Bu derste öğrenecekleriniz
- Gerilme vektörünün (yüzey çekmesi) kesit düzleminin normaline bağlı olduğunu açıklamak
- Gerilme tansörünün bileşenlerini işaret kabulüyle birlikte bir eleman üzerinde göstermek
- Cauchy formülünü türetmek ve herhangi bir düzlemde normal ve kayma gerilmesini hesaplamak
- Denge denklemlerini ve gerilme tansörünün simetrisini sonsuz küçük elemandan türetmek
- Serbest ve yüklü yüzeylerde gerilme sınır koşullarını yazmak
1. Neden öğreniyoruz?
Eğik yapıştırılmış bir çubuk nereden ayrılır?
Kare kesitli iki ahşap ya da kompozit parça, çubuk eksenine eğik bir düzlem boyunca yapıştırılarak birleştirilmiş olsun. Çubuk eksenel kuvvetle çekiliyor. Yapıştırıcının üreticisi iki ayrı sınır veriyor: düzleme dik çekme için bir değer, düzlem boyunca kayma için başka bir değer. Kesitte hesapladığımız $\sigma = P/A$ ise bu iki sınırın hiçbirine doğrudan karşılık gelmez: o gerilme enine kesite aittir, yapıştırma düzlemine değil.
Aynı noktadan geçen farklı düzlemlerde farklı gerilmeler olur. Hangi düzlemde ne kadar? Bu sorunun genel cevabı, bir noktadaki gerilme durumunun gerilme tansörüyle tanımlanması ve Cauchy formülüdür. Örnek 1.1-2'de bu bağlantının taşıyabileceği yükü bulacağız.
2. Ön bilgiler
Lisans mukavemetinden hatırlatma
- Eksenel yüklü prizmatik çubukta enine kesitte $\sigma=P/A$ düzgün kabul edilir.
- Serbest cisim diyagramı: cismin bir parçası ayrılır, atılan kısmın etkisi kesite iç kuvvet olarak konur; ayrılan parça dengededir ($\sum\mathbf F=\mathbf 0$, $\sum\mathbf M=\mathbf 0$).
- Ders 1.0: toplama kuralı ($\sigma_{ij}n_j$), birim normal vektör ($n_in_i=1$), tansör dönüşümü.
3. Kesim yöntemi ve gerilme vektörü
Dengedeki bir cismi, içindeki bir $Q$ noktasından geçen hayalî bir düzlemle ikiye ayıralım (Şekil 1). Atılan $A$ parçası, kalan $B$ parçasına kesit yüzeyi boyunca dağılmış kuvvetlerle etki ediyordu. $B$'nin dengede kalması için bu kuvvetleri kesit yüzeyine koymamız gerekir. $Q$ çevresinde $\Delta A$ büyüklüğünde küçük bir alan ve bu alana etkiyen bileşke kuvvet $\Delta\mathbf F$ olsun. Alan küçülürken oran bir limite gider:
\begin{equation}\label{eq:traction} \mathbf t^{(\mathbf n)}=\lim_{\Delta A\to0}\frac{\Delta\mathbf F}{\Delta A}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Sürekli ortam | continuum | — | — | Malzemenin atomik yapısı yok sayılıp her noktada yoğunluk, gerilme, yer değiştirme gibi alanların tanımlı ve sürekli kabul edildiği model. |
| Hacim kuvveti | body force | $b_i$ ya da $F_i$ | N/m³ | Cismin her hacim elemanına uzaktan etkiyen kuvvetin birim hacim başına değeri (ağırlık, eylemsizlik, manyetik kuvvet). |
| Gerilme vektörü (yüzey çekmesi) | traction / stress vector | $\vect t^{(\mathbf n)}$ | Pa | Normali $\mathbf n$ olan bir kesit yüzeyinde, birim alana düşen iç kuvvet vektörü. Hem normal hem teğet bileşeni olabilir. |
Bu limitin var olduğunu varsaymak sürekli ortam kabulünün parçasıdır: malzemenin atomlardan oluştuğunu unutup her noktada tanımlı, düzgün değişen alanlarla çalışırız. Ayrıca kesite etkiyen moment yoğunluğunun alan küçülürken sıfıra gittiği kabul edilir; yani kesit yalnız kuvvet aktarır.
$\mathbf t^{(\mathbf n)}$'ye gerilme vektörü ya da yüzey çekmesi (traction) denir; birimi kuvvet/alandır (Pa = N/m²; mühendislikte çoğu zaman MPa = N/mm²). Üst indisteki $\mathbf n$ bilerek yazılmıştır: aynı $Q$ noktasından geçen başka bir düzlem seçersek başka bir gerilme vektörü buluruz. Etki–tepki ilkesi gereği kesitin iki yüzündeki vektörler zıttır: $\mathbf t^{(-\mathbf n)}=-\mathbf t^{(\mathbf n)}$.
Kesite gelmeyen ama cismin her hacim elemanına uzaktan etkiyen kuvvetler de vardır: ağırlık $\rho\mathbf g$, dönen bir diskte merkezkaç kuvvet, ivmeli harekette eylemsizlik. Bunlar birim hacim başına hacim kuvveti $\mathbf b$ [N/m³] ile gösterilir.
Bir noktada sonsuz sayıda gerilme vektörü
Eksenel çekilen bir çubukta enine kesit $\mathbf t=\sigma\,\mathbf e_x$ (yalnız normal) verir. Aynı noktadan eksene paralel bir kesit alırsak o kesitte hiçbir kuvvet aktarılmaz: $\mathbf t=\mathbf 0$. Eğik kesitte hem normal hem teğet bileşen çıkar. "Bu noktadaki gerilme nedir?" sorusunun cevabı tek bir vektör olamaz; bütün düzlemlerin vektörlerini üretebilen bir kurala ihtiyacımız var.
4. Gerilme tansörü ve işaret kabulü
Bütün düzlemleri tek tek incelemek yerine, $Q$ noktasında birbirine dik üç düzlemi — koordinat düzlemlerini — ele alalım. Normali $+x_i$ olan düzlemin gerilme vektörünü bileşenlerine ayırırız:
\begin{equation}\label{eq:bilesen} \mathbf t^{(\mathbf e_i)}=\sigma_{i1}\,\mathbf e_1+\sigma_{i2}\,\mathbf e_2+\sigma_{i3}\,\mathbf e_3=\sigma_{ij}\,\mathbf e_j . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Gerilme tansörü (Cauchy) | (Cauchy) stress tensor | $\bm\sigma,\ \sigma_{ij}$ | Pa | Bir noktadaki bütün kesitlerin gerilme vektörlerini belirleyen dokuz bileşenli (simetrik, altı bağımsız) tansör; $t_i=\sigma_{ij}n_j$. |
| Normal gerilme | normal stress | $\sigma_n,\ \sigma_x$ | Pa | Gerilme vektörünün yüzey normali doğrultusundaki bileşeni; çekmede pozitif. |
| Kayma gerilmesi | shear stress | $\tau_n,\ \tau_{xy}$ | Pa | Gerilme vektörünün yüzeye teğet bileşeni. |
Dokuz sayı $\sigma_{ij}$ gerilme tansörünü oluşturur. Okuma kuralı: birinci indis yüzeyin normalini, ikinci indis kuvvet bileşeninin doğrultusunu gösterir. $i=j$ olan üç bileşen normal gerilme, diğer altısı kayma gerilmesidir. Mühendislik yazımında (von Kármán gösterimi) normal bileşenler $\sigma_x, \sigma_y, \sigma_z$, kayma bileşenleri $\tau_{xy}, \tau_{yz}, \dots$ ile yazılır:
\begin{equation}\label{eq:matris} [\sigma]=\begin{bmatrix}\sigma_{11}&\sigma_{12}&\sigma_{13}\\ \sigma_{21}&\sigma_{22}&\sigma_{23}\\ \sigma_{31}&\sigma_{32}&\sigma_{33}\end{bmatrix} =\begin{bmatrix}\sigma_x&\tau_{xy}&\tau_{xz}\\ \tau_{yx}&\sigma_y&\tau_{yz}\\ \tau_{zx}&\tau_{zy}&\sigma_z\end{bmatrix}. \end{equation}İşaret kabulü (Şekil 2): Dış normali pozitif eksen yönündeki bir yüzde (pozitif yüz), bileşen pozitif eksen yönündeyse pozitiftir. Dış normali negatif eksen yönündeki yüzde (negatif yüz) ise bileşen negatif eksen yönündeyse pozitiftir. Bu kural iki sonuç verir: çekme gerilmesi her yüzde pozitif, basınç negatif olur; ve küpün karşılıklı yüzlerindeki gerilmeler — eleman çok küçükken — eşit ve zıt yönlüdür.
Birinci indis = yüzey, ikinci indis = doğrultu
Bazı kaynaklar sırayı tersine tanımlar ($\sigma_{ij}$: $j$ normalli yüzde $i$ doğrultusu). Bu derste ve ders klasöründeki Chen–Saleeb ile Ugural–Fenster bölümlerinde birinci indis yüzeydir. Bölüm 6'da gerilme tansörünün simetrik olduğunu göstereceğiz; o zaman sıranın sayısal bir önemi kalmaz — ama türetmelerde ve özellikle büyük deformasyondaki simetrik olmayan birinci Piola–Kirchhoff gerilmesinde (Hafta 8) sıra önemlidir.
5. Cauchy formülü: bir düzlemdeki gerilme
Koordinat düzlemlerindeki dokuz bileşen bilinirse, $Q$'dan geçen herhangi bir düzlemdeki gerilme vektörü bulunabilir. Bunu küçük bir kama (3B'de dört yüzlü) elemanın dengesinden görürüz (Şekil 3).
Eğik yüzün alanı $dA$, birim dış normali $\mathbf n=(n_1,n_2,n_3)$ olsun. Koordinat düzlemleri üzerindeki yüzlerin alanları, eğik yüzün o düzlemlere izdüşümüdür: $dA_i=n_i\,dA$. Bu yüzlerin dış normalleri $-\mathbf e_i$ olduğundan üzerlerindeki gerilme vektörü $-\mathbf t^{(\mathbf e_i)}$'dir. Elemanın kuvvet dengesi:
$$ \mathbf t^{(\mathbf n)}\,dA-\mathbf t^{(\mathbf e_i)}\,n_i\,dA+\mathbf b\,dV=\mathbf 0 . $$Eleman bütün boyutları aynı oranda küçültülerek $Q$ noktasına büzülürse $dV$ boyutun küpüyle, $dA$ ise karesiyle sıfıra gider; $dA$'ya bölüp limit alınca hacim kuvveti terimi düşer. \eqref{eq:bilesen}'i de kullanınca:
\begin{equation}\label{eq:cauchy} \boxed{\;t_j^{(\mathbf n)}=\sigma_{ij}\,n_i\;}\qquad\Longleftrightarrow\qquad \{t\}=[\sigma]^{\T}\{n\}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Cauchy formülü | Cauchy's formula | $t_i=\sigma_{ij}n_j$ | Pa | Herhangi bir düzlemdeki gerilme vektörünü, gerilme tansörü ve düzlemin birim normaliyle veren bağıntı; dört yüzlü elemanın dengesinden çıkar. |
Türetme Bileşenler hâlinde açık türetme (düzlem durumu)
Şekil 3'daki kamanın $x$ doğrultusundaki dengesi (birim kalınlık için):
$$ t_x\,dA-\sigma_x\,dA_x-\tau_{yx}\,dA_y+b_x\,dV=0 . $$$dA_x=n_x\,dA$, $dA_y=n_y\,dA$ yazıp $dA$'ya bölelim. $dV/dA$ oranı kamanın boyutuyla orantılıdır ve sıfıra gider:
$$ t_x=\sigma_x n_x+\tau_{yx} n_y,\qquad\text{benzer biçimde}\qquad t_y=\tau_{xy} n_x+\sigma_y n_y . $$Bu iki satır $t_j=\sigma_{ij}n_i$'nin $j=x,y$ için açık yazımıdır. Üç boyutta dört yüzlünün üç kuvvet denklemi aynı biçimde $t_j=\sigma_{1j}n_1+\sigma_{2j}n_2+\sigma_{3j}n_3$ verir.
Fiziksel anlam: Cauchy formülü, bir noktadaki gerilme durumunun tümünün dokuz (simetriyle altı) sayıda saklı olduğunu söyler. Ders 1.0'daki dilde: gerilme tansörü, düzlem normalini o düzlemin gerilme vektörüne eşleyen doğrusal bir dönüşümdür. Bölüm 6'da göreceğimiz simetriyle formül $t_i=\sigma_{ij}n_j$ biçiminde de yazılabilir; dersin geri kalanında bu biçimi kullanacağız.
Türetme yalnız denge (ya da hareket — ivme terimi de $dV$ ile orantılı olduğundan aynı biçimde düşer) ve sürekli ortam kabulüne dayanır; malzemeden bağımsızdır. Elastik, plastik, akışkan her ortamda geçerlidir. Geçerli olmadığı yerler sürekli ortam kabulünün çöktüğü ölçeklerdir: tane boyutu mertebesinde bölgeler, ideal bir çatlak ucu ya da tekil yük noktası (orada gerilme sonsuza gider; Hafta 11–12).
Normal ve kayma gerilmesi
Gerilme vektörünü düzleme dik ve teğet iki bileşene ayırırız:
\begin{equation}\label{eq:snts} \sigma_n=\mathbf t\cdot\mathbf n=\sigma_{ij}\,n_i\,n_j,\qquad \tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2},\qquad \boldsymbol\tau=\mathbf t-\sigma_n\,\mathbf n . \end{equation}$\sigma_n>0$ çekme, $\sigma_n<0$ basınçtır. $\tau_n$ kayma gerilmesinin büyüklüğüdür; doğrultusu düzlemde $\boldsymbol\tau$ vektörüyle verilir. Düzlemsel problemde (her şey $xy$ düzleminde) teğet birim vektörü $\mathbf s=(-n_y,\,n_x)$ seçilirse kayma gerilmesine işaret de verilebilir: $\tau_{ns}=\mathbf t\cdot\mathbf s$.
6. Denge denklemleri ve simetri
Şimdi noktadan noktaya geçelim. Gerilmeler cisim içinde değişir; komşu iki nokta arasındaki fark, aradaki küçük elemanın dengesini bozmamalıdır. Kenarları $dx, dy$ (birim kalınlıklı) bir eleman alalım (Şekil 4). Sol yüzdeki $\sigma_x$, sağ yüze gelindiğinde Taylor açılımıyla $\sigma_x+(\partial\sigma_x/\partial x)\,dx$ olur; diğer bileşenler için de aynısı.
$x$ yönünde kuvvetleri toplayalım (birim kalınlık):
$$ \Big(\sigma_x+\frac{\partial\sigma_x}{\partial x}dx\Big)dy-\sigma_x\,dy+\Big(\tau_{yx}+\frac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\Big)dx-\tau_{yx}\,dx+b_x\,dx\,dy=0 . $$Sadeleşen terimleri atıp $dx\,dy$'ye bölünce birinci denge denklemi çıkar. Üç boyutta aynı işlem üç denklem verir:
\begin{equation}\label{eq:denge} \begin{aligned} \frac{\partial\sigma_x}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}+\frac{\partial\tau_{zx}}{\partial z}+b_x&=0,\\ \frac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial\sigma_y}{\partial y}+\frac{\partial\tau_{zy}}{\partial z}+b_y&=0,\\ \frac{\partial\tau_{xz}}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{yz}}{\partial y}+\frac{\partial\sigma_z}{\partial z}+b_z&=0, \end{aligned} \qquad\Longleftrightarrow\qquad \sigma_{ij,i}+b_j=0 . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Denge denklemleri | equilibrium equations | $\sigma_{ji,j}+b_i=0$ | N/m³ | Sonsuz küçük bir elemanın kuvvet dengesinden çıkan üç kısmi diferansiyel denklem; moment dengesi gerilme tansörünün simetrisini verir. |
Moment dengesi ise elemanın merkezine göre alınır. Normal gerilmeler ve hacim kuvveti merkezden geçtiği için (ya da moment kolları yüksek mertebeden küçük olduğu için) katkıları sıfıra gider; geriye kayma kuvvetleri kalır:
$$ \big(\tau_{xy}\,dy\big)\,dx-\big(\tau_{yx}\,dx\big)\,dy+\text{(yüksek mertebe terimler)}=0 \quad\Longrightarrow\quad \tau_{xy}=\tau_{yx}. $$Gerilme tansörü simetriktir
$\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$: dik iki yüzdeki kayma gerilmeleri eşittir ve köşeye doğru (ya da köşeden dışarı) birlikte yönelir. Dokuz bileşenden yalnız altısı bağımsızdır. Üç boyutta bu sonuç, Ders 1.0'daki $e_{ijk}\sigma_{jk}=0$ özdeşliğinin fiziksel karşılığıdır. Simetri sayesinde Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ ve denge denklemi $\sigma_{ij,j}+b_i=0$ olarak da yazılır.
Simetri, yüzeylerde kuvvetin yanında yayılı moment (kuvvet çifti) aktarılmadığı ve hacimsel kuvvet çifti olmadığı kabulüne dayanır. Klasik sürekli ortamda bu kabul her zaman yapılır; mikro yapısı belirgin bazı malzemeler için geliştirilen "Cosserat ortamı" modellerinde gerilme simetrik değildir — bu derste o modelleri kullanmayacağız. Dinamik problemlerde denge denklemlerinin sağ tarafına $\rho\,\ddot u_i$ eklenir.
7. Gerilme sınır koşulları
Cauchy formülü cismin dış yüzeyinde de geçerlidir. Yüzeyin dış normali $\mathbf n$ ve oraya uygulanan yayılı yük (birim alan başına kuvvet) $\bar{\mathbf t}$ ise, yüzeydeki gerilme bileşenleri şu koşulu sağlamak zorundadır:
\begin{equation}\label{eq:sinir} \sigma_{ij}\,n_j=\bar t_i\qquad(\text{yüzey üzerinde}). \end{equation}En sık karşılaşılan durum serbest yüzeydir: $\bar{\mathbf t}=\mathbf 0$. Örneğin üst yüzeyi $y=c$ olan ve yüklenmemiş bir kirişte $\mathbf n=\mathbf e_y$ olduğundan $\sigma_{yx}=\sigma_{yy}=\sigma_{yz}=0$ olmalıdır: yüzeyde yüzeye dik normal gerilme ve yüzeydeki kayma gerilmeleri sıfırdır. Yüzeye paralel normal gerilme $\sigma_x$ ise serbesttir — kirişin en büyük eğilme gerilmesi tam da oradadır.
Sınavlarda sınır koşulu nasıl yazılır?
2026 finalinin 4. sorusunda üst yüzeyine $\tau_0$ kayma gerilmesi uygulanan bir kirişte Airy fonksiyonunun sınır koşullarını sağlayıp sağlamadığı soruldu. Yapılacak iş hep aynıdır: her sınır yüzeyi için (1) dış normali yazın, (2) $\sigma_{ij}n_j$'yi hesaplayın, (3) o yüzeydeki yükle eşitleyin. Uç yüzeylerde noktasal eşitlik yerine bileşke kuvvet ve moment eşitliği (Saint-Venant yaklaşımı) kullanılır; bunu Hafta 10'da göreceğiz.
8. Çözümlü örnekler
Üç boyutlu bir düzlemde normal ve kayma gerilmesi
Verilenler
Bir noktadaki gerilme tansörü (MPa): $[\sigma]=\begin{bmatrix}50&30&-20\\30&-20&10\\-20&10&40\end{bmatrix}$. Düzlemin normali $(1,\,2,\,2)$ doğrultusunda.
İstenenler
Gerilme vektörü $\mathbf t$, normal gerilme $\sigma_n$, kayma gerilmesi $\tau_n$ ve kaymanın doğrultusu.
Model ve kabuller
Noktasal gerilme durumu; Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ (tansör simetrik). Önce normal birimlendirilir: $|(1,2,2)|=3$ ⇒ $\mathbf n=(1/3,\,2/3,\,2/3)$.
Çözüm
$$ \begin{aligned} t_1&=\tfrac13\,[50(1)+30(2)+(-20)(2)]=\tfrac{70}{3}=23{,}33\ \text{MPa},\\ t_2&=\tfrac13\,[30(1)+(-20)(2)+10(2)]=\tfrac{10}{3}=3{,}33\ \text{MPa},\\ t_3&=\tfrac13\,[-20(1)+10(2)+40(2)]=\tfrac{80}{3}=26{,}67\ \text{MPa}. \end{aligned} $$$\sigma_n=t_in_i=\tfrac13\,(23{,}33+2\cdot3{,}33+2\cdot26{,}67)=27{,}78$ MPa (çekme). $|\mathbf t|^2=23{,}33^2+3{,}33^2+26{,}67^2=1266{,}7$ MPa² ⇒ $\tau_n=\sqrt{1266{,}7-27{,}78^2}=22{,}25$ MPa. Kayma doğrultusu: $\boldsymbol\tau/\tau_n=(\mathbf t-\sigma_n\mathbf n)/\tau_n=(0{,}633;\ -0{,}682;\ 0{,}366)$.
Birim kontrolü
$\sigma_{ij}$ [MPa] × $n_j$ [—] = MPa. Kontrol: $\boldsymbol\tau\cdot\mathbf n=0{,}633(1/3)-0{,}682(2/3)+0{,}366(2/3)\approx0$ — kayma vektörü gerçekten düzlemin içinde.
Fiziksel yorum
Bu düzlemde gerilme vektörünün büyüklüğü 35,6 MPa'dır ama hiçbir bileşeni tansörün herhangi bir elemanına eşit değildir. Tansör bileşenleri yalnız koordinat düzlemlerini anlatır; eğik düzlemler için Cauchy formülü şarttır. Bu düzlemin asal düzlem olmadığı da açık ($\tau_n\ne0$); asal düzlemleri bir sonraki derste arayacağız.
Eğik yapıştırılmış çubuğun taşıyabileceği yük
Verilenler
Kesiti $50\times50$ mm (A = 2500 mm²) çubuk, eksenle $\varphi=40^\circ$ açı yapan düzlemde yapıştırılmış (Şekil 5). Yapıştırıcı için izin verilen gerilmeler: düzleme dik çekme $\sigma_{\text{em}}=20$ MPa, kayma $\tau_{\text{em}}=15$ MPa.
İstenenler
Taşınabilecek en büyük $P$; hangi sınırın belirleyici olduğu; ek düzleminin açısı serbestçe seçilebilseydi en iyi açı.
Model ve kabuller
Ek bölgesinden uzakta, çubukta düzgün tek eksenli gerilme $\sigma=P/A$: $[\sigma]$'da yalnız $\sigma_{xx}=\sigma$. Yapıştırma düzleminin birim normali $\mathbf n=(\sin\varphi,\,-\cos\varphi,\,0)$ (eksenle $\varphi$ açı yapan bir düzlemin normali eksenle $90^\circ-\varphi$ açı yapar). Yapıştırıcının gerilmelerden etkilenmeyecek kadar ince olduğu kabul edilir.
Çözüm
Cauchy formülü: $\mathbf t=\sigma\,n_x\,\mathbf e_x=\sigma\sin\varphi\;\mathbf e_x$. Bileşenler:
$$ \sigma_n=\mathbf t\cdot\mathbf n=\sigma\sin^2\varphi,\qquad \tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2}=\sigma\sin\varphi\cos\varphi . $$$\varphi=40^\circ$: $\sin^2\varphi=0{,}4132$, $\sin\varphi\cos\varphi=0{,}4924$. İki sınırdan:
$$ P_\sigma=\frac{\sigma_{\text{em}}A}{\sin^2\varphi}=\frac{20\cdot2500}{0{,}4132}=121{,}0\ \text{kN},\qquad P_\tau=\frac{\tau_{\text{em}}A}{\sin\varphi\cos\varphi}=\frac{15\cdot2500}{0{,}4924}=76{,}2\ \text{kN}. $$Küçüğü belirleyicidir: $P_{\max}=76{,}2$ kN, kayma sınırı belirliyor.
En iyi açı: İki sınıra aynı anda ulaşılan açıda $\sigma_n/\tau_n=\tan\varphi=\sigma_{\text{em}}/\tau_{\text{em}}=4/3$, yani $\varphi=53{,}1^\circ$. O zaman $P=\sigma_{\text{em}}A/\sin^2\varphi=20\cdot2500/0{,}64=78{,}1$ kN.
Birim kontrolü
MPa × mm² = N; 20·2500 = 50 000 N = 50 kN, $\sin^2\varphi$'ye bölününce 121 kN. $\sigma_n$ ve $\tau_n$ ifadeleri $\sigma$ ile orantılı, açı fonksiyonları boyutsuz — tutarlı.
Fiziksel yorum
$\varphi=90^\circ$ (enine ek) seçilseydi kayma sıfır olur ama $P=\sigma_{\text{em}}A=50$ kN'da yapıştırıcı çekmeden ayrılırdı. Eğik ek, normal gerilmeyi azaltırken kaymayı artırır; en iyi açı iki sınırın oranına bağlıdır. Ahşapta "uzun eğik ek" (scarf joint) uygulamasının mantığı budur. Gerçek eklerde uçlarda gerilme yığılması olur; bu hesap ortalama gerilmeye dayanan bir ön boyutlandırmadır.
Kiriş teorisinin gerilmeleri dengeyi sağlıyor mu?
Verilenler
Ucundan $P$ kuvvetiyle yüklü, dar dikdörtgen kesitli bir konsolda (yükseklik $2c$, eylemsizlik momenti $I$) temel mukavemet şu gerilmeleri verir: $\sigma_x=-\dfrac{Pxy}{I}$, $\tau_{xy}=-\dfrac{P}{2I}\,(c^2-y^2)$, $\sigma_y=0$. Hacim kuvveti yok; $x$ yükün uygulandığı uçtan ölçülüyor.
İstenenler
Bu alanın denge denklemlerini ve $y=\pm c$ yüzeylerindeki serbest yüzey koşullarını sağlayıp sağlamadığı.
Model ve kabuller
Düzlem problem; denge denklemleri \eqref{eq:denge}'in ilk ikisi ($z$ türevleri ve $b$ yok). Sınır koşulu \eqref{eq:sinir}, $y=\pm c$'de $\mathbf n=\pm\mathbf e_y$.
Çözüm
$$ \frac{\partial\sigma_x}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{xy}}{\partial y}=-\frac{Py}{I}+\frac{P}{2I}(2y)=0\ \checkmark,\qquad \frac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial\sigma_y}{\partial y}=0+0=0\ \checkmark . $$$y=\pm c$'de $\mathbf n=\pm\mathbf e_y$: $t_x=\pm\tau_{xy}=\mp\frac{P}{2I}(c^2-c^2)=0$ ✓, $t_y=\pm\sigma_y=0$ ✓. Yüzeyler serbest.
Birim kontrolü
$P$ [N], $x,y$ [m], $I$ [m⁴] (birim kalınlıkta m³): $Pxy/I$ → N·m²/m⁴ = N/m² ✓. Türevler 1/m getirir; her iki terim N/m³ — hacim kuvveti birimiyle aynı, tutarlı.
Fiziksel yorum
Mukavemetteki $\sigma=My/I$ ve $\tau=VQ/(Ib)$ formülleri bu konsolda dengeyi ve yüzey koşullarını tam olarak sağlar. Hafta 10'da Airy fonksiyonuyla aynı alanın uygunluk koşulunu da sağladığını, yani elastisitenin "kesin" çözümü olduğunu göreceğiz (uç yüklerinin dağılımı uygun seçilirse).
9. Sık yapılan hatalar
| Karışıklık | Ayrım |
|---|---|
| Gerilme vektörü ↔ gerilme tansörü | $\mathbf t^{(\mathbf n)}$ bir düzleme aittir (3 bileşen); $\bm\sigma$ noktaya aittir (9 bileşen) ve bütün düzlemlerin vektörlerini üretir. |
| Normal birimlendirilmeden Cauchy formülü | $t_i=\sigma_{ij}n_j$'de $\mathbf n$ birim vektör olmalıdır; $(1,2,2)$ yerine $(1,2,2)/3$. |
| Negatif yüzde işaret | Negatif yüzde pozitif bileşen negatif eksen yönündedir. Çekme her yüzde pozitiftir. |
| $\tau_n$'yi tansörün köşegen dışı elemanı sanmak | $\tau_n$ eğik düzleme aittir ve \eqref{eq:snts} ile hesaplanır; $\tau_{xy}$ yalnız koordinat düzlemlerinin kaymasıdır. |
| Serbest yüzeyde "bütün gerilmeler sıfır" | Yalnız $\sigma_{ij}n_j$ sıfırdır: yüzeye dik normal ve yüzeydeki kayma. Yüzeye paralel normal gerilme sıfır olmak zorunda değil. |
| Denge denklemlerinde indis | $\sigma_{ij,j}+b_i=0$'da türev, yüzey indisine göre alınır (simetri sayesinde iki yazım aynıdır). |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1.1-1KolayKavramsalAynı nokta, iki kesit
Eksenel $\sigma$ gerilmesi taşıyan bir çubukta aynı noktadan (a) enine, (b) eksene paralel, (c) eksenle $45^\circ$ açılı üç kesit alınıyor. Her kesitin gerilme vektörünü ve normal/kayma bileşenlerini yazın. Sonuç "gerilme bir vektördür" ifadesi hakkında ne söylüyor?
İpucu
$[\sigma]=\operatorname{diag}(\sigma,0,0)$ ve $\mathbf t=\sigma\,n_x\,\mathbf e_x$. $n_x$'i her kesit için yazın.
Çözüm
(a) $\mathbf n=\mathbf e_x$: $\mathbf t=\sigma\mathbf e_x$, $\sigma_n=\sigma$, $\tau_n=0$. (b) $\mathbf n=\mathbf e_y$: $\mathbf t=\mathbf 0$. (c) $\mathbf n=(1,1,0)/\sqrt2$: $\mathbf t=(\sigma/\sqrt2)\mathbf e_x$, $\sigma_n=\sigma/2$, $\tau_n=\sigma/2$ (en büyük kayma). Aynı noktada üç farklı vektör çıktı: gerilme tek bir vektör değil, düzleme bağlı vektörleri üreten bir tansördür.
Alıştırma 1.1-2KolaySayısalDüzlemde eğik kesit
$\sigma_x=80$, $\sigma_y=-40$, $\tau_{xy}=30$ MPa olan düzlem gerilme durumunda, normali $x$ ekseniyle $30^\circ$ açı yapan düzlemin gerilme vektörünü, normal gerilmesini ve (teğet $\mathbf s=(-n_y,n_x)$ ile) işaretli kayma gerilmesini bulun.
İpucu
$\mathbf n=(\cos30^\circ,\,\sin30^\circ)$; $t_x=\sigma_xn_x+\tau_{xy}n_y$, $t_y=\tau_{xy}n_x+\sigma_yn_y$.
Çözüm
$\mathbf n=(0{,}8660;\ 0{,}5)$. $t_x=80(0{,}866)+30(0{,}5)=84{,}28$; $t_y=30(0{,}866)-40(0{,}5)=5{,}98$ MPa. $\sigma_n=84{,}28(0{,}866)+5{,}98(0{,}5)=75{,}98$ MPa. $\mathbf s=(-0{,}5;\ 0{,}866)$ ⇒ $\tau_{ns}=-42{,}14+5{,}18=-36{,}96$ MPa. Bu değerler, bir sonraki derste göreceğimiz dönüşüm formülleriyle $\theta=30^\circ$ için $\sigma_{x'}$ ve $\tau_{x'y'}$'nün aynısıdır.
Alıştırma 1.1-3OrtaSayısalBaşka bir düzlem
Örnek 1.1-1'deki tansör için normali $(2,\,1,\,2)$ doğrultusundaki düzlemde $\sigma_n$ ve $\tau_n$'yi bulun.
İpucu
Önce birimlendirin: $|(2,1,2)|=3$.
Çözüm
$\mathbf n=(2,1,2)/3$. $t_1=(100+30-40)/3=30$, $t_2=(60-20+20)/3=20$, $t_3=(-40+10+80)/3=16{,}67$ MPa. $\sigma_n=(60+20+33{,}33)/3=37{,}78$ MPa; $|\mathbf t|^2=900+400+277{,}8=1577{,}8$; $\tau_n=\sqrt{1577{,}8-1427{,}2}=12{,}27$ MPa.
Alıştırma 1.1-4OrtaTüretmeMoment dengesinden simetri
Şekil 4'deki elemanın merkezine göre moment dengesini artımlı terimleri de tutarak yazın ve $dx, dy\to0$ limitinde $\tau_{xy}=\tau_{yx}$ elde edin. Hangi terimler neden düşer?
İpucu
Sağ ve sol yüzdeki kayma kuvvetlerinin moment kolu $dx/2$, üst ve alttakilerin $dy/2$'dir. Artımlı terimler bir mertebe daha küçük kalır.
Çözüm
Saat tersi pozitif: $\big[\tau_{xy}+\tfrac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}dx\big]dy\tfrac{dx}{2}+\tau_{xy}\,dy\tfrac{dx}{2} -\big[\tau_{yx}+\tfrac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\big]dx\tfrac{dy}{2}-\tau_{yx}\,dx\tfrac{dy}{2}=0$. Normal gerilmelerin ve hacim kuvvetinin artım farkları $dx\,dy\cdot dx$ mertebesinde moment üretir. $dx\,dy$'ye bölünce $\tau_{xy}-\tau_{yx}+\tfrac12\big(\tfrac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}dx-\tfrac{\partial\tau_{yx}}{\partial y}dy\big)+\dots=0$; limitte $\tau_{xy}=\tau_{yx}$.
Alıştırma 1.1-5OrtaKavramsalYüklü yüzeyde sınır koşulu
Bir kirişin üst yüzeyi $y=c$ düzgün $p$ basıncıyla, alt yüzeyi $y=-c$ yüksüz. Sol uç $x=0$'da dış normal $-\mathbf e_x$'tir ve bu uca $V$ kesme kuvveti uygulanıyor. Üç yüzey için $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$ koşullarını yazın.
İpucu
Basınç yüzeye doğru iter: dış normal $+\mathbf e_y$ ise $\bar{\mathbf t}=-p\,\mathbf e_y$.
Çözüm
$y=c$: $\sigma_y=-p$, $\tau_{xy}=0$. $y=-c$: $\sigma_y=0$, $\tau_{xy}=0$. $x=0$: noktasal dağılım çoğu zaman bilinmez; bileşkeler yazılır: $\int_{-c}^{c}(-\sigma_x)\,dy=0$, $\int_{-c}^{c}(-\sigma_x)\,y\,dy=0$ (uçta moment yoksa), $\int_{-c}^{c}(-\tau_{xy})\,dy=V$ (yön kabulüne göre işaret). Bu "zayıf" uç koşulları Saint-Venant ilkesine dayanır.
Alıştırma 1.1-6ZorSayısalDengeyi sağlayan hacim kuvveti
Bir cisimde (MPa, uzunluk m) $\sigma_x=2x^2+y^2$, $\sigma_y=y^2$, $\tau_{xy}=-xy$, diğer bileşenler sıfır. Dengenin sağlanması için gerekli hacim kuvveti $\mathbf b(x,y)$'yi bulun. $(1;\,2)$ noktasındaki değeri ve birimi nedir?
İpucu
$b_x=-(\partial\sigma_x/\partial x+\partial\tau_{xy}/\partial y)$, $b_y=-(\partial\tau_{xy}/\partial x+\partial\sigma_y/\partial y)$.
Çözüm
$\partial\sigma_x/\partial x=4x$, $\partial\tau_{xy}/\partial y=-x$ ⇒ $b_x=-3x$. $\partial\tau_{xy}/\partial x=-y$, $\partial\sigma_y/\partial y=2y$ ⇒ $b_y=-y$. $(1;2)$'de $\mathbf b=(-3,\,-2)$ MPa/m = MN/m³. Bu, suyun ağırlığının (~0,01 MN/m³) yüzlerce katıdır: verilen alan, ancak çok büyük bir eylemsizlik ya da elektromanyetik kuvvetle dengede kalabilir. Bu tür "denge kontrolü" sınavlarda bir gerilme alanının fiziksel olup olmadığını sorgulamanın ilk adımıdır (Hafta 10'da uygunluk da eklenecek).
11. Özet
- Gerilme vektörü $\mathbf t^{(\mathbf n)}$ bir kesit düzlemine aittir ve normale bağlıdır; $\mathbf t^{(-\mathbf n)}=-\mathbf t^{(\mathbf n)}$.
- Gerilme tansörü $\sigma_{ij}$: birinci indis yüzey normali, ikinci indis doğrultu. Çekme pozitif.
- Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$ herhangi bir düzlemin gerilmesini verir; $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$, $\tau_n=\sqrt{|\mathbf t|^2-\sigma_n^2}$.
- Kuvvet dengesi $\sigma_{ij,j}+b_i=0$; moment dengesi $\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$ (altı bağımsız bileşen).
- Yüzeyde $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$; serbest yüzeyde yüzeye dik normal ve yüzeydeki kayma gerilmeleri sıfırdır.
Sıradaki ders: bir noktada kaymanın sıfır olduğu düzlemleri ve en büyük gerilmeleri bulmak — asal gerilmeler ve Mohr dairesi.
12. Kaynaklar
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 2, §2.1–2.3 ve §2.12 (bir noktada gerilme, Cauchy formülü, denge denklemleri). ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 1 problemleri (eğik düzlemde gerilme). ders klasöründe
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 2, §2.1–2.5 (gerilme tanımı, simetri, hareket denklemleri). ders klasöründe
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — gerilme ve denge denklemleri için ek okuma.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.