Bu derste öğrenecekleriniz
- İzotrop Hooke kanununu süperpozisyonla yazmak ve G = E/2(1 + ν) bağıntısını açıklamak
- E, ν, G, λ, K ve M sabitlerini birbirine çevirmek; ν'nün sınırlarını ve sıkışmazlığı yorumlamak
- Voigt gösteriminde [C] ve [S] matrislerini mühendislik kaymasıyla doğru kurmak
- Düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirmeyi ayırt etmek; εz ve σz'yi hesaplamak
- Şekil değiştirme enerjisini hacim ve çarpılma kısımlarına ayırıp von Mises ölçütüne bağlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Ölçtüğümüz şekil değiştirme, istediğimiz gerilme
Ders 1.3'te bir kiriş gövdesindeki rozetten asal şekil değiştirmeleri bulduk; tasarım kontrolü ise gerilmeyle yapılır. Arada malzeme durur: aynı şekil değiştirme çelikte, alüminyumda ve kauçukta çok farklı gerilmeler demektir. Üstelik geometri de önemlidir: ince bir levhanın kalınlığı serbestçe incelir, uzun bir barajın orta kesitinde ise komşu malzeme buna izin vermez ve kalınlık doğrultusunda gerilme doğar. Bu derste gerilme–şekil değiştirme bağıntısını, düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirme farkını ve depolanan elastik enerjiyi temel düzeyde kuruyoruz.
2. Ön bilgiler
- Ders 1.2: hidrostatik/deviatorik gerilme, $J_2$ ve von Mises gerilmesi.
- Ders 1.3: $\varepsilon_{ij}$, $\gamma_{ij}=2\varepsilon_{ij}$, hacimsel şekil değiştirme $e=\varepsilon_{kk}$.
- Mukavemetten: $\sigma=E\varepsilon$, enine kısalma $-\nu\varepsilon$, $\tau=G\gamma$.
3. İzotrop Hooke kanunu
$x$ doğrultusunda çekilen bir çubuk $\varepsilon_x=\sigma_x/E$ uzar, enine doğrultularda $-\nu\sigma_x/E$ kısalır. İzotrop (her doğrultuda aynı) bir malzemede normal gerilme kayma üretmez, kayma gerilmesi de yalnız kendi kaymasını üretir. Üç normal gerilmenin etkileri süperpozisyonla toplanınca (Şekil 1):
\begin{equation}\label{eq:hooke} \varepsilon_x=\frac1E\big[\sigma_x-\nu(\sigma_y+\sigma_z)\big],\quad \varepsilon_y=\frac1E\big[\sigma_y-\nu(\sigma_z+\sigma_x)\big],\quad \varepsilon_z=\frac1E\big[\sigma_z-\nu(\sigma_x+\sigma_y)\big],\quad \gamma_{ij}=\frac{\tau_{ij}}{G}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Elastisite (Young) modülü | Young's modulus | $E$ | Pa | Tek eksenli çekmede doğrusal bölgede gerilmenin birim uzamaya oranı. |
| Poisson oranı | Poisson's ratio | $\nu$ | — | Tek eksenli çekmede enine birim kısalmanın boyuna birim uzamaya oranı; izotrop kararlı malzemede $-1<\nu<0{,}5$. |
| Kayma modülü | shear modulus | $G=\mu$ | Pa | Kayma gerilmesinin mühendislik kayma şekil değiştirmesine oranı; izotropta $G=E/[2(1+\nu)]$. |
| İzotrop malzeme | isotropic material | — | — | Özellikleri yönden bağımsız malzeme; doğrusal elastik izotrop malzemenin iki bağımsız sabiti vardır. |
| Genelleştirilmiş Hooke kanunu | generalized Hooke's law | $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$ | Pa | Doğrusal elastik malzemede gerilme ile şekil değiştirme arasındaki doğrusal bağıntının üç boyutlu biçimi. |
İzotrop malzemede yalnız iki bağımsız sabit vardır. Saf kayma, $45^\circ$ dönmüş eksenlerde $\sigma_{x'}=\tau$, $\sigma_{y'}=-\tau$ demektir; köşegenin uzamasını bir kez kaymadan ($\gamma/2=\tau/2G$), bir kez \eqref{eq:hooke}'tan ($(1+\nu)\tau/E$) yazıp eşitleyince
\begin{equation}\label{eq:G} G=\frac{E}{2(1+\nu)} \end{equation}bulunur (çelikte $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$ ⇒ $G=76{,}9$ GPa). İndis notasyonunda \eqref{eq:hooke}: $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$. Bundan izotrop malzemede gerilme ve şekil değiştirmenin asal doğrultularının çakıştığı da görülür.
Doğrusal elastik (orantılı ve tam geri dönen), homojen, izotrop malzeme; küçük şekil değiştirme; başlangıç gerilmesi yok, sıcaklık sabit (Bölüm 7 hariç).
4. Lamé biçimi, hacim modülü ve ν'nün sınırları
\eqref{eq:hooke}'u gerilme için çözünce Lamé biçimi, izini alınca hacim modülü çıkar:
\begin{equation}\label{eq:lame} \sigma_{ij}=\lambda\,e\,\delta_{ij}+2G\,\varepsilon_{ij},\qquad \lambda=\frac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)},\qquad \sigma_m=K\,e,\qquad K=\frac{E}{3(1-2\nu)} . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Lamé sabitleri | Lamé constants | $\lambda,\ \mu$ | Pa | İzotrop Hooke kanununu $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$ biçiminde yazdıran iki sabit; $\mu=G$. |
| Hacim modülü | bulk modulus | $K$ | Pa | Hidrostatik gerilmenin hacimsel şekil değiştirmeye oranı; $K=E/[3(1-2\nu)]$, $\nu\to0{,}5$'te sonsuza gider (sıkışmaz malzeme). |
Kayma için \eqref{eq:lame} $\tau_{xy}=2G\varepsilon_{xy}=G\gamma_{xy}$ verir. Hacim değişimini yalnız $K$, biçim değişimini yalnız $G$ yönetir ($\sigma_m=Ke$, $s_{ij}=2Ge'_{ij}$). Yanal şekil değiştirmeleri engellenmiş bir numunenin (rijit kaptaki zemin ya da elastomer) eksenel rijitliği yanal tutulu modüldür:
\begin{equation}\label{eq:M} M=\lambda+2G=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}=K+\tfrac43G . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Yanal tutulu (kısıtlı) modül | constrained (P-wave) modulus | $M=\lambda+2G$ | Pa | Yanal şekil değiştirmeler engellendiğinde eksenel gerilmenin eksenel şekil değiştirmeye oranı: $M=E(1-\nu)/[(1+\nu)(1-2\nu)]$. |
| Verilen | $G$ | $K$ | $\lambda$ | Diğer |
|---|---|---|---|---|
| $E,\ \nu$ | $\dfrac{E}{2(1+\nu)}$ | $\dfrac{E}{3(1-2\nu)}$ | $\dfrac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)}$ | — |
| $K,\ G$ | $G$ | $K$ | $K-\tfrac23G$ | $E=\dfrac{9KG}{3K+G}$, $\nu=\dfrac{3K-2G}{2(3K+G)}$ |
Kararlı bir malzeme şekil değiştirince enerji depolamalıdır; bu $K>0$ ve $G>0$ demektir, yani $-1<\nu<\tfrac12$. Beton $\nu\approx0{,}2$, çelik $0{,}3$, alüminyum $0{,}33$'tür. Kauçuk ve elastomerlerde $\nu$ yarıma binde bir mertebesinde yaklaşır: biçimleri kolay ($G\approx1$ MPa), hacimleri zor ($K\approx2000$ MPa) değişir; bunlara sıkışmaz malzeme denir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Sıkışmaz malzeme | incompressible material | $\nu=0{,}5$ | — | Hacmi değişmeyen malzeme ($\varepsilon_{kk}=0$, $K\to\infty$); kauçuk ve elastomerler buna çok yakındır. |
ν → 0,5'te E ve ν ile çalışmayın
$\nu=0{,}49$ ile $0{,}4997$ arasındaki fark $K$'yı yaklaşık 30 kat değiştirir. Neredeyse sıkışmaz malzemelerde $K$ ve $G$ ayrı ayrı ölçülmeli ve onlarla çalışılmalıdır (Örnek 1.4-2).
5. Voigt gösterimi: [C] ve [S]
Altı bileşen $\{x,y,z,yz,xz,xy\}$ sırasıyla vektöre dizilir; şekil değiştirme vektöründe mühendislik kaymaları vardır: $\{\varepsilon\}=\{\varepsilon_x,\varepsilon_y,\varepsilon_z,\gamma_{yz},\gamma_{xz},\gamma_{xy}\}^{\T}$, $\{\sigma\}=[C]\{\varepsilon\}$, $\{\varepsilon\}=[S]\{\sigma\}$.
\begin{equation}\label{eq:CS} [C]=\frac{E}{(1+\nu)(1-2\nu)}\begin{bmatrix} 1-\nu&\nu&\nu&&&\\ \nu&1-\nu&\nu&&\bm 0&\\ \nu&\nu&1-\nu&&&\\ &&&\tfrac{1-2\nu}{2}&&\\ &\bm 0&&&\tfrac{1-2\nu}{2}&\\ &&&&&\tfrac{1-2\nu}{2}\end{bmatrix},\qquad [S]=\frac1E\begin{bmatrix} 1&-\nu&-\nu&&&\\ -\nu&1&-\nu&&\bm 0&\\ -\nu&-\nu&1&&&\\ &&&2(1+\nu)&&\\ &\bm 0&&&2(1+\nu)&\\ &&&&&2(1+\nu)\end{bmatrix} \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Voigt gösterimi | Voigt notation | $\{\varepsilon_x,\dots,\gamma_{xy}\}$ | — | Simetrik tansörlerin altı bileşenini vektör olarak yazma; şekil değiştirme vektöründe kayma terimleri mühendislik kaymasıdır ($\gamma=2\varepsilon$). |
| Rijitlik (elastisite) matrisi | stiffness matrix | $[C]$ | Pa | Voigt gösteriminde gerilme vektörünü şekil değiştirme vektörüne bağlayan 6×6 simetrik matris: $\{\sigma\}=[C]\{\varepsilon\}$. |
| Esneklik (uyum) matrisi | compliance matrix | $[S]=[C]^{-1}$ | 1/Pa | Şekil değiştirmeyi gerilmeden veren matris: $\{\varepsilon\}=[S]\{\sigma\}$. |
Kayma köşegeni: γ ile G, ε ile 2G
$[C]$'nin kayma köşegeni $E(1-2\nu)/[2(1+\nu)(1-2\nu)]=G$'dir, çünkü vektörde $\gamma$ var. Vektöre tansör bileşeni $\varepsilon_{xy}$ konursa köşegen $2G$ olmalıdır; iki kabulü karıştırmak kayma rijitliğini iki kat hatalı yapar. $\gamma$ seçiminin bir yararı da $\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\}=\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}$ olmasıdır (enerji, Bölüm 8).
6. Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme
Yükler $xy$ düzleminde ve $z$ boyunca değişmiyorsa iki farklı idealleştirme vardır (Şekil 2):
- Düzlem gerilme — ince levha, yüzler serbest: $\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$; levha incelir, $\varepsilon_z\ne0$.
- Düzlem şekil değiştirme — uzun cisim (baraj, tünel, uzun boru), komşu dilimler $z$ uzamasını engeller: $\varepsilon_z=\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$; bu kez $\sigma_z\ne0$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Düzlem şekil değiştirme | plane strain | $\varepsilon_z=\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$ | — | Uzun, kalınlık doğrultusunda tutulu cisimlerde: o doğrultudaki şekil değiştirmeler sıfırdır; $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ genelde sıfır değildir. |
\eqref{eq:hooke}'tan doğrudan:
\begin{equation}\label{eq:dg} \text{düzlem gerilme:}\quad \begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix}=\frac{E}{1-\nu^2}\begin{bmatrix}1&\nu&0\\ \nu&1&0\\ 0&0&\tfrac{1-\nu}{2}\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix},\qquad \varepsilon_z=-\frac{\nu}{E}(\sigma_x+\sigma_y) \end{equation} \begin{equation}\label{eq:dsd} \text{düzlem ş.d.:}\quad \begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix}=\frac{E}{(1+\nu)(1-2\nu)}\begin{bmatrix}1-\nu&\nu&0\\ \nu&1-\nu&0\\ 0&0&\tfrac{1-2\nu}{2}\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix},\qquad \sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y) \end{equation}Düzlem şekil değiştirmede $\varepsilon_x=(\sigma_x-\nu^*\sigma_y)/E^*$ yazılabilir; yani bir düzlem gerilme çözümü $E\to E^*=E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu^*=\nu/(1-\nu)$ konarak düzlem şekil değiştirmeye çevrilir ($G$ değişmez). Plak rijitliğindeki $1-\nu^2$ çarpanı da buradan gelir (Hafta 5).
| Özellik | Düzlem gerilme | Düzlem şekil değiştirme |
|---|---|---|
| Tipik cisim | İnce levha, kiriş gövdesi | Baraj, tünel, uzun boru, kalın parçada çatlak ucu |
| Sıfır olanlar | $\sigma_z,\ \tau_{xz},\ \tau_{yz}$ | $\varepsilon_z,\ \gamma_{xz},\ \gamma_{yz}$ |
| Kalınlık doğrultusu | $\varepsilon_z=-\nu(\sigma_x+\sigma_y)/E$ | $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ |
| Eşdeğer sabitler | $E,\ \nu$ | $E^*,\ \nu^*$ |
| $\nu=0$'da | İki durum aynı | |
7. Isıl şekil değiştirme ve anizotrop malzemeler (kısaca)
Isıl şekil değiştirme: serbest eleman $\Delta T$ ısınınca her yönde $\alpha\Delta T$ genleşir, kayma oluşmaz: $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}+\alpha\Delta T\delta_{ij}$. Gerilme ancak genleşme engellenince doğar: iki ucu tutulu çubukta $\sigma=-E\alpha\Delta T$, her yönden tutulu levhada $-E\alpha\Delta T/(1-\nu)$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Isıl şekil değiştirme | thermal strain | $\alpha\,\Delta T\,\delta_{ij}$ | — | Serbest bir elemanın sıcaklık değişimiyle kazandığı şekil değiştirme; izotrop malzemede yalnız normal bileşenleri vardır. $\alpha$ ısıl genleşme katsayısıdır [1/K]. |
Anizotropi: en genel bağıntı $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$'nin 81 bileşeni simetrilerle 36'ya, enerji fonksiyonunun varlığıyla 21'e iner (tam anizotrop). Üç dik simetri düzlemi olan ortotrop malzemede (ahşap, lifli kompozit tabaka) 9, bir eksen etrafında izotrop olan enine izotrop malzemede 5, izotropta 2 sabit kalır. Ortotrop esneklik matrisinde $\varepsilon_1=\sigma_1/E_1-\nu_{21}\sigma_2/E_2-\nu_{31}\sigma_3/E_3$ gibi terimler vardır ve matrisin simetrisi $\nu_{ij}/E_i=\nu_{ji}/E_j$ verir ($\nu_{ij}$: $i$ yönünde çekmede $j$ yönündeki kısalma oranı). Lif yönünde rijit, enine yumuşak bir tabakada bu yüzden $\nu_{21}\ll\nu_{12}$'dir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Ortotrop malzeme | orthotropic material | — | — | Birbirine dik üç simetri düzlemi olan malzeme (ahşap, tek yönlü kompozit tabaka); dokuz bağımsız elastik sabit. |
| Enine izotrop malzeme | transversely isotropic material | — | — | Bir eksen etrafında her yönü eşdeğer olan malzeme (lifli kompozit, tabakalı kayaç); beş bağımsız elastik sabit. |
8. Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğu
Yavaşça yüklenen doğrusal elastik bir elemanın birim hacminde depolanan enerji
\begin{equation}\label{eq:U0} U_0=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=\tfrac12\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\} =\underbrace{\frac{\sigma_m^2}{2K}}_{U_v\ \text{(hacim)}}+\underbrace{\frac{J_2}{2G}}_{U_d\ \text{(çarpılma)}},\qquad U_d=\frac{1+\nu}{3E}\,\sigma_{\text{eş}}^2 \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğu | strain energy density | $U_0=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}$ | J/m³ | Doğrusal elastik malzemede birim hacimde depolanan elastik enerji. |
| Çarpılma (biçim değiştirme) enerjisi yoğunluğu | distortional strain energy density | $U_d=J_2/2G$ | J/m³ | Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğunun deviatorik kısmı; von Mises akma ölçütünün enerji yorumu. |
olur (J/m³; MPa × µε = J/m³). Hidrostatik yük yalnız $U_v$, saf kayma yalnız $U_d$ depolar. Çarpılma enerjisi ölçütü, sünek metalin $U_d$ tek eksenli akmadaki değerine ulaşınca aktığını söyler: $\sigma_{\text{eş}}=f_y$ — Ders 1.2'deki von Mises gerilmesinin enerji yorumu budur (hasar ölçütleri Hafta 12 ve 14).
9. Çözümlü örnekler
Aynı düzlem içi gerilmeler, iki kalınlık koşulu
Verilenler
Alüminyum ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$); $\sigma_x=100$, $\sigma_y=40$, $\tau_{xy}=25$ MPa. (a) İnce levha; (b) $z$ yönünde tutulu uzun parça.
İstenenler
$\varepsilon_x$, $\varepsilon_y$, $\gamma_{xy}$, $\varepsilon_z$, $\sigma_z$ ve von Mises gerilmesi.
Model ve kabuller
(a) Düzlem gerilme \eqref{eq:dg}; (b) düzlem şekil değiştirme \eqref{eq:dsd}. $G=26{,}32$ GPa.
Çözüm
(a) $\varepsilon_x=(100-13{,}2)/70\,000=1240$ µε; $\varepsilon_y=(40-33)/70\,000=100$ µε; $\gamma_{xy}=25/26\,316=950$ µrad; $\varepsilon_z=-0{,}33\cdot140/70\,000=-660$ µε; $\sigma_z=0$.
(b) $\sigma_z=0{,}33\cdot140=46{,}2$ MPa; $\varepsilon_z=0$. $E^*=78{,}55$ GPa, $\nu^*=0{,}4925$: $\varepsilon_x=(100-0{,}4925\cdot40)/78\,550=1022{,}2$ µε, $\varepsilon_y=(40-49{,}25)/78\,550=-117{,}8$ µε; $\gamma_{xy}=950$ µrad (değişmez).
von Mises: (a) $\sqrt{100^2+40^2-4000+3\cdot25^2}=97{,}3$ MPa; (b) $\sqrt{\tfrac12(60^2+6{,}2^2+53{,}8^2)+3\cdot25^2}=71{,}7$ MPa.
Birim kontrolü
MPa/MPa boyutsuz. (b) kontrolü \eqref{eq:hooke} ile: $[100-0{,}33(40+46{,}2)]/70\,000=1022{,}2$ µε ✓.
Fiziksel yorum
Aynı düzlem içi gerilmeler, kalınlık koşuluna göre %18 farklı $\varepsilon_x$ ve %26 farklı von Mises gerilmesi verdi. Tutulmanın doğurduğu $\sigma_z$ üç eksenliliği artırır ve akmayı geciktirir; kalın parçalarda çatlak ucunun gevrekleşmesi bununla başlar (Hafta 12). Aracın "Örnek 1.4-1" düğmesi bu veriyi yükler.
Elastomer kap mesnet: Poisson oranının seçimi
Verilenler
Bir köprü kap mesnedinde $d=300$ mm, $t=20$ mm elastomer disk rijit çelik kabın içinde; piston $P=1500$ kN aktarıyor. Ölçülmüş $G=1$ MPa ($E\approx3$ MPa).
İstenenler
Disk kısalması: (i) $\nu=0{,}3$, (ii) $\nu=0{,}49$, (iii) ölçülmüş $K=2000$ MPa ile.
Model ve kabuller
Yanal yer değiştirme engelli ⇒ tek eksenli şekil değiştirme, $\sigma=M\varepsilon$ \eqref{eq:M}. Sürtünme ihmal; $p=P/(\pi d^2/4)$.
Çözüm
$p=1{,}5\times10^6/(\pi\cdot0{,}3^2/4)=21{,}2$ MPa.
| Kabul | $\nu$ | $M$ [MPa] | $\varepsilon=-p/M$ | $\Delta t$ [mm] |
|---|---|---|---|---|
| (i) | $0{,}30$ | $4{,}04$ | $-5{,}25$ | $105$ (!) |
| (ii) | $0{,}49$ | $51{,}3$ | $-0{,}413$ | $8{,}3$ |
| (iii) $K=2000$, $G=1$ | $0{,}49975$ | $2001$ | $-0{,}0106$ | $0{,}21$ |
Birim kontrolü
MPa/MPa boyutsuz; $\Delta t=|\varepsilon|t$ [mm]. (i) ve (ii)'de $|\varepsilon|$ 1 mertebesinde: küçük şekil değiştirme teorisinin dışında, fiziksel olarak anlamsız ((i) 20 mm'lik diskin 105 mm kısalmasını öngörüyor).
Fiziksel yorum
Üç hesapta da $E$ aynı; fark yalnız $\nu$'nün üçüncü-dördüncü basamağında. Kaptaki elastomer neredeyse hidrostatik basınç altındadır; rijitliğini $G$ değil $K$ belirler. Kap mesnedinin büyük yükü küçük oturmayla taşıması bu yüzdendir. Neredeyse sıkışmaz malzemelerde $\nu$ "yaklaşık 0,5" diye seçilemez.
Kendiniz deneyin
Araçta durumu (3B, düzlem gerilme, düzlem şekil değiştirme) ve girdi kipini (gerilme → şekil değiştirme ya da tersi) seçin. $E$ GPa, gerilmeler MPa, şekil değiştirmeler µε; kaymalar $\gamma$'dır. Çizelge tam 3B sonucu ($\varepsilon_z$ ve $\sigma_z$ dahil), elastik sabitleri ve enerjiyi verir; sağdaki $xz$ kesitinde düzlem gerilmede levhanın inceldiğini, düzlem şekil değiştirmede ise duvarlar arasında $\sigma_z$ oluştuğunu görün. $\nu$'yü $0$'a çekince iki düzlem durumu aynılaşır; $0{,}49$'u geçince sıkışmazlık uyarısı çıkar.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
10. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Düzlem gerilme = düzlem şekil değiştirme | Birinde $\sigma_z=0$, $\varepsilon_z\ne0$; ötekinde $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z\ne0$. |
| $\tau=G\varepsilon_{xy}$ | $\tau_{xy}=G\gamma_{xy}=2G\varepsilon_{xy}$. |
| Sıkışmaz malzemede $\nu=0{,}5$ koymak | $K,\lambda\to\infty$; $K$ ve $G$ ile çalışın. |
| Ortotropta $\nu_{12}=\nu_{21}$ | $\nu_{12}/E_1=\nu_{21}/E_2$; indis tanımını kontrol edin. |
| Serbest yüzeydeki rozet verisine 3B Hooke'u $\varepsilon_z=0$ ile uygulamak | Yüzey düzlem gerilmededir: \eqref{eq:dg}. |
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1.4-1KolayKavramsalHangi bileşen sıfır?
Düzlem gerilme mi düzlem şekil değiştirme mi? Hangi bileşen sıfır, hangisi hesaplanır? (a) 3 mm'lik delikli alüminyum bağlantı levhası; (b) 200 m'lik bir toprak barajın orta kesiti; (c) uzun bir tünelin kaplaması.
İpucu
Kalınlık doğrultusu serbest mi, tutulu mu?
Çözüm
(a) düzlem gerilme: $\sigma_z=0$, $\varepsilon_z=-\nu(\sigma_x+\sigma_y)/E$ hesaplanır. (b), (c) düzlem şekil değiştirme: $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ hesaplanır.
Alıştırma 1.4-2KolaySayısalLamé biçimiyle gerilme
Alüminyum ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$): $\varepsilon_x=500$, $\varepsilon_y=-200$, $\varepsilon_z=100$ µε, $\gamma_{xy}=300$ µrad. Gerilmeleri bulun.
İpucu
$e=400$ µε; $\sigma_x=\lambda e+2G\varepsilon_x$.
Çözüm
$\lambda=51\,084$ MPa, $G=26\,316$ MPa, $\lambda e=20{,}43$ MPa ⇒ $\sigma_x=46{,}75$, $\sigma_y=9{,}91$, $\sigma_z=25{,}70$, $\tau_{xy}=7{,}89$ MPa. Kontrol: $\sigma_m/K=27{,}45/68\,627=400$ µε $=e$ ✓.
Alıştırma 1.4-3OrtaSayısalRozetten gerilme
Ders 1.3, Örnek 1.3-2'deki rozet: $\varepsilon_x=600$, $\varepsilon_y=-300$ µε, $\gamma_{xy}=100$ µrad; çelik $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$. $\sigma_x$, $\sigma_y$, $\tau_{xy}$, asal gerilmeler, $\varepsilon_z$ ve von Mises gerilmesi nedir?
İpucu
Serbest yüzey ⇒ \eqref{eq:dg}; $E/(1-\nu^2)=219\,780$ MPa.
Çözüm
$\sigma_x=219\,780(600-90)\times10^{-6}=112{,}1$ MPa; $\sigma_y=219\,780(-300+180)\times10^{-6}=-26{,}4$ MPa; $\tau_{xy}=76\,923\cdot10^{-4}=7{,}69$ MPa. $\sigma_1=112{,}5$, $\sigma_2=-26{,}8$ MPa; asal doğrultu $3{,}17^\circ$ — şekil değiştirmeninkiyle aynı (izotropi). $\varepsilon_z=-\tfrac{0{,}3}{0{,}7}(300)=-128{,}6$ µε. $\sigma_{\text{eş}}=128{,}0$ MPa. Aracın "Rozet → gerilme" düğmesiyle kontrol edin.
Alıştırma 1.4-4ZorSayısalTutulma akmayı geciktirir
Eşit iki eksenli çekme $\sigma_x=\sigma_y=\sigma$ için von Mises gerilmesini (a) düzlem gerilme, (b) düzlem şekil değiştirme ($\nu=0{,}3$) durumunda bulun. $f_y=355$ MPa ise akma hangi $\sigma$'da başlar?
İpucu
(b) $\sigma_z=2\nu\sigma$.
Çözüm
(a) $\sigma_{\text{eş}}=\sigma$ ⇒ $\sigma=355$ MPa. (b) Farklar $0$, $(1-2\nu)\sigma$, $(1-2\nu)\sigma$ ⇒ $\sigma_{\text{eş}}=0{,}4\sigma$ ⇒ $\sigma=887{,}5$ MPa, 2,5 kat. $\nu\to0{,}5$'te durum hidrostatiğe yaklaşır ve $\sigma_{\text{eş}}\to0$.
12. Özet
- $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$ ⇔ $\sigma_{ij}=\lambda e\delta_{ij}+2G\varepsilon_{ij}$; $G=E/2(1+\nu)$, $K=E/3(1-2\nu)$, $M=\lambda+2G$.
- Kararlılık: $-1<\nu<0{,}5$; sıkışmaz malzemelerde $K$ ve $G$ ile çalışın.
- Voigt vektöründe $\gamma$; $[C]$'nin kayma köşegeni $G$.
- Düzlem gerilme $\sigma_z=0$; düzlem şekil değiştirme $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$; dönüşüm $E^*$, $\nu^*$.
- Anizotrop 21, ortotrop 9, enine izotrop 5, izotrop 2 sabit. $U_0=U_v+U_d$; $U_d$ von Mises ölçütünün temelidir.
Hafta 2'de bu bağıntıları enerji ilkeleriyle birleştirip kiriş teorilerini kuracağız: varyasyonlar hesabı ve enerji ilkeleri.
13. Kaynaklar
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 4, §4.5 (izotrop doğrusal elastik bağıntılar, matris biçimleri, düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme), §4.7 (şekil değiştirme enerjisi), §4.8 (anizotrop, ortotrop, enine izotrop). ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 2, §2.9–2.11 (Hooke kanunu ve Poisson oranı, genelleştirilmiş Hooke kanunu, ortotrop malzeme). ders klasöründe
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 3 (doğrusal gerilme–şekil değiştirme–sıcaklık bağıntıları). ders klasöründe
- R. M. Jones, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, Taylor & Francis, 1999 — ortotrop tabakalar ve mühendislik sabitleri için ek okuma.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.