Bu derste öğrenecekleriniz
- Elastik–tam plastik malzemede kesitin ilk akma ve plastik momentini hesaplamak
- Şekil faktörünü dikdörtgen ve I kesit için bulmak
- Plastik mafsal kavramını ve hiperstatik kirişte momentin yeniden dağılmasını açıklamak
- Kiriş ve basit çerçevelerin göçme yükünü sanal iş ilkesiyle hesaplamak
- Alt ve üst sınır teoremleriyle bir çözümün kesin olup olmadığını denetlemek
1. Neden öğreniyoruz?
İlk akma, kirişin sonu değildir
Çelik bir kiriş elastik hesapla boyutlandırıldığında en çok zorlanan liftin akmaya başladığı yük "taşıma gücü" sayılır. Oysa sünek bir çelik kiriş bu yükten sonra da taşımaya devam eder: önce kesitin geri kalanı akar, sonra moment kirişin başka bölgelerine aktarılır. Kiriş ancak yeterli sayıda kesit tamamen akıp bir mekanizmaya dönüşünce göçer. Çelik yapı yönetmeliklerinin uygun (yeterince kompakt) kesitlerde izin verdiği plastik analiz bu rezervi kullanır. Örnek 14.2-2'de bir kirişin ilk akma yükü ile göçme yükü arasındaki farkı hesaplayacağız.
2. Ön bilgiler
- Euler–Bernoulli kirişi: $\sigma=My/I$, $W=I/y_{\max}$, hiperstatik kirişlerde moment diyagramları (Ders 2.1).
- Virtüel (sanal) iş ilkesi: küçük bir sanal yer değiştirmede dış iş = iç iş.
3. Elastik–tam plastik malzeme ve plastik moment
Yapı çeliğinin gerilme–şekil değiştirme eğrisinde belirgin bir akma platosu vardır. Pekleşmeyi ihmal edip malzemeyi elastik–tam plastik kabul ederiz: $|\varepsilon|\le\varepsilon_y$ iken $\sigma=E\varepsilon$, sonra $|\sigma|=f_y$ (Şekil 1a).
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Elastik–tam plastik malzeme | elastic–perfectly plastic material | $f_y$ | MPa | Akma dayanımına kadar doğrusal elastik, sonra pekleşmeden sabit gerilmede akan idealleştirilmiş malzeme. |
Dikdörtgen kesitte ($b\times h$) moment arttıkça:
- İlk akma: $M_y=f_y\,bh^2/6=f_yW$.
- Kısmi plastik: elastik çekirdek yarı yüksekliği $c$ ise $M=f_yb\big(\tfrac{h^2}{4}-\tfrac{c^2}{3}\big)$; eğrilik $\kappa=\varepsilon_y/c$ büyüdükçe $c\to0$.
- Tam plastik: kesitin her yeri $\pm f_y$; $M_p=f_ybh^2/4$.
Genel kesitte tam plastik durumda tarafsız eksen alanı iki eşit parçaya ayırır (çekme kuvveti = basınç kuvveti) ve
\begin{equation}\label{eq:Mp} M_p=Z_pf_y,\qquad Z_p=A_c\,\bar y_c+A_t\,\bar y_t,\qquad f=\frac{M_p}{M_y}=\frac{Z_p}{W}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Plastik moment | plastic moment | $M_p=Z_pf_y$ | kN·m | Kesitin tamamı akma gerilmesine ulaştığında taşınan eğilme momenti; $Z_p$ plastik kesit modülüdür. |
| Şekil faktörü | shape factor | $f=M_p/M_y=Z_p/W$ | — | Plastik momentin ilk akma momentine oranı; dikdörtgende 1,5, I profillerde güçlü eksende yaklaşık 1,12–1,15. |
$Z_p$ plastik kesit modülü, $\bar y$ yarı alanların ağırlık merkezlerinin tarafsız eksene uzaklıklarıdır. Şekil faktörü $f$ yalnız geometriye bağlıdır: dikdörtgen 1,5; dolu daire $16/(3\pi)=1{,}70$; ince cidarlı boru $\approx1{,}27$; I profil (güçlü eksen) 1,12–1,15. I profilde malzeme zaten başlıklarda toplandığı için ilk akmadan sonraki kesit rezervi küçüktür.
4. Plastik mafsal ve göçme mekanizması
Moment $M_p$'ye ulaşınca kesit, moment artmadan dönmeye devam edebilir. Bu bölgeyi bir noktada toplanmış plastik mafsal olarak idealleştiririz: sıradan mafsaldan farkı, üzerinde sabit $M_p$ momenti taşımasıdır. Gerçekte akma, momentin $M_y$'yi aştığı kısa bir boyda yayılıdır (orta yüklü basit kirişte dikdörtgen kesit için açıklığın üçte biri, I profilde ~%11'i); hesapta bu boy ihmal edilir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Plastik mafsal | plastic hinge | — | — | Momentin $M_p$'ye ulaştığı kesitte, moment sabit kalırken dönmenin serbestçe arttığı idealleştirilmiş bölge. |
| Göçme mekanizması | collapse mechanism | $\lambda_c$ | — | Yeterli sayıda plastik mafsalın oluşmasıyla yapının rijit parçalar zincirine dönüştüğü, yük artmadan şekil değiştirebildiği durum. |
Hiperstatiklik derecesi $n$ olan bir kirişte ilk mafsal oluşunca yapı hâlâ dengededir ama bir derece daha izostatik olur; yük artarken momentler yeniden dağılır. Genellikle $n+1$ mafsal oluşunca kiriş bir mekanizmaya dönüşür ve göçme yükü $P_c$'ye ulaşılır (Şekil 2).
5. Sanal iş ile göçme yükü
Mekanizmaya küçük bir sanal yer değiştirme verelim. Kiriş parçaları rijit döner; iş yalnız mafsallarda yapılır:
\begin{equation}\label{eq:sanal} \sum P_i\,\delta_i=\sum_j M_p\,|\theta_j| . \end{equation}Orta yüklü ankastre–ankastre kirişte $\delta=\theta L/2$, mafsal dönmeleri $\theta$, $2\theta$, $\theta$: $P_c\,\theta L/2=4M_p\theta$ ⇒ $P_c=8M_p/L$. Aynı yolla basit kirişte $4M_p/L$, konsol–mesnet kirişte $6M_p/L$ bulunur. Yük $a$ ve $b=L-a$ uzaklıklarındaysa: basit $M_pL/(ab)$, konsol–mesnet (ankastre uç $a$ tarafında) $M_p(2/a+1/b)$, ankastre–ankastre $2M_pL/(ab)$.
Basit çerçeve. Tabanları ankastre bir portal çerçevede üç bağımsız mekanizma düşünülür: kiriş mekanizması (kirişte üç mafsal), yanal (sallanma) mekanizması (dört köşe/taban mafsalı) ve bunların birleşimi. Birleşik mekanizmada rüzgârın geldiği üst köşedeki mafsal kapanır, iç iş azalır; bu yüzden çoğu zaman belirleyici olan budur (Alıştırma 4).
6. Alt ve üst sınır teoremleri
Limit analizinin üç teoremi
- Alt sınır (statik) teoremi: Dış yükle dengede olan ve her yerde $|M|\le M_p$ sağlayan herhangi bir moment dağılımına karşılık gelen yük, göçme yükünden büyük olamaz: $\lambda_s\le\lambda_c$.
- Üst sınır (kinematik) teoremi: Herhangi bir mekanizma için sanal işten bulunan yük, göçme yükünden küçük olamaz: $\lambda_k\ge\lambda_c$.
- Teklik: Hem dengeli, hem $|M|\le M_p$, hem de mekanizma oluşturan bir çözüm bulunursa bu, kesin göçme yüküdür.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Alt ve üst sınır teoremleri | lower- and upper-bound theorems | $\lambda_s\le\lambda_c\le\lambda_k$ | — | Dengeli ve her yerde $|M|\le M_p$ olan her moment dağılımı göçme yükünün alt sınırını, her kinematik mekanizma üst sınırını verir. |
Uygulamada olası mekanizmalar denenir, en küçük yük seçilir (üst sınır) ve bu mekanizmanın moment diyagramında $|M|\le M_p$ olup olmadığı denetlenir (alt sınır). Örneğin düzgün yüklü konsol–mesnet kirişte açıklık mafsalı ortada varsayılırsa $w=12M_p/L^2$ bulunur; mafsal yeri en elverişsiz noktaya (mesnetten $0{,}414L$) kaydırılınca kesin değer $w_c=11{,}66\,M_p/L^2$ çıkar. Üst sınır %3 yüksektir.
Plastik analiz şunları varsayar: kesitler mafsal dönmesini yapabilecek kadar sünek ve yerel/yanal burulmalı burkulmaya karşı korunmuş; eksenel kuvvet ve kesme $M_p$'yi azaltmayacak kadar küçük; göçmeye kadar yer değiştirmeler küçük; yük tek yönde artıyor (tekrarlı yükte "uyum" (shakedown) ayrıca incelenir). Göçme yükü güvenlik katsayısına bölünerek kullanılır; kullanım sınır durumunda (sehim) elastik hesap yine gereklidir.
7. Çözümlü örnekler
Dikdörtgen ve IPE 300 kesitte şekil faktörü
Verilenler
(a) $b\times h$ dikdörtgen. (b) IPE 300: $h=300$, $b=150$, $t_w=7{,}1$, $t_f=10{,}7$ mm, köşe yarıçapı 15 mm; S235 ($f_y=235$ MPa).
İstenenler
Şekil faktörü; IPE 300 için $M_y$ ve $M_p$.
Model ve kabuller
\eqref{eq:Mp}; çift simetrik kesitte plastik tarafsız eksen simetri eksenidir.
Çözüm
(a) $Z_p=2\cdot b\tfrac h2\cdot\tfrac h4=bh^2/4$, $W=bh^2/6$ ⇒ $f=1{,}5$.
(b) Yalnız levhalarla (köşe dolguları ihmal): $I=7999$ cm⁴, $W=533{,}3$ cm³; $Z_p=2\big[bt_f(\tfrac h2-\tfrac{t_f}2)+t_w\tfrac{(h/2-t_f)^2}{2}\big]=602{,}1$ cm³ ⇒ $f=1{,}129$. Köşe dolgularıyla: $W=557{,}1$ cm³, $Z_p=628{,}4$ cm³ (katalog değerleri) ⇒ $f=1{,}128$.
$M_y=557{,}1\times10^3\cdot235=130{,}9$ kN·m; $M_p=628{,}4\times10^3\cdot235=147{,}7$ kN·m.
Birim kontrolü
mm³ × N/mm² = N·mm; $10^6$ N·mm = 1 kN·m ✓. $f$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Köşe dolguları $W$ ve $Z_p$'yi %4 artırır ama oranı neredeyse değiştirmez. I profilde kesit rezervi yalnız %13'tür; plastik analizin asıl kazancı kesitten değil, Örnek 14.2-2'deki gibi momentin yeniden dağılmasından gelir.
Konsol–mesnet kirişinde olaydan olaya analiz
Verilenler
Bir ucu ankastre, diğer ucu basit mesnetli IPE 300 kiriş, $L=6$ m, orta tekil yük $P$. $M_p=147{,}7$ kN·m, $f=1{,}128$, $EI=17\,548$ kN·m².
İstenenler
İlk akma yükü, ilk mafsal yükü, göçme yükü ve bunlara karşılık gelen orta sehimler.
Model ve kabuller
Elastik aşamada $M_A=-3PL/16$, $M_C=5PL/32$, $\delta=7PL^3/(768EI)$. İlk mafsaldan sonra kiriş, ucunda sabit $M_p$ bulunan basit kiriş gibi artım alır.
Çözüm
Ankastre uç önce dolar: $3P_1L/16=M_p$ ⇒ $P_1=16M_p/(3L)=131{,}3$ kN. İlk akma $P_y=P_1/f=116{,}4$ kN.
$P_1$'de $M_C=5P_1L/32=0{,}833M_p=123{,}1$ kN·m. Basit kiriş artımında $\Delta M_C=\Delta P\,L/4$: $\Delta P=4(147{,}7-123{,}1)/6=16{,}4$ kN ⇒ $P_c=131{,}3+16{,}4=147{,}7$ kN $=6M_p/L$ ✓ (sanal işle aynı).
Sehimler: $\delta_y=13{,}1$ mm, $\delta_1=7P_1L^3/(768EI)=14{,}7$ mm; $\delta_c=\delta_1+\Delta PL^3/(48EI)=18{,}9$ mm $=M_pL^2/(16EI)$.
Birim kontrolü
kN·m/m = kN; kN·m³/(kN·m²) = m ✓.
Fiziksel yorum
Göçme yükü ilk akma yükünün $147{,}7/116{,}4=1{,}27$ katıdır: bunun %13'ü kesit rezervinden ($f$), kalanı momentin ankastre uçtan açıklığa aktarılmasından gelir. Göçme anında ankastre uçtaki mafsalın dönmesi $M_pL/(24EI)=2{,}1$ mrad'dır; kesitin bu dönmeyi yerel burkulma olmadan yapabilmesi gerekir. Aşağıdaki araçta "Örnek 14.2-2" düğmesi bu durumu yükler.
Kendiniz deneyin
Kiriş tipini ve yük konumunu değiştirin; mafsalların oluşum sırası, yük–sehim eğrisi ve göçme anındaki moment diyagramı güncellenir. Üst sınır denemesinde iç mafsalı yükün altından uzaklaştırın: bulunan yük her zaman $P_c$'den büyüktür.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Plastik tarafsız ekseni ağırlık merkezinde almak | Plastik tarafsız eksen alanı ikiye böler; simetrik olmayan kesitte ağırlık merkezinden farklıdır. |
| Tek bir mekanizma deneyip sonucu kesin saymak | Mekanizma yükü üst sınırdır; moment diyagramında $|M|\le M_p$ denetlenmelidir. |
| Mafsal dönmelerinde mutlak değeri unutmak | İç iş $M_p\sum|\theta_j|$; plastik iş her zaman pozitiftir. |
| Göçme yükünü kullanım yükü sanmak | $P_c$ taşıma sınırıdır; güvenlik katsayısı ve elastik sehim kontrolü ayrıca gerekir. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 14.2-1KolaySayısalBasit kirişte rezerv
Dikdörtgen kesitli ($f=1{,}5$) basit kirişte orta yük için $P_y$ ve $P_c$'yi $M_p$ ve $L$ cinsinden yazın. Ankastre–ankastre kirişte orta yük için aynısını yapın. Neden iki durumda da $P_c/P_y=f$ çıkar?
İpucu
Ankastre–ankastre orta yüklü kirişte elastik uç ve açıklık momentleri eşittir: $PL/8$.
Çözüm
Basit: $P_y=4M_y/L$, $P_c=4M_p/L$. Ankastre–ankastre: $P_y=8M_y/L$, $P_c=8M_p/L$. İkisinde de üç kritik kesit (ya da tek kesit) aynı anda dolar; yeniden dağılım olmaz, rezerv yalnız kesitten gelir. Düzgün yayılı yüklü ankastre–ankastre kirişte ise ilk mafsal $12M_p/L^2$'de, göçme $16M_p/L^2$'de olur.
Alıştırma 14.2-2OrtaSayısalSürekli kiriş
İki açıklıklı sürekli kirişin ($M_p=147{,}7$ kN·m sabit) birinci açıklığı $L_1=6$ m ve ortasında $\lambda\cdot100$ kN tekil yük, ikinci açıklığı $L_2=8$ m ve üzerinde $\lambda\cdot20$ kN/m düzgün yük var. Göçme yük katsayısı $\lambda_c$'yi bulun ve sonucu alt sınır teoremiyle denetleyin.
İpucu
Her açıklık ayrı bir konsol–mesnet mekanizması gibi göçer (orta mesnette $-M_p$). Düzgün yükte $w_c=11{,}66M_p/L^2$.
Çözüm
1. açıklık: $\lambda\cdot100=6M_p/6$ ⇒ $\lambda=1{,}477$. 2. açıklık: $\lambda\cdot20=11{,}66\cdot147{,}7/64$ ⇒ $\lambda=1{,}345$. $\lambda_c=1{,}345$; mafsal 2. açıklıkta dış mesnetten $3{,}31$ m'de. Denetim: $\lambda_c$'de 1. açıklığın ortasında $M=1{,}345\cdot100\cdot6/4-147{,}7/2=127{,}9<M_p$ ✓; demek ki çözüm kesindir.
Alıştırma 14.2-3OrtaKavramsalÜst sınır deneyin
Orta yüklü konsol–mesnet kirişte açıklık mafsalı yükün altında değil, ankastre uçtan $x_d=L/3$'te varsayılırsa hangi yük bulunur? Sonuç neden $6M_p/L$'den büyüktür?
İpucu
Kırık çizgi mekanizmasında yük noktasının çökmesi $\delta(L-L/2)/(L-L/3)$'tür; dönmeler $\delta/x_d$ (iki kez) ve $\delta/(L-x_d)$.
Çözüm
İç iş $M_p\delta(2\cdot3/L+3/(2L))=7{,}5M_p\delta/L$; yük noktası çökmesi $0{,}75\delta$ ⇒ $P=10M_p/L$. Yanlış yere konmuş mafsal fazla iç iş gerektirir; üst sınır teoremi gereği her deneme mekanizması kesin değerden büyük ya da ona eşit yük verir. Araçta $x_d$ girişiyle aynı sonucu görebilirsiniz.
Alıştırma 14.2-4ZorSayısalPortal çerçeve, birleşik mekanizma
Tabanları ankastre portal çerçeve: açıklık $L=6$ m, yükseklik $h=4$ m, bütün elemanlarda $M_p=120$ kN·m. Kiriş ortasında $\lambda\cdot60$ kN düşey, sol üst köşede $\lambda\cdot40$ kN yatay yük. Kiriş, yanal ve birleşik mekanizmaların $\lambda$ değerlerini bulun; belirleyici olanı seçip sol üst köşedeki momenti denetleyin.
İpucu
Kiriş: $\lambda VL/2=4M_p$; yanal: $\lambda Hh=4M_p$; birleşik: $\lambda(Hh+VL/2)=6M_p$. Denetimde kiriş mekanizması denge denklemi $-M_2+2M_3-M_4=\lambda VL/2$ (iç lif çekme pozitif).
Çözüm
Kiriş $2{,}667$; yanal $3{,}000$; birleşik $720/340=2{,}118$ ⇒ $\lambda_c=2{,}118$. Birleşik mekanizmada $M_1=-M_p$, $M_3=M_p$, $M_4=-M_p$, $M_5=M_p$; kiriş denkleminden $M_2=3M_p-\lambda_c\cdot180=-21{,}2$ kN·m, $|M_2|<M_p$ ✓ — çözüm kesindir.
10. Özet
- Elastik–tam plastik malzemede $M_p=Z_pf_y$; şekil faktörü $f=Z_p/W$ (dikdörtgen 1,5; I profil ≈1,13).
- Plastik mafsal sabit $M_p$ altında serbest döner; hiperstatik yapıda momentler yeniden dağılır.
- Sanal iş: $\sum P\delta=M_p\sum|\theta|$; orta yükte basit $4M_p/L$, konsol–mesnet $6M_p/L$, ankastre–ankastre $8M_p/L$.
- Mekanizmalar üst sınır, dengeli ve $|M|\le M_p$ dağılımlar alt sınır verir; ikisi çakışınca çözüm kesindir.
Bu ders kursun son konusudur; hasar ölçütlerine genel bakış için Ders 13.1'e ve kiriş teorilerine dönüş için Ders 2.1'e bakabilirsiniz.
11. Kaynaklar
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 4, §4.6 (genel akma: tam plastik moment ve şekil faktörü), s. 129. ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — Bölüm 12 (malzemelerin plastik davranışı, göçme yükü). ders klasöründe
- B. G. Neal, The Plastic Methods of Structural Analysis, 3. baskı, Chapman and Hall, 1977 — plastik mafsal, mekanizma yöntemi, sınır teoremleri, çerçevelerde birleşik mekanizma.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.