Akademik / MKC 523 / Hafta 14 / 14.2

Hafta 14 · Ders 14.2 · ~65 dk

Plastik limit analizi

Sünek bir çelik kiriş ilk akmadan sonra da yük taşır: kesit tamamen akar, momentler yeniden dağılır ve kiriş ancak bir mekanizmaya dönüşünce göçer. Bu derste göçme yükünü sanal işle buluyor ve sınır teoremleriyle denetliyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Elastik–tam plastik malzemede kesitin ilk akma ve plastik momentini hesaplamak
  • Şekil faktörünü dikdörtgen ve I kesit için bulmak
  • Plastik mafsal kavramını ve hiperstatik kirişte momentin yeniden dağılmasını açıklamak
  • Kiriş ve basit çerçevelerin göçme yükünü sanal iş ilkesiyle hesaplamak
  • Alt ve üst sınır teoremleriyle bir çözümün kesin olup olmadığını denetlemek
Hafta
14 — Viskoelastik malzemeler; plastik limit analizi
Süre
~65 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 2 — Hasar kriterleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

İlk akma, kirişin sonu değildir

Çelik bir kiriş elastik hesapla boyutlandırıldığında en çok zorlanan liftin akmaya başladığı yük "taşıma gücü" sayılır. Oysa sünek bir çelik kiriş bu yükten sonra da taşımaya devam eder: önce kesitin geri kalanı akar, sonra moment kirişin başka bölgelerine aktarılır. Kiriş ancak yeterli sayıda kesit tamamen akıp bir mekanizmaya dönüşünce göçer. Çelik yapı yönetmeliklerinin uygun (yeterince kompakt) kesitlerde izin verdiği plastik analiz bu rezervi kullanır. Örnek 14.2-2'de bir kirişin ilk akma yükü ile göçme yükü arasındaki farkı hesaplayacağız.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Euler–Bernoulli kirişi: $\sigma=My/I$, $W=I/y_{\max}$, hiperstatik kirişlerde moment diyagramları (Ders 2.1).
  • Virtüel (sanal) iş ilkesi: küçük bir sanal yer değiştirmede dış iş = iç iş.

3. Elastik–tam plastik malzeme ve plastik moment

Yapı çeliğinin gerilme–şekil değiştirme eğrisinde belirgin bir akma platosu vardır. Pekleşmeyi ihmal edip malzemeyi elastik–tam plastik kabul ederiz: $|\varepsilon|\le\varepsilon_y$ iken $\sigma=E\varepsilon$, sonra $|\sigma|=f_y$ (Şekil 1a).

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Elastik–tam plastik malzemeelastic–perfectly plastic material$f_y$MPaAkma dayanımına kadar doğrusal elastik, sonra pekleşmeden sabit gerilmede akan idealleştirilmiş malzeme.
Solda elastik–tam plastik gerilme–şekil değiştirme diyagramı: eğimi E olan doğru, f_y'de yatay plato, eksi tarafta simetrik. Ortada b genişlik h yükseklikli dikdörtgen kesit. Sağda üç gerilme dağılımı: ilk akmada üçgen (uçlarda f_y), kısmi plastikte ortada 2c yükseklikli elastik çekirdek ve dışlarda sabit f_y blokları, tam plastikte tarafsız eksenin üstünde ve altında sabit f_y dikdörtgen blokları. ε σ εy fy E (a) malzeme elastik–tam plastik b h kesit fy (b) ilk akma M = My fy (c) kısmi plastik My < M < Mp 2c fy (d) tam plastik M = Mp
Şekil 1. (a) Elastik–tam plastik malzeme. (b)–(d) Dikdörtgen kesitte moment arttıkça gerilme dağılımı: ilk akma, elastik çekirdeği $2c$ olan kısmi plastik durum, tam plastik durum.

Dikdörtgen kesitte ($b\times h$) moment arttıkça:

  • İlk akma: $M_y=f_y\,bh^2/6=f_yW$.
  • Kısmi plastik: elastik çekirdek yarı yüksekliği $c$ ise $M=f_yb\big(\tfrac{h^2}{4}-\tfrac{c^2}{3}\big)$; eğrilik $\kappa=\varepsilon_y/c$ büyüdükçe $c\to0$.
  • Tam plastik: kesitin her yeri $\pm f_y$; $M_p=f_ybh^2/4$.

Genel kesitte tam plastik durumda tarafsız eksen alanı iki eşit parçaya ayırır (çekme kuvveti = basınç kuvveti) ve

\begin{equation}\label{eq:Mp} M_p=Z_pf_y,\qquad Z_p=A_c\,\bar y_c+A_t\,\bar y_t,\qquad f=\frac{M_p}{M_y}=\frac{Z_p}{W}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Plastik momentplastic moment$M_p=Z_pf_y$kN·mKesitin tamamı akma gerilmesine ulaştığında taşınan eğilme momenti; $Z_p$ plastik kesit modülüdür.
Şekil faktörüshape factor$f=M_p/M_y=Z_p/W$—Plastik momentin ilk akma momentine oranı; dikdörtgende 1,5, I profillerde güçlü eksende yaklaşık 1,12–1,15.

$Z_p$ plastik kesit modülü, $\bar y$ yarı alanların ağırlık merkezlerinin tarafsız eksene uzaklıklarıdır. Şekil faktörü $f$ yalnız geometriye bağlıdır: dikdörtgen 1,5; dolu daire $16/(3\pi)=1{,}70$; ince cidarlı boru $\approx1{,}27$; I profil (güçlü eksen) 1,12–1,15. I profilde malzeme zaten başlıklarda toplandığı için ilk akmadan sonraki kesit rezervi küçüktür.

4. Plastik mafsal ve göçme mekanizması

Moment $M_p$'ye ulaşınca kesit, moment artmadan dönmeye devam edebilir. Bu bölgeyi bir noktada toplanmış plastik mafsal olarak idealleştiririz: sıradan mafsaldan farkı, üzerinde sabit $M_p$ momenti taşımasıdır. Gerçekte akma, momentin $M_y$'yi aştığı kısa bir boyda yayılıdır (orta yüklü basit kirişte dikdörtgen kesit için açıklığın üçte biri, I profilde ~%11'i); hesapta bu boy ihmal edilir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Plastik mafsalplastic hinge——Momentin $M_p$'ye ulaştığı kesitte, moment sabit kalırken dönmenin serbestçe arttığı idealleştirilmiş bölge.
Göçme mekanizmasıcollapse mechanism$\lambda_c$—Yeterli sayıda plastik mafsalın oluşmasıyla yapının rijit parçalar zincirine dönüştüğü, yük artmadan şekil değiştirebildiği durum.

Hiperstatiklik derecesi $n$ olan bir kirişte ilk mafsal oluşunca yapı hâlâ dengededir ama bir derece daha izostatik olur; yük artarken momentler yeniden dağılır. Genellikle $n+1$ mafsal oluşunca kiriş bir mekanizmaya dönüşür ve göçme yükü $P_c$'ye ulaşılır (Şekil 2).

Orta noktasından P_c tekil yüküyle yüklü üç kiriş ve göçme mekanizmaları: basit kirişte yalnız ortada bir mafsal, konsol–mesnet kirişte ankastre uçta ve ortada iki mafsal, ankastre–ankastre kirişte iki uçta ve ortada üç mafsal. Kirişler V biçiminde kırılmış, uçlarda theta, ortada 2 theta dönmeleri ve delta = theta L/2 sehimi işaretli. Sağda göçme yükleri 4Mp/L, 6Mp/L ve 8Mp/L. Pc 2θ θ θ δ = θL/2 basit Pc = 4Mp/L 1 mafsal Pc 2θ θ θ δ = θL/2 konsol–mesnet Pc = 6Mp/L 2 mafsal (n = 1) Pc 2θ θ θ δ = θL/2 ankastre– Pc = 8Mp/L 3 mafsal (n = 2) ankastre mor halka: plastik mafsal · n: hiperstatiklik derecesi · iç iş = Mp Σ|θ|
Şekil 2. Orta tekil yüklü kirişlerde göçme mekanizmaları. Mor halkalar plastik mafsallardır; sanal iş $P_c\,\delta=M_p\sum|\theta_i|$ göçme yükünü verir.

5. Sanal iş ile göçme yükü

Mekanizmaya küçük bir sanal yer değiştirme verelim. Kiriş parçaları rijit döner; iş yalnız mafsallarda yapılır:

\begin{equation}\label{eq:sanal} \sum P_i\,\delta_i=\sum_j M_p\,|\theta_j| . \end{equation}

Orta yüklü ankastre–ankastre kirişte $\delta=\theta L/2$, mafsal dönmeleri $\theta$, $2\theta$, $\theta$: $P_c\,\theta L/2=4M_p\theta$ ⇒ $P_c=8M_p/L$. Aynı yolla basit kirişte $4M_p/L$, konsol–mesnet kirişte $6M_p/L$ bulunur. Yük $a$ ve $b=L-a$ uzaklıklarındaysa: basit $M_pL/(ab)$, konsol–mesnet (ankastre uç $a$ tarafında) $M_p(2/a+1/b)$, ankastre–ankastre $2M_pL/(ab)$.

Basit çerçeve. Tabanları ankastre bir portal çerçevede üç bağımsız mekanizma düşünülür: kiriş mekanizması (kirişte üç mafsal), yanal (sallanma) mekanizması (dört köşe/taban mafsalı) ve bunların birleşimi. Birleşik mekanizmada rüzgârın geldiği üst köşedeki mafsal kapanır, iç iş azalır; bu yüzden çoğu zaman belirleyici olan budur (Alıştırma 4).

6. Alt ve üst sınır teoremleri

Sonuç

Limit analizinin üç teoremi

  • Alt sınır (statik) teoremi: Dış yükle dengede olan ve her yerde $|M|\le M_p$ sağlayan herhangi bir moment dağılımına karşılık gelen yük, göçme yükünden büyük olamaz: $\lambda_s\le\lambda_c$.
  • Üst sınır (kinematik) teoremi: Herhangi bir mekanizma için sanal işten bulunan yük, göçme yükünden küçük olamaz: $\lambda_k\ge\lambda_c$.
  • Teklik: Hem dengeli, hem $|M|\le M_p$, hem de mekanizma oluşturan bir çözüm bulunursa bu, kesin göçme yüküdür.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Alt ve üst sınır teoremlerilower- and upper-bound theorems$\lambda_s\le\lambda_c\le\lambda_k$—Dengeli ve her yerde $|M|\le M_p$ olan her moment dağılımı göçme yükünün alt sınırını, her kinematik mekanizma üst sınırını verir.

Uygulamada olası mekanizmalar denenir, en küçük yük seçilir (üst sınır) ve bu mekanizmanın moment diyagramında $|M|\le M_p$ olup olmadığı denetlenir (alt sınır). Örneğin düzgün yüklü konsol–mesnet kirişte açıklık mafsalı ortada varsayılırsa $w=12M_p/L^2$ bulunur; mafsal yeri en elverişsiz noktaya (mesnetten $0{,}414L$) kaydırılınca kesin değer $w_c=11{,}66\,M_p/L^2$ çıkar. Üst sınır %3 yüksektir.

Geçerlilik sınırı

Plastik analiz şunları varsayar: kesitler mafsal dönmesini yapabilecek kadar sünek ve yerel/yanal burulmalı burkulmaya karşı korunmuş; eksenel kuvvet ve kesme $M_p$'yi azaltmayacak kadar küçük; göçmeye kadar yer değiştirmeler küçük; yük tek yönde artıyor (tekrarlı yükte "uyum" (shakedown) ayrıca incelenir). Göçme yükü güvenlik katsayısına bölünerek kullanılır; kullanım sınır durumunda (sehim) elastik hesap yine gereklidir.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 14.2-1Temel

Dikdörtgen ve IPE 300 kesitte şekil faktörü

Verilenler

(a) $b\times h$ dikdörtgen. (b) IPE 300: $h=300$, $b=150$, $t_w=7{,}1$, $t_f=10{,}7$ mm, köşe yarıçapı 15 mm; S235 ($f_y=235$ MPa).

İstenenler

Şekil faktörü; IPE 300 için $M_y$ ve $M_p$.

Model ve kabuller

\eqref{eq:Mp}; çift simetrik kesitte plastik tarafsız eksen simetri eksenidir.

Çözüm

(a) $Z_p=2\cdot b\tfrac h2\cdot\tfrac h4=bh^2/4$, $W=bh^2/6$ ⇒ $f=1{,}5$.

(b) Yalnız levhalarla (köşe dolguları ihmal): $I=7999$ cm⁴, $W=533{,}3$ cm³; $Z_p=2\big[bt_f(\tfrac h2-\tfrac{t_f}2)+t_w\tfrac{(h/2-t_f)^2}{2}\big]=602{,}1$ cm³ ⇒ $f=1{,}129$. Köşe dolgularıyla: $W=557{,}1$ cm³, $Z_p=628{,}4$ cm³ (katalog değerleri) ⇒ $f=1{,}128$.

$M_y=557{,}1\times10^3\cdot235=130{,}9$ kN·m; $M_p=628{,}4\times10^3\cdot235=147{,}7$ kN·m.

Birim kontrolü

mm³ × N/mm² = N·mm; $10^6$ N·mm = 1 kN·m ✓. $f$ boyutsuz.

Fiziksel yorum

Köşe dolguları $W$ ve $Z_p$'yi %4 artırır ama oranı neredeyse değiştirmez. I profilde kesit rezervi yalnız %13'tür; plastik analizin asıl kazancı kesitten değil, Örnek 14.2-2'deki gibi momentin yeniden dağılmasından gelir.

Örnek 14.2-2Mühendislik uygulaması

Konsol–mesnet kirişinde olaydan olaya analiz

Verilenler

Bir ucu ankastre, diğer ucu basit mesnetli IPE 300 kiriş, $L=6$ m, orta tekil yük $P$. $M_p=147{,}7$ kN·m, $f=1{,}128$, $EI=17\,548$ kN·m².

İstenenler

İlk akma yükü, ilk mafsal yükü, göçme yükü ve bunlara karşılık gelen orta sehimler.

Model ve kabuller

Elastik aşamada $M_A=-3PL/16$, $M_C=5PL/32$, $\delta=7PL^3/(768EI)$. İlk mafsaldan sonra kiriş, ucunda sabit $M_p$ bulunan basit kiriş gibi artım alır.

Çözüm

Ankastre uç önce dolar: $3P_1L/16=M_p$ ⇒ $P_1=16M_p/(3L)=131{,}3$ kN. İlk akma $P_y=P_1/f=116{,}4$ kN.

$P_1$'de $M_C=5P_1L/32=0{,}833M_p=123{,}1$ kN·m. Basit kiriş artımında $\Delta M_C=\Delta P\,L/4$: $\Delta P=4(147{,}7-123{,}1)/6=16{,}4$ kN ⇒ $P_c=131{,}3+16{,}4=147{,}7$ kN $=6M_p/L$ ✓ (sanal işle aynı).

Sehimler: $\delta_y=13{,}1$ mm, $\delta_1=7P_1L^3/(768EI)=14{,}7$ mm; $\delta_c=\delta_1+\Delta PL^3/(48EI)=18{,}9$ mm $=M_pL^2/(16EI)$.

Birim kontrolü

kN·m/m = kN; kN·m³/(kN·m²) = m ✓.

Fiziksel yorum

Göçme yükü ilk akma yükünün $147{,}7/116{,}4=1{,}27$ katıdır: bunun %13'ü kesit rezervinden ($f$), kalanı momentin ankastre uçtan açıklığa aktarılmasından gelir. Göçme anında ankastre uçtaki mafsalın dönmesi $M_pL/(24EI)=2{,}1$ mrad'dır; kesitin bu dönmeyi yerel burkulma olmadan yapabilmesi gerekir. Aşağıdaki araçta "Örnek 14.2-2" düğmesi bu durumu yükler.

Kendiniz deneyin

Kiriş tipini ve yük konumunu değiştirin; mafsalların oluşum sırası, yük–sehim eğrisi ve göçme anındaki moment diyagramı güncellenir. Üst sınır denemesinde iç mafsalı yükün altından uzaklaştırın: bulunan yük her zaman $P_c$'den büyüktür.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Plastik tarafsız ekseni ağırlık merkezinde almakPlastik tarafsız eksen alanı ikiye böler; simetrik olmayan kesitte ağırlık merkezinden farklıdır.
Tek bir mekanizma deneyip sonucu kesin saymakMekanizma yükü üst sınırdır; moment diyagramında $|M|\le M_p$ denetlenmelidir.
Mafsal dönmelerinde mutlak değeri unutmakİç iş $M_p\sum|\theta_j|$; plastik iş her zaman pozitiftir.
Göçme yükünü kullanım yükü sanmak$P_c$ taşıma sınırıdır; güvenlik katsayısı ve elastik sehim kontrolü ayrıca gerekir.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 14.2-1KolaySayısalBasit kirişte rezerv

Dikdörtgen kesitli ($f=1{,}5$) basit kirişte orta yük için $P_y$ ve $P_c$'yi $M_p$ ve $L$ cinsinden yazın. Ankastre–ankastre kirişte orta yük için aynısını yapın. Neden iki durumda da $P_c/P_y=f$ çıkar?

İpucu

Ankastre–ankastre orta yüklü kirişte elastik uç ve açıklık momentleri eşittir: $PL/8$.

Çözüm

Basit: $P_y=4M_y/L$, $P_c=4M_p/L$. Ankastre–ankastre: $P_y=8M_y/L$, $P_c=8M_p/L$. İkisinde de üç kritik kesit (ya da tek kesit) aynı anda dolar; yeniden dağılım olmaz, rezerv yalnız kesitten gelir. Düzgün yayılı yüklü ankastre–ankastre kirişte ise ilk mafsal $12M_p/L^2$'de, göçme $16M_p/L^2$'de olur.

Alıştırma 14.2-2OrtaSayısalSürekli kiriş

İki açıklıklı sürekli kirişin ($M_p=147{,}7$ kN·m sabit) birinci açıklığı $L_1=6$ m ve ortasında $\lambda\cdot100$ kN tekil yük, ikinci açıklığı $L_2=8$ m ve üzerinde $\lambda\cdot20$ kN/m düzgün yük var. Göçme yük katsayısı $\lambda_c$'yi bulun ve sonucu alt sınır teoremiyle denetleyin.

İpucu

Her açıklık ayrı bir konsol–mesnet mekanizması gibi göçer (orta mesnette $-M_p$). Düzgün yükte $w_c=11{,}66M_p/L^2$.

Çözüm

1. açıklık: $\lambda\cdot100=6M_p/6$ ⇒ $\lambda=1{,}477$. 2. açıklık: $\lambda\cdot20=11{,}66\cdot147{,}7/64$ ⇒ $\lambda=1{,}345$. $\lambda_c=1{,}345$; mafsal 2. açıklıkta dış mesnetten $3{,}31$ m'de. Denetim: $\lambda_c$'de 1. açıklığın ortasında $M=1{,}345\cdot100\cdot6/4-147{,}7/2=127{,}9<M_p$ ✓; demek ki çözüm kesindir.

Alıştırma 14.2-3OrtaKavramsalÜst sınır deneyin

Orta yüklü konsol–mesnet kirişte açıklık mafsalı yükün altında değil, ankastre uçtan $x_d=L/3$'te varsayılırsa hangi yük bulunur? Sonuç neden $6M_p/L$'den büyüktür?

İpucu

Kırık çizgi mekanizmasında yük noktasının çökmesi $\delta(L-L/2)/(L-L/3)$'tür; dönmeler $\delta/x_d$ (iki kez) ve $\delta/(L-x_d)$.

Çözüm

İç iş $M_p\delta(2\cdot3/L+3/(2L))=7{,}5M_p\delta/L$; yük noktası çökmesi $0{,}75\delta$ ⇒ $P=10M_p/L$. Yanlış yere konmuş mafsal fazla iç iş gerektirir; üst sınır teoremi gereği her deneme mekanizması kesin değerden büyük ya da ona eşit yük verir. Araçta $x_d$ girişiyle aynı sonucu görebilirsiniz.

Alıştırma 14.2-4ZorSayısalPortal çerçeve, birleşik mekanizma

Tabanları ankastre portal çerçeve: açıklık $L=6$ m, yükseklik $h=4$ m, bütün elemanlarda $M_p=120$ kN·m. Kiriş ortasında $\lambda\cdot60$ kN düşey, sol üst köşede $\lambda\cdot40$ kN yatay yük. Kiriş, yanal ve birleşik mekanizmaların $\lambda$ değerlerini bulun; belirleyici olanı seçip sol üst köşedeki momenti denetleyin.

İpucu

Kiriş: $\lambda VL/2=4M_p$; yanal: $\lambda Hh=4M_p$; birleşik: $\lambda(Hh+VL/2)=6M_p$. Denetimde kiriş mekanizması denge denklemi $-M_2+2M_3-M_4=\lambda VL/2$ (iç lif çekme pozitif).

Çözüm

Kiriş $2{,}667$; yanal $3{,}000$; birleşik $720/340=2{,}118$ ⇒ $\lambda_c=2{,}118$. Birleşik mekanizmada $M_1=-M_p$, $M_3=M_p$, $M_4=-M_p$, $M_5=M_p$; kiriş denkleminden $M_2=3M_p-\lambda_c\cdot180=-21{,}2$ kN·m, $|M_2|<M_p$ ✓ — çözüm kesindir.

10. Özet

Özet
  • Elastik–tam plastik malzemede $M_p=Z_pf_y$; şekil faktörü $f=Z_p/W$ (dikdörtgen 1,5; I profil ≈1,13).
  • Plastik mafsal sabit $M_p$ altında serbest döner; hiperstatik yapıda momentler yeniden dağılır.
  • Sanal iş: $\sum P\delta=M_p\sum|\theta|$; orta yükte basit $4M_p/L$, konsol–mesnet $6M_p/L$, ankastre–ankastre $8M_p/L$.
  • Mekanizmalar üst sınır, dengeli ve $|M|\le M_p$ dağılımlar alt sınır verir; ikisi çakışınca çözüm kesindir.

Bu ders kursun son konusudur; hasar ölçütlerine genel bakış için Ders 13.1'e ve kiriş teorilerine dönüş için Ders 2.1'e bakabilirsiniz.

11. Kaynaklar

  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 4, §4.6 (genel akma: tam plastik moment ve şekil faktörü), s. 129. ders klasöründe
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — Bölüm 12 (malzemelerin plastik davranışı, göçme yükü). ders klasöründe
  • B. G. Neal, The Plastic Methods of Structural Analysis, 3. baskı, Chapman and Hall, 1977 — plastik mafsal, mekanizma yöntemi, sınır teoremleri, çerçevelerde birleşik mekanizma.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.