Akademik / MKC 523 / Hafta 1 / 1.4

Hafta 1 · Ders 1.4 · ~70 dk

Genelleştirilmiş Hooke kanunu

Gerilme ile şekil değiştirmeyi malzeme bağlar. Bu derste izotrop doğrusal elastik bağıntıyı kuruyor, elastik sabitleri birbirine çeviriyor, ince levha ile uzun cismin neden farklı davrandığını ve bir noktada ne kadar enerji depolandığını görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • İzotrop Hooke kanununu süperpozisyonla yazmak ve G = E/2(1 + ν) bağıntısını açıklamak
  • E, ν, G, λ, K ve M sabitlerini birbirine çevirmek; ν'nün sınırlarını ve sıkışmazlığı yorumlamak
  • Voigt gösteriminde [C] ve [S] matrislerini mühendislik kaymasıyla doğru kurmak
  • Düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirmeyi ayırt etmek; εz ve σz'yi hesaplamak
  • Şekil değiştirme enerjisini hacim ve çarpılma kısımlarına ayırıp von Mises ölçütüne bağlamak
Hafta
1 — Gerilme ve şekil değiştirme tansörleri; genelleştirilmiş Hooke kanunu
Süre
~70 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Ölçtüğümüz şekil değiştirme, istediğimiz gerilme

Ders 1.3'te bir kiriş gövdesindeki rozetten asal şekil değiştirmeleri bulduk; tasarım kontrolü ise gerilmeyle yapılır. Arada malzeme durur: aynı şekil değiştirme çelikte, alüminyumda ve kauçukta çok farklı gerilmeler demektir. Üstelik geometri de önemlidir: ince bir levhanın kalınlığı serbestçe incelir, uzun bir barajın orta kesitinde ise komşu malzeme buna izin vermez ve kalınlık doğrultusunda gerilme doğar. Bu derste gerilme–şekil değiştirme bağıntısını, düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirme farkını ve depolanan elastik enerjiyi temel düzeyde kuruyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 1.2: hidrostatik/deviatorik gerilme, $J_2$ ve von Mises gerilmesi.
  • Ders 1.3: $\varepsilon_{ij}$, $\gamma_{ij}=2\varepsilon_{ij}$, hacimsel şekil değiştirme $e=\varepsilon_{kk}$.
  • Mukavemetten: $\sigma=E\varepsilon$, enine kısalma $-\nu\varepsilon$, $\tau=G\gamma$.

3. İzotrop Hooke kanunu

$x$ doğrultusunda çekilen bir çubuk $\varepsilon_x=\sigma_x/E$ uzar, enine doğrultularda $-\nu\sigma_x/E$ kısalır. İzotrop (her doğrultuda aynı) bir malzemede normal gerilme kayma üretmez, kayma gerilmesi de yalnız kendi kaymasını üretir. Üç normal gerilmenin etkileri süperpozisyonla toplanınca (Şekil 1):

\begin{equation}\label{eq:hooke} \varepsilon_x=\frac1E\big[\sigma_x-\nu(\sigma_y+\sigma_z)\big],\quad \varepsilon_y=\frac1E\big[\sigma_y-\nu(\sigma_z+\sigma_x)\big],\quad \varepsilon_z=\frac1E\big[\sigma_z-\nu(\sigma_x+\sigma_y)\big],\quad \gamma_{ij}=\frac{\tau_{ij}}{G}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Elastisite (Young) modülüYoung's modulus$E$PaTek eksenli çekmede doğrusal bölgede gerilmenin birim uzamaya oranı.
Poisson oranıPoisson's ratio$\nu$—Tek eksenli çekmede enine birim kısalmanın boyuna birim uzamaya oranı; izotrop kararlı malzemede $-1<\nu<0{,}5$.
Kayma modülüshear modulus$G=\mu$PaKayma gerilmesinin mühendislik kayma şekil değiştirmesine oranı; izotropta $G=E/[2(1+\nu)]$.
İzotrop malzemeisotropic material——Özellikleri yönden bağımsız malzeme; doğrusal elastik izotrop malzemenin iki bağımsız sabiti vardır.
Genelleştirilmiş Hooke kanunugeneralized Hooke's law$\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$PaDoğrusal elastik malzemede gerilme ile şekil değiştirme arasındaki doğrusal bağıntının üç boyutlu biçimi.
Üç kare eleman. Birincisinde yalnız sigma x çekmesi: eleman x yönünde uzamış, y yönünde kısalmış. İkincisinde yalnız sigma y: y yönünde uzama, x yönünde kısalma. Üçüncüsünde ikisi birlikte; altında epsilon x eşittir sigma x eksi nu sigma y bölü E. σx Yalnız σx εx = σx/E, εy = −νσx/E + σy Yalnız σy εx = −νσy/E, εy = σy/E = σx σy Birlikte εx = (σx − νσy)/E
Şekil 1. Süperpozisyon (abartılı, $\nu=0{,}3$). Her normal gerilme kendi doğrultusunda $\sigma/E$ uzama, diğer doğrultularda $-\nu\sigma/E$ kısalma üretir; etkiler toplanır.

İzotrop malzemede yalnız iki bağımsız sabit vardır. Saf kayma, $45^\circ$ dönmüş eksenlerde $\sigma_{x'}=\tau$, $\sigma_{y'}=-\tau$ demektir; köşegenin uzamasını bir kez kaymadan ($\gamma/2=\tau/2G$), bir kez \eqref{eq:hooke}'tan ($(1+\nu)\tau/E$) yazıp eşitleyince

\begin{equation}\label{eq:G} G=\frac{E}{2(1+\nu)} \end{equation}

bulunur (çelikte $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$ ⇒ $G=76{,}9$ GPa). İndis notasyonunda \eqref{eq:hooke}: $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$. Bundan izotrop malzemede gerilme ve şekil değiştirmenin asal doğrultularının çakıştığı da görülür.

Kabuller

Doğrusal elastik (orantılı ve tam geri dönen), homojen, izotrop malzeme; küçük şekil değiştirme; başlangıç gerilmesi yok, sıcaklık sabit (Bölüm 7 hariç).

4. Lamé biçimi, hacim modülü ve ν'nün sınırları

\eqref{eq:hooke}'u gerilme için çözünce Lamé biçimi, izini alınca hacim modülü çıkar:

\begin{equation}\label{eq:lame} \sigma_{ij}=\lambda\,e\,\delta_{ij}+2G\,\varepsilon_{ij},\qquad \lambda=\frac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)},\qquad \sigma_m=K\,e,\qquad K=\frac{E}{3(1-2\nu)} . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Lamé sabitleriLamé constants$\lambda,\ \mu$Paİzotrop Hooke kanununu $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$ biçiminde yazdıran iki sabit; $\mu=G$.
Hacim modülübulk modulus$K$PaHidrostatik gerilmenin hacimsel şekil değiştirmeye oranı; $K=E/[3(1-2\nu)]$, $\nu\to0{,}5$'te sonsuza gider (sıkışmaz malzeme).

Kayma için \eqref{eq:lame} $\tau_{xy}=2G\varepsilon_{xy}=G\gamma_{xy}$ verir. Hacim değişimini yalnız $K$, biçim değişimini yalnız $G$ yönetir ($\sigma_m=Ke$, $s_{ij}=2Ge'_{ij}$). Yanal şekil değiştirmeleri engellenmiş bir numunenin (rijit kaptaki zemin ya da elastomer) eksenel rijitliği yanal tutulu modüldür:

\begin{equation}\label{eq:M} M=\lambda+2G=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}=K+\tfrac43G . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Yanal tutulu (kısıtlı) modülconstrained (P-wave) modulus$M=\lambda+2G$PaYanal şekil değiştirmeler engellendiğinde eksenel gerilmenin eksenel şekil değiştirmeye oranı: $M=E(1-\nu)/[(1+\nu)(1-2\nu)]$.
Sık kullanılan dönüşümler
Verilen$G$$K$$\lambda$Diğer
$E,\ \nu$$\dfrac{E}{2(1+\nu)}$$\dfrac{E}{3(1-2\nu)}$$\dfrac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)}$—
$K,\ G$$G$$K$$K-\tfrac23G$$E=\dfrac{9KG}{3K+G}$, $\nu=\dfrac{3K-2G}{2(3K+G)}$

Kararlı bir malzeme şekil değiştirince enerji depolamalıdır; bu $K>0$ ve $G>0$ demektir, yani $-1<\nu<\tfrac12$. Beton $\nu\approx0{,}2$, çelik $0{,}3$, alüminyum $0{,}33$'tür. Kauçuk ve elastomerlerde $\nu$ yarıma binde bir mertebesinde yaklaşır: biçimleri kolay ($G\approx1$ MPa), hacimleri zor ($K\approx2000$ MPa) değişir; bunlara sıkışmaz malzeme denir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Sıkışmaz malzemeincompressible material$\nu=0{,}5$—Hacmi değişmeyen malzeme ($\varepsilon_{kk}=0$, $K\to\infty$); kauçuk ve elastomerler buna çok yakındır.
Dikkat

ν → 0,5'te E ve ν ile çalışmayın

$\nu=0{,}49$ ile $0{,}4997$ arasındaki fark $K$'yı yaklaşık 30 kat değiştirir. Neredeyse sıkışmaz malzemelerde $K$ ve $G$ ayrı ayrı ölçülmeli ve onlarla çalışılmalıdır (Örnek 1.4-2).

5. Voigt gösterimi: [C] ve [S]

Altı bileşen $\{x,y,z,yz,xz,xy\}$ sırasıyla vektöre dizilir; şekil değiştirme vektöründe mühendislik kaymaları vardır: $\{\varepsilon\}=\{\varepsilon_x,\varepsilon_y,\varepsilon_z,\gamma_{yz},\gamma_{xz},\gamma_{xy}\}^{\T}$, $\{\sigma\}=[C]\{\varepsilon\}$, $\{\varepsilon\}=[S]\{\sigma\}$.

\begin{equation}\label{eq:CS} [C]=\frac{E}{(1+\nu)(1-2\nu)}\begin{bmatrix} 1-\nu&\nu&\nu&&&\\ \nu&1-\nu&\nu&&\bm 0&\\ \nu&\nu&1-\nu&&&\\ &&&\tfrac{1-2\nu}{2}&&\\ &\bm 0&&&\tfrac{1-2\nu}{2}&\\ &&&&&\tfrac{1-2\nu}{2}\end{bmatrix},\qquad [S]=\frac1E\begin{bmatrix} 1&-\nu&-\nu&&&\\ -\nu&1&-\nu&&\bm 0&\\ -\nu&-\nu&1&&&\\ &&&2(1+\nu)&&\\ &\bm 0&&&2(1+\nu)&\\ &&&&&2(1+\nu)\end{bmatrix} \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Voigt gösterimiVoigt notation$\{\varepsilon_x,\dots,\gamma_{xy}\}$—Simetrik tansörlerin altı bileşenini vektör olarak yazma; şekil değiştirme vektöründe kayma terimleri mühendislik kaymasıdır ($\gamma=2\varepsilon$).
Rijitlik (elastisite) matrisistiffness matrix$[C]$PaVoigt gösteriminde gerilme vektörünü şekil değiştirme vektörüne bağlayan 6×6 simetrik matris: $\{\sigma\}=[C]\{\varepsilon\}$.
Esneklik (uyum) matrisicompliance matrix$[S]=[C]^{-1}$1/PaŞekil değiştirmeyi gerilmeden veren matris: $\{\varepsilon\}=[S]\{\sigma\}$.
Dikkat

Kayma köşegeni: γ ile G, ε ile 2G

$[C]$'nin kayma köşegeni $E(1-2\nu)/[2(1+\nu)(1-2\nu)]=G$'dir, çünkü vektörde $\gamma$ var. Vektöre tansör bileşeni $\varepsilon_{xy}$ konursa köşegen $2G$ olmalıdır; iki kabulü karıştırmak kayma rijitliğini iki kat hatalı yapar. $\gamma$ seçiminin bir yararı da $\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\}=\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}$ olmasıdır (enerji, Bölüm 8).

6. Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme

Yükler $xy$ düzleminde ve $z$ boyunca değişmiyorsa iki farklı idealleştirme vardır (Şekil 2):

  • Düzlem gerilme — ince levha, yüzler serbest: $\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$; levha incelir, $\varepsilon_z\ne0$.
  • Düzlem şekil değiştirme — uzun cisim (baraj, tünel, uzun boru), komşu dilimler $z$ uzamasını engeller: $\varepsilon_z=\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$; bu kez $\sigma_z\ne0$.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Düzlem şekil değiştirmeplane strain$\varepsilon_z=\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$—Uzun, kalınlık doğrultusunda tutulu cisimlerde: o doğrultudaki şekil değiştirmeler sıfırdır; $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ genelde sıfır değildir.
İki kesit görünümü, x yatay z düşey. Solda ince bir levha kenarlarından sigma x ile çekiliyor, üst ve alt yüzeyleri serbest; kesikli ilk kalınlık, dolu daha ince kalınlık; sigma z sıfır, epsilon z sıfırdan farklı. Sağda taralı rijit duvarlar arasında uzun bir cisim yanlardan sigma x ile çekiliyor, duvar yüzlerinde turuncu sigma z okları; epsilon z sıfır, sigma z eşittir nu çarpı sigma x artı sigma y. σx üst ve alt yüz serbest t → t(1 + εz) Düzlem gerilme (ince levha) σz = 0, εz = −ν(σx + σy)/E ≠ 0 kalınlık serbestçe incelir x z σx σz Düzlem şekil değiştirme (uzun cisim) εz = 0, σz = ν(σx + σy) ≠ 0 z boyunca uzama engelli (duvar/komşu dilimler)
Şekil 2. $xz$ kesitinde iki düzlem durum (abartılı). İnce levhada $\sigma_z=0$, kalınlık serbestçe değişir; uzun cisimde $\varepsilon_z=0$ ve tutulma $\sigma_z$ doğurur (burada $\sigma_x>0$ olduğundan çekme).

\eqref{eq:hooke}'tan doğrudan:

\begin{equation}\label{eq:dg} \text{düzlem gerilme:}\quad \begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix}=\frac{E}{1-\nu^2}\begin{bmatrix}1&\nu&0\\ \nu&1&0\\ 0&0&\tfrac{1-\nu}{2}\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix},\qquad \varepsilon_z=-\frac{\nu}{E}(\sigma_x+\sigma_y) \end{equation} \begin{equation}\label{eq:dsd} \text{düzlem ş.d.:}\quad \begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix}=\frac{E}{(1+\nu)(1-2\nu)}\begin{bmatrix}1-\nu&\nu&0\\ \nu&1-\nu&0\\ 0&0&\tfrac{1-2\nu}{2}\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix},\qquad \sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y) \end{equation}

Düzlem şekil değiştirmede $\varepsilon_x=(\sigma_x-\nu^*\sigma_y)/E^*$ yazılabilir; yani bir düzlem gerilme çözümü $E\to E^*=E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu^*=\nu/(1-\nu)$ konarak düzlem şekil değiştirmeye çevrilir ($G$ değişmez). Plak rijitliğindeki $1-\nu^2$ çarpanı da buradan gelir (Hafta 5).

İki durumun karşılaştırılması
ÖzellikDüzlem gerilmeDüzlem şekil değiştirme
Tipik cisimİnce levha, kiriş gövdesiBaraj, tünel, uzun boru, kalın parçada çatlak ucu
Sıfır olanlar$\sigma_z,\ \tau_{xz},\ \tau_{yz}$$\varepsilon_z,\ \gamma_{xz},\ \gamma_{yz}$
Kalınlık doğrultusu$\varepsilon_z=-\nu(\sigma_x+\sigma_y)/E$$\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$
Eşdeğer sabitler$E,\ \nu$$E^*,\ \nu^*$
$\nu=0$'daİki durum aynı

7. Isıl şekil değiştirme ve anizotrop malzemeler (kısaca)

Isıl şekil değiştirme: serbest eleman $\Delta T$ ısınınca her yönde $\alpha\Delta T$ genleşir, kayma oluşmaz: $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}+\alpha\Delta T\delta_{ij}$. Gerilme ancak genleşme engellenince doğar: iki ucu tutulu çubukta $\sigma=-E\alpha\Delta T$, her yönden tutulu levhada $-E\alpha\Delta T/(1-\nu)$.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Isıl şekil değiştirmethermal strain$\alpha\,\Delta T\,\delta_{ij}$—Serbest bir elemanın sıcaklık değişimiyle kazandığı şekil değiştirme; izotrop malzemede yalnız normal bileşenleri vardır. $\alpha$ ısıl genleşme katsayısıdır [1/K].

Anizotropi: en genel bağıntı $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$'nin 81 bileşeni simetrilerle 36'ya, enerji fonksiyonunun varlığıyla 21'e iner (tam anizotrop). Üç dik simetri düzlemi olan ortotrop malzemede (ahşap, lifli kompozit tabaka) 9, bir eksen etrafında izotrop olan enine izotrop malzemede 5, izotropta 2 sabit kalır. Ortotrop esneklik matrisinde $\varepsilon_1=\sigma_1/E_1-\nu_{21}\sigma_2/E_2-\nu_{31}\sigma_3/E_3$ gibi terimler vardır ve matrisin simetrisi $\nu_{ij}/E_i=\nu_{ji}/E_j$ verir ($\nu_{ij}$: $i$ yönünde çekmede $j$ yönündeki kısalma oranı). Lif yönünde rijit, enine yumuşak bir tabakada bu yüzden $\nu_{21}\ll\nu_{12}$'dir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Ortotrop malzemeorthotropic material——Birbirine dik üç simetri düzlemi olan malzeme (ahşap, tek yönlü kompozit tabaka); dokuz bağımsız elastik sabit.
Enine izotrop malzemetransversely isotropic material——Bir eksen etrafında her yönü eşdeğer olan malzeme (lifli kompozit, tabakalı kayaç); beş bağımsız elastik sabit.

8. Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğu

Yavaşça yüklenen doğrusal elastik bir elemanın birim hacminde depolanan enerji

\begin{equation}\label{eq:U0} U_0=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=\tfrac12\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\} =\underbrace{\frac{\sigma_m^2}{2K}}_{U_v\ \text{(hacim)}}+\underbrace{\frac{J_2}{2G}}_{U_d\ \text{(çarpılma)}},\qquad U_d=\frac{1+\nu}{3E}\,\sigma_{\text{eş}}^2 \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğustrain energy density$U_0=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}$J/m³Doğrusal elastik malzemede birim hacimde depolanan elastik enerji.
Çarpılma (biçim değiştirme) enerjisi yoğunluğudistortional strain energy density$U_d=J_2/2G$J/m³Şekil değiştirme enerjisi yoğunluğunun deviatorik kısmı; von Mises akma ölçütünün enerji yorumu.

olur (J/m³; MPa × µε = J/m³). Hidrostatik yük yalnız $U_v$, saf kayma yalnız $U_d$ depolar. Çarpılma enerjisi ölçütü, sünek metalin $U_d$ tek eksenli akmadaki değerine ulaşınca aktığını söyler: $\sigma_{\text{eş}}=f_y$ — Ders 1.2'deki von Mises gerilmesinin enerji yorumu budur (hasar ölçütleri Hafta 12 ve 14).

9. Çözümlü örnekler

Örnek 1.4-1Temel

Aynı düzlem içi gerilmeler, iki kalınlık koşulu

Verilenler

Alüminyum ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$); $\sigma_x=100$, $\sigma_y=40$, $\tau_{xy}=25$ MPa. (a) İnce levha; (b) $z$ yönünde tutulu uzun parça.

İstenenler

$\varepsilon_x$, $\varepsilon_y$, $\gamma_{xy}$, $\varepsilon_z$, $\sigma_z$ ve von Mises gerilmesi.

Model ve kabuller

(a) Düzlem gerilme \eqref{eq:dg}; (b) düzlem şekil değiştirme \eqref{eq:dsd}. $G=26{,}32$ GPa.

Çözüm

(a) $\varepsilon_x=(100-13{,}2)/70\,000=1240$ µε; $\varepsilon_y=(40-33)/70\,000=100$ µε; $\gamma_{xy}=25/26\,316=950$ µrad; $\varepsilon_z=-0{,}33\cdot140/70\,000=-660$ µε; $\sigma_z=0$.

(b) $\sigma_z=0{,}33\cdot140=46{,}2$ MPa; $\varepsilon_z=0$. $E^*=78{,}55$ GPa, $\nu^*=0{,}4925$: $\varepsilon_x=(100-0{,}4925\cdot40)/78\,550=1022{,}2$ µε, $\varepsilon_y=(40-49{,}25)/78\,550=-117{,}8$ µε; $\gamma_{xy}=950$ µrad (değişmez).

von Mises: (a) $\sqrt{100^2+40^2-4000+3\cdot25^2}=97{,}3$ MPa; (b) $\sqrt{\tfrac12(60^2+6{,}2^2+53{,}8^2)+3\cdot25^2}=71{,}7$ MPa.

Birim kontrolü

MPa/MPa boyutsuz. (b) kontrolü \eqref{eq:hooke} ile: $[100-0{,}33(40+46{,}2)]/70\,000=1022{,}2$ µε ✓.

Fiziksel yorum

Aynı düzlem içi gerilmeler, kalınlık koşuluna göre %18 farklı $\varepsilon_x$ ve %26 farklı von Mises gerilmesi verdi. Tutulmanın doğurduğu $\sigma_z$ üç eksenliliği artırır ve akmayı geciktirir; kalın parçalarda çatlak ucunun gevrekleşmesi bununla başlar (Hafta 12). Aracın "Örnek 1.4-1" düğmesi bu veriyi yükler.

Örnek 1.4-2Mühendislik uygulaması

Elastomer kap mesnet: Poisson oranının seçimi

Verilenler

Bir köprü kap mesnedinde $d=300$ mm, $t=20$ mm elastomer disk rijit çelik kabın içinde; piston $P=1500$ kN aktarıyor. Ölçülmüş $G=1$ MPa ($E\approx3$ MPa).

İstenenler

Disk kısalması: (i) $\nu=0{,}3$, (ii) $\nu=0{,}49$, (iii) ölçülmüş $K=2000$ MPa ile.

Model ve kabuller

Yanal yer değiştirme engelli ⇒ tek eksenli şekil değiştirme, $\sigma=M\varepsilon$ \eqref{eq:M}. Sürtünme ihmal; $p=P/(\pi d^2/4)$.

Çözüm

$p=1{,}5\times10^6/(\pi\cdot0{,}3^2/4)=21{,}2$ MPa.

Yanal tutulu elastomerin kısalması
Kabul$\nu$$M$ [MPa]$\varepsilon=-p/M$$\Delta t$ [mm]
(i)$0{,}30$$4{,}04$$-5{,}25$$105$ (!)
(ii)$0{,}49$$51{,}3$$-0{,}413$$8{,}3$
(iii) $K=2000$, $G=1$$0{,}49975$$2001$$-0{,}0106$$0{,}21$

Birim kontrolü

MPa/MPa boyutsuz; $\Delta t=|\varepsilon|t$ [mm]. (i) ve (ii)'de $|\varepsilon|$ 1 mertebesinde: küçük şekil değiştirme teorisinin dışında, fiziksel olarak anlamsız ((i) 20 mm'lik diskin 105 mm kısalmasını öngörüyor).

Fiziksel yorum

Üç hesapta da $E$ aynı; fark yalnız $\nu$'nün üçüncü-dördüncü basamağında. Kaptaki elastomer neredeyse hidrostatik basınç altındadır; rijitliğini $G$ değil $K$ belirler. Kap mesnedinin büyük yükü küçük oturmayla taşıması bu yüzdendir. Neredeyse sıkışmaz malzemelerde $\nu$ "yaklaşık 0,5" diye seçilemez.

Kendiniz deneyin

Araçta durumu (3B, düzlem gerilme, düzlem şekil değiştirme) ve girdi kipini (gerilme → şekil değiştirme ya da tersi) seçin. $E$ GPa, gerilmeler MPa, şekil değiştirmeler µε; kaymalar $\gamma$'dır. Çizelge tam 3B sonucu ($\varepsilon_z$ ve $\sigma_z$ dahil), elastik sabitleri ve enerjiyi verir; sağdaki $xz$ kesitinde düzlem gerilmede levhanın inceldiğini, düzlem şekil değiştirmede ise duvarlar arasında $\sigma_z$ oluştuğunu görün. $\nu$'yü $0$'a çekince iki düzlem durumu aynılaşır; $0{,}49$'u geçince sıkışmazlık uyarısı çıkar.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

10. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Düzlem gerilme = düzlem şekil değiştirmeBirinde $\sigma_z=0$, $\varepsilon_z\ne0$; ötekinde $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z\ne0$.
$\tau=G\varepsilon_{xy}$$\tau_{xy}=G\gamma_{xy}=2G\varepsilon_{xy}$.
Sıkışmaz malzemede $\nu=0{,}5$ koymak$K,\lambda\to\infty$; $K$ ve $G$ ile çalışın.
Ortotropta $\nu_{12}=\nu_{21}$$\nu_{12}/E_1=\nu_{21}/E_2$; indis tanımını kontrol edin.
Serbest yüzeydeki rozet verisine 3B Hooke'u $\varepsilon_z=0$ ile uygulamakYüzey düzlem gerilmededir: \eqref{eq:dg}.

11. Alıştırmalar

Alıştırma 1.4-1KolayKavramsalHangi bileşen sıfır?

Düzlem gerilme mi düzlem şekil değiştirme mi? Hangi bileşen sıfır, hangisi hesaplanır? (a) 3 mm'lik delikli alüminyum bağlantı levhası; (b) 200 m'lik bir toprak barajın orta kesiti; (c) uzun bir tünelin kaplaması.

İpucu

Kalınlık doğrultusu serbest mi, tutulu mu?

Çözüm

(a) düzlem gerilme: $\sigma_z=0$, $\varepsilon_z=-\nu(\sigma_x+\sigma_y)/E$ hesaplanır. (b), (c) düzlem şekil değiştirme: $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$ hesaplanır.

Alıştırma 1.4-2KolaySayısalLamé biçimiyle gerilme

Alüminyum ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$): $\varepsilon_x=500$, $\varepsilon_y=-200$, $\varepsilon_z=100$ µε, $\gamma_{xy}=300$ µrad. Gerilmeleri bulun.

İpucu

$e=400$ µε; $\sigma_x=\lambda e+2G\varepsilon_x$.

Çözüm

$\lambda=51\,084$ MPa, $G=26\,316$ MPa, $\lambda e=20{,}43$ MPa ⇒ $\sigma_x=46{,}75$, $\sigma_y=9{,}91$, $\sigma_z=25{,}70$, $\tau_{xy}=7{,}89$ MPa. Kontrol: $\sigma_m/K=27{,}45/68\,627=400$ µε $=e$ ✓.

Alıştırma 1.4-3OrtaSayısalRozetten gerilme

Ders 1.3, Örnek 1.3-2'deki rozet: $\varepsilon_x=600$, $\varepsilon_y=-300$ µε, $\gamma_{xy}=100$ µrad; çelik $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$. $\sigma_x$, $\sigma_y$, $\tau_{xy}$, asal gerilmeler, $\varepsilon_z$ ve von Mises gerilmesi nedir?

İpucu

Serbest yüzey ⇒ \eqref{eq:dg}; $E/(1-\nu^2)=219\,780$ MPa.

Çözüm

$\sigma_x=219\,780(600-90)\times10^{-6}=112{,}1$ MPa; $\sigma_y=219\,780(-300+180)\times10^{-6}=-26{,}4$ MPa; $\tau_{xy}=76\,923\cdot10^{-4}=7{,}69$ MPa. $\sigma_1=112{,}5$, $\sigma_2=-26{,}8$ MPa; asal doğrultu $3{,}17^\circ$ — şekil değiştirmeninkiyle aynı (izotropi). $\varepsilon_z=-\tfrac{0{,}3}{0{,}7}(300)=-128{,}6$ µε. $\sigma_{\text{eş}}=128{,}0$ MPa. Aracın "Rozet → gerilme" düğmesiyle kontrol edin.

Alıştırma 1.4-4ZorSayısalTutulma akmayı geciktirir

Eşit iki eksenli çekme $\sigma_x=\sigma_y=\sigma$ için von Mises gerilmesini (a) düzlem gerilme, (b) düzlem şekil değiştirme ($\nu=0{,}3$) durumunda bulun. $f_y=355$ MPa ise akma hangi $\sigma$'da başlar?

İpucu

(b) $\sigma_z=2\nu\sigma$.

Çözüm

(a) $\sigma_{\text{eş}}=\sigma$ ⇒ $\sigma=355$ MPa. (b) Farklar $0$, $(1-2\nu)\sigma$, $(1-2\nu)\sigma$ ⇒ $\sigma_{\text{eş}}=0{,}4\sigma$ ⇒ $\sigma=887{,}5$ MPa, 2,5 kat. $\nu\to0{,}5$'te durum hidrostatiğe yaklaşır ve $\sigma_{\text{eş}}\to0$.

12. Özet

Özet
  • $\varepsilon_{ij}=\tfrac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\tfrac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$ ⇔ $\sigma_{ij}=\lambda e\delta_{ij}+2G\varepsilon_{ij}$; $G=E/2(1+\nu)$, $K=E/3(1-2\nu)$, $M=\lambda+2G$.
  • Kararlılık: $-1<\nu<0{,}5$; sıkışmaz malzemelerde $K$ ve $G$ ile çalışın.
  • Voigt vektöründe $\gamma$; $[C]$'nin kayma köşegeni $G$.
  • Düzlem gerilme $\sigma_z=0$; düzlem şekil değiştirme $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$; dönüşüm $E^*$, $\nu^*$.
  • Anizotrop 21, ortotrop 9, enine izotrop 5, izotrop 2 sabit. $U_0=U_v+U_d$; $U_d$ von Mises ölçütünün temelidir.

Hafta 2'de bu bağıntıları enerji ilkeleriyle birleştirip kiriş teorilerini kuracağız: varyasyonlar hesabı ve enerji ilkeleri.

13. Kaynaklar

  • W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 4, §4.5 (izotrop doğrusal elastik bağıntılar, matris biçimleri, düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme), §4.7 (şekil değiştirme enerjisi), §4.8 (anizotrop, ortotrop, enine izotrop). ders klasöründe
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 2, §2.9–2.11 (Hooke kanunu ve Poisson oranı, genelleştirilmiş Hooke kanunu, ortotrop malzeme). ders klasöründe
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 3 (doğrusal gerilme–şekil değiştirme–sıcaklık bağıntıları). ders klasöründe
  • R. M. Jones, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, Taylor & Francis, 1999 — ortotrop tabakalar ve mühendislik sabitleri için ek okuma.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.