\sigma_{x'}$ ve $\tau_{x'y'}$'nün aynısıdır.

Alıştırma 1.1-3OrtaSayısalBaşka bir düzlem

Örnek 1.1-1'deki tansör için normali $(2,\,1,\,2)$ doğrultusundaki düzlemde $\sigma_n$ ve $\tau_n$'yi bulun.

İpucu

Önce birimlendirin: $|(2,1,2)|=3$.

Çözüm

$\mathbf n=(2,1,2)/3$. $t_1=(100+30-40)/3=30$, $t_2=(60-20+20)/3=20$, $t_3=(-40+10+80)/3=16{,}67$ MPa. $\sigma_n=(60+20+33{,}33)/3=37{,}78$ MPa; $|\mathbf t|^2=900+400+277{,}8=1577{,}8$; $\tau_n=\sqrt{1577{,}8-1427{,}2}=12{,}27$ MPa.

Alıştırma 1.1-4OrtaTüretmeMoment dengesinden simetri

Şekil 4'deki elemanın merkezine göre moment dengesini artımlı terimleri de tutarak yazın ve $dx, dy\to0$ limitinde $\tau_{xy}=\tau_{yx}$ elde edin. Hangi terimler neden düşer?

İpucu

Sağ ve sol yüzdeki kayma kuvvetlerinin moment kolu $dx/2$, üst ve alttakilerin $dy/2$'dir. Artımlı terimler bir mertebe daha küçük kalır.

Çözüm

Saat tersi pozitif: $\big[\tau_{xy}+\tfrac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}dx\big]dy\tfrac{dx}{2}+\tau_{xy}\,dy\tfrac{dx}{2} -\big[\tau_{yx}+\tfrac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\big]dx\tfrac{dy}{2}-\tau_{yx}\,dx\tfrac{dy}{2}=0$. Normal gerilmelerin ve hacim kuvvetinin artım farkları $dx\,dy\cdot dx$ mertebesinde moment üretir. $dx\,dy$'ye bölünce $\tau_{xy}-\tau_{yx}+\tfrac12\big(\tfrac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}dx-\tfrac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\big)+\dots=0$; limitte $\tau_{xy}=\tau_{yx}$.

Alıştırma 1.1-5OrtaKavramsalYüklü yüzeyde sınır koşulu

Bir kirişin üst yüzeyi $y=c$ düzgün $p$ basıncıyla, alt yüzeyi $y=-c$ yüksüz. Sol uç $x=0$'da dış normal $-\mathbf e_x$'tir ve bu uca $V$ kesme kuvveti uygulanıyor. Üç yüzey için $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$ koşullarını yazın.

İpucu

Basınç yüzeye doğru iter: dış normal $+\mathbf e_y$ ise $\bar{\mathbf t}=-p\,\mathbf e_y$.

Çözüm

$y=c$: $\sigma_y=-p$, $\tau_{xy}=0$. $y=-c$: $\sigma_y=0$, $\tau_{xy}=0$. $x=0$: noktasal dağılım çoğu zaman bilinmez; bileşkeler yazılır: $\int_{-c}^{c}(-\sigma_x)\,dy=0$, $\int_{-c}^{c}(-\sigma_x)\,y\,dy=0$ (uçta moment yoksa), $\int_{-c}^{c}(-\tau_{xy})\,dy=V$ (yön kabulüne göre işaret). Bu "zayıf" uç koşulları Saint-Venant ilkesine dayanır.

Alıştırma 1.1-6ZorSayısalDengeyi sağlayan hacim kuvveti

Bir cisimde (MPa, uzunluk m) $\sigma_x=2x^2+y^2$, $\sigma_y=y^2$, $\tau_{xy}=-xy$, diğer bileşenler sıfır. Dengenin sağlanması için gerekli hacim kuvveti $\mathbf b(x,y)$'yi bulun. $(1;\,2)$ noktasındaki değeri ve birimi nedir?

İpucu

$b_x=-(\partial\sigma_x/\partial x+\partial\tau_{xy}/\partial y)$, $b_y=-(\partial\tau_{xy}/\partial x+\partial\sigma_y/\partial y)$.

Çözüm

$\partial\sigma_x/\partial x=4x$, $\partial\tau_{xy}/\partial y=-x$ ⇒ $b_x=-3x$. $\partial\tau_{xy}/\partial x=-y$, $\partial\sigma_y/\partial y=2y$ ⇒ $b_y=-y$. $(1;2)$'de $\mathbf b=(-3,\,-2)$ MPa/m = MN/m³. Bu, suyun ağırlığının (~0,01 MN/m³) yüzlerce katıdır: verilen alan, ancak çok büyük bir eylemsizlik ya da elektromanyetik kuvvetle dengede kalabilir. Bu tür "denge kontrolü" sınavlarda bir gerilme alanının fiziksel olup olmadığını sorgulamanın ilk adımıdır (Hafta 10'da uygunluk da eklenecek).

11. Özet

Özet
  • Gerilme vektörü $\mathbf t^{(\mathbf n)}$ bir kesit düzlemine aittir ve normale bağlıdır; $\mathbf t^{(-\mathbf n)}=-\mathbf t^{(\mathbf n)}$.
  • Gerilme tansörü $\sigma_{ij}$: birinci indis yüzey normali, ikinci indis doğrultu. Çekme pozitif.
  • Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ herhangi bir düzlemin gerilmesini verir; $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$, $\tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2}$.
  • Kuvvet dengesi $\sigma_{ij,j}+b_i=0$; moment dengesi $\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$ (altı bağımsız bileşen).
  • Yüzeyde $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$; serbest yüzeyde yüzeye dik normal ve yüzeydeki kayma gerilmeleri sıfırdır.

Sıradaki ders: bir noktada kaymanın sıfır olduğu düzlemleri ve en büyük gerilmeleri bulmak — asal gerilmeler ve Mohr dairesi.

12. Kaynaklar

  • W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 2, §2.1–2.3 ve §2.12 (bir noktada gerilme, Cauchy formülü, denge denklemleri). ders klasöründe
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 1 problemleri (eğik düzlemde gerilme). ders klasöründe
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 2, §2.1–2.5 (gerilme tanımı, simetri, hareket denklemleri). ders klasöründe
  • S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — gerilme ve denge denklemleri için ek okuma.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.