Bu derste öğrenecekleriniz
- Kirchhoff kabullerinden şekil değiştirme–çökme bağıntılarını yazmak
- Mx, My, Mxy momentlerini ve D rijitliğini çökme cinsinden hesaplamak
- Ankastre, basit mesnetli ve serbest kenar koşullarını (Kirchhoff eşdeğer kesmesi dahil) kurmak
- Basit mesnetli dikdörtgen plağı Navier serisiyle çözmek ve yakınsamayı yorumlamak
- Uzun-dar plağı silindirik eğilme olarak çözmek; deneme fonksiyonunu SK ve enerji açısından değerlendirmek
1. Neden öğreniyoruz?
Rüzgâr altındaki cam panel
Bir cephedeki $1{,}0\times1{,}5$ m'lik cam panel dört kenarından taşıyıcı profillere oturur ve rüzgâr basıncını yüzeyine dik alır. Panel bir kiriş değildir: iki doğrultuda birden eğilir, köşelerinde burulur ve köşeleri mesnetten kalkmaya çalışır. Bir döşeme, bir tank tabanı ya da bir makine kapağı da aynı davranışı gösterir. Bu yapıların çökmesini ve gerilmesini bulmak için kiriş teorisinin iki boyutlu karşılığı olan ince plak (Kirchhoff) teorisine ihtiyacımız var.
2. Ön bilgiler
- Euler–Bernoulli kirişi: $M=-EI\,w''$, $EI\,w''''=q$ (Hafta 2).
- Düzlem gerilmede Hooke kanunu: $\sigma_x=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_x+\nu\varepsilon_y)$, $\tau_{xy}=G\gamma_{xy}$ (Ders 1.4).
- Toplam potansiyel enerji ve Ritz yöntemi (Ders 2.0).
3. Kabuller ve kinematik
Kalınlığı $h$ olan plağın kalınlığını ikiye bölen düzleme orta düzlem diyoruz ve onu $xy$ düzlemi alıyoruz. Bu derste (ders kitabıyla aynı biçimde) $z$ eksenini yük yönünde, aşağı alıyoruz: çökme $w$ ve yük $p$ aşağı pozitiftir, pozitif moment alt yüzde ($z>0$) çekme yapar.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Orta düzlem | midsurface (middle plane) | $z=0$ | — | Plak kalınlığını iki eşit parçaya bölen düzlem; ince plak teorisinde eğilmede boy değiştirmez, çökme $w(x,y)$ bu düzlemin düşey yer değiştirmesidir. |
Kirchhoff kabulleri
- Plak incedir (kalınlık / kısa açıklık ≲ 1/20) ve çökme kalınlığa göre küçüktür; eğimler 1'in yanında küçüktür.
- Orta düzleme dik doğrular eğilmeden sonra da doğru ve dik kalır: $\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$, $\varepsilon_z=0$.
- Orta düzlem eğilmede uzamaz (zar kuvveti yok).
- $\sigma_z$ diğer gerilmelerin yanında ihmal edilir (düzlem gerilme).
İkinci kabul Şekil 1'deki gibi bir normalin, orta düzlemin eğimi kadar dönmesi demektir. Orta düzlemden $z$ uzaklıktaki bir nokta bu yüzden yatayda $u=-z\,\partial w/\partial x$ kadar kayar:
\begin{equation}\label{eq:kin} u=-z\frac{\partial w}{\partial x},\qquad v=-z\frac{\partial w}{\partial y}\quad\Longrightarrow\quad \varepsilon_x=-z\,w_{,xx},\quad \varepsilon_y=-z\,w_{,yy},\quad \gamma_{xy}=-2z\,w_{,xy}. \end{equation}$w_{,xx}$, $w_{,yy}$ orta düzlemin eğrilikleri, $w_{,xy}$ ise burulmasıdır. Kirişten tek farkı ikinci doğrultu ve burulma teriminin eklenmesidir.
4. Gerilme ve moment bağıntıları
\eqref{eq:kin}'yi düzlem gerilme Hooke kanununa koyup kalınlık boyunca $z$ ile çarparak integre edersek, kenar uzunluğu başına eğilme ve burulma momentlerini buluruz ($M_x=\int\sigma_x z\,dz$, $M_{xy}=\int\tau_{xy}z\,dz$):
\begin{equation}\label{eq:mom} M_x=-D\big(w_{,xx}+\nu w_{,yy}\big),\qquad M_y=-D\big(w_{,yy}+\nu w_{,xx}\big),\qquad M_{xy}=-D(1-\nu)\,w_{,xy}, \end{equation} \begin{equation}\label{eq:D} D=\frac{Eh^3}{12(1-\nu^2)},\qquad \sigma_{x,\max}=\frac{6M_x}{h^2},\quad \sigma_{y,\max}=\frac{6M_y}{h^2},\quad \tau_{xy,\max}=\frac{6M_{xy}}{h^2}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Plak eğilme rijitliği | flexural rigidity of a plate | $D=\dfrac{Eh^3}{12(1-\nu^2)}$ | N·m | Birim genişlikteki plağın eğilmeye direnci; yanal büzülme engellendiği için aynı kesitli kirişin $EI$ değerinden $1/(1-\nu^2)$ kat büyüktür. |
| Plak moment bileşkeleri | plate moment resultants | $M_x,\ M_y,\ M_{xy}$ | N·m/m | Kenar uzunluğu başına eğilme ($M_x=\int\sigma_x z\,dz$, $M_y$) ve burulma ($M_{xy}=\int\tau_{xy}z\,dz$) momentleri. |
Plak neden kirişten rijittir?
Dar bir kiriş eğilirken yanal doğrultuda serbestçe büzülür (antiklastik eğrilik). Plağın içindeki bir şerit bunu yapamaz, komşu şeritler onu tutar. Bu engellenme, birim genişlikteki $EI=Eh^3/12$ değerini $1/(1-\nu^2)$ katına çıkarır: $\nu=0{,}3$ için yaklaşık %10 daha rijit.
5. Plak denklemi
$dx\,dy$ elemanı üzerinde düşey kesme kuvvetleri $Q_x$, $Q_y$ (N/m) de vardır. Düşey kuvvet dengesi ve $x$, $y$ eksenleri etrafındaki moment dengesi
$$ \frac{\partial Q_x}{\partial x}+\frac{\partial Q_y}{\partial y}+p=0,\qquad Q_x=\frac{\partial M_x}{\partial x}+\frac{\partial M_{xy}}{\partial y},\qquad Q_y=\frac{\partial M_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial M_y}{\partial y} $$verir. Momentleri \eqref{eq:mom}'den koyunca her şey tek bir denkleme toplanır (Lagrange, 1811):
\begin{equation}\label{eq:plak} \frac{\partial^4 w}{\partial x^4}+2\frac{\partial^4 w}{\partial x^2\partial y^2}+\frac{\partial^4 w}{\partial y^4}=\nabla^4 w=\frac{p}{D}, \qquad Q_x=-D\frac{\partial}{\partial x}\nabla^2 w,\quad Q_y=-D\frac{\partial}{\partial y}\nabla^2 w . \end{equation}Bu, yük terimli biharmonik denklemdir. Kirişteki $EI\,w''''=q$'nun iki boyutlu karşılığıdır: $w$ bulunduktan sonra momentler \eqref{eq:mom}'den, gerilmeler \eqref{eq:D}'den hesaplanır.
6. Sınır koşulları
Dördüncü mertebe denklem her kenarda iki koşul ister (Şekil 2). $x=a$ kenarı için:
| Kenar | 1. koşul | 2. koşul |
|---|---|---|
| Ankastre | $w=0$ | $\partial w/\partial x=0$ |
| Basit mesnet | $w=0$ | $M_x=0\ \Leftrightarrow\ \partial^2w/\partial x^2=0$ (kenar boyunca $w=0$ olduğundan $w_{,yy}=0$) |
| Serbest | $M_x=0$ | $V_x=Q_x+\dfrac{\partial M_{xy}}{\partial y}=0$ |
Serbest kenarda burulma momenti $M_{xy}\,dy$, kenar boyunca aralığı $dy$ olan iki zıt düşey kuvvete çevrilebilir. Komşu parçaların kuvvetleri birbirini neredeyse götürür; geriye $\partial M_{xy}/\partial y$ kadar dağılmış bir kuvvet kalır. Bu, $Q_x$'e eklenince Kirchhoff eşdeğer kesme kuvveti $V_x$ elde edilir. Köşelerde ise iki kenardan gelen artıklar toplanır ve tekil bir köşe kuvveti $R=2M_{xy}$ doğar. Basit mesnetli kare plakta bu kuvvet $0{,}065\,qa^2$'dir ve köşeyi aşağı tutar; bağlanmamış köşeler kalkar.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kirchhoff eşdeğer kesme kuvveti | Kirchhoff effective shear force | $V_x=Q_x+\partial M_{xy}/\partial y$ | N/m | Serbest kenarda kesme kuvveti ile burulma momentinin kenar boyunca değişiminin toplamı; ince plak teorisinde kenarda iki ayrı koşul yerine bu tek koşul yazılır. |
| Köşe kuvveti | corner force | $R=2M_{xy}$ | N | Dikdörtgen plağın köşesinde burulma momentlerinden kalan tekil kuvvet; basit mesnetli plakta köşelerin kalkmasını önleyen aşağı yönlü tepki. |
7. Basit mesnetli dikdörtgen plak: Navier çözümü
$a\times b$ plağın dört kenarı basit mesnetliyse $\sin(m\pi x/a)\sin(n\pi y/b)$ fonksiyonları kenar koşullarını kendiliğinden sağlar. Yükü ve çökmeyi bu çift seriye açıp \eqref{eq:plak}'ye koyarsak her terim ayrı ayrı çözülür:
\begin{equation}\label{eq:navier} w=\sum_{m}\sum_{n}\frac{p_{mn}}{\pi^4 D\left(\frac{m^2}{a^2}+\frac{n^2}{b^2}\right)^2}\sin\frac{m\pi x}{a}\sin\frac{n\pi y}{b},\qquad p_{mn}=\frac{16p_0}{\pi^2 mn}\ \ (m,n\ \text{tek; düzgün }p_0). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Navier çözümü | Navier solution | $w=\sum\sum a_{mn}\sin\frac{m\pi x}{a}\sin\frac{n\pi y}{b}$ | — | Dört kenarı basit mesnetli dikdörtgen plakta yük ve çökmeyi çift sinüs serisine açarak plak denklemini terim terim çözme yöntemi. |
Kare plakta ($a=b$, $\nu=0{,}3$) merkez değerleri ve serinin yakınsaması (Python ile hesaplandı):
| Terimler ($m,n\le N$) | $w_{\max}D/(p_0a^4)$ | $M_{x,\max}/(p_0a^2)$ |
|---|---|---|
| $N=1$ (tek terim) | 0,004161 | 0,0534 |
| $N=3$ (4 terim) | 0,004055 | 0,0469 |
| yakınsamış | 0,004062 | 0,0479 |
Çökme serisi $1/(mn\,\lambda^2)$ gibi hızlı, moment serisi $1/(mn\,\lambda)$ gibi yavaş yakınsar: tek terim çökmeyi %2,4, momenti %11,5 hatayla verir. Örneğin $a=1$ m, $h=10$ mm çelik plak ($E=210$ GPa, $D=19\,231$ N·m) $p_0=5$ kPa altında $w=1{,}06$ mm çöker ve $\sigma_{\max}=6(0{,}0479\cdot5000)/0{,}01^2=14{,}4$ MPa olur.
8. Uzun-dar plak: silindirik eğilme
$x$ doğrultusunda çok uzun ($a\gg b$), yalnız $y=0$ ve $y=b$ kenarlarından mesnetli ve yükü $x$'e bağlı olmayan bir plakta $w=w(y)$'dir. \eqref{eq:plak} ve \eqref{eq:mom} sadeleşir:
\begin{equation}\label{eq:serit} D\,\frac{d^4w}{dy^4}=p(y),\qquad M_y=-D\,\frac{d^2w}{dy^2},\qquad M_x=-D\nu\frac{d^2w}{dy^2}=\nu M_y,\qquad Q_y=\frac{dM_y}{dy}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Silindirik eğilme | cylindrical bending | $D\,w''''=p$ | — | Uzun kenarı boyunca yük ve mesnet değişmeyen plağın silindir yüzeyine eğilmesi; geniş kiriş denklemine $EI$ yerine $D$ ile iner. |
Bu tam olarak kiriş denklemidir; yalnız $EI$ yerine $D$ gelir ve uzun doğrultuda $M_x=\nu M_y$ momenti oluşur. Basit mesnetli şeritte $w_{\max}=5p_0b^4/(384D)$; Navier çözümü $a/b\to\infty$ limitinde bu değere yakınsar.
Sınavda bu dersten ne çıkıyor?
2026'da iki soru vardı: (1) dört kenarı ankastre plak için önerilen bir çökme fonksiyonunun sınır koşullarını sağlayıp sağlamadığı, (2) uzun-dar plağın silindirik eğilme çözümü. İkisi de aşağıda tam çözülüyor. Kenar koşullarını önce yazıp sonra kontrol etmek puanın yarısıdır.
9. Çözümlü örnekler
2026 kısa sınav III: ankastre plak için deneme fonksiyonu
Verilenler
Dört kenarı ankastre, $a\times b$ boyutlu, düzgün $q$ yüklü plak ($0\le x\le a$, $0\le y\le b$). Önerilen çökme: $w=c_0\left(\frac{x^4}{a^4}-\frac{2x^3}{a^3}+\frac{x^2}{a^2}\right)\left(\frac{y^4}{b^4}-\frac{2y^3}{b^3}+\frac{y^2}{b^2}\right)$.
İstenenler
Fonksiyon bütün sınır koşullarını sağlıyor mu? Plak denklemini sağlıyor mu? Sağlamıyorsa $c_0$ nasıl bulunur?
Model ve kabuller
Ankastre kenarda $w=0$ ve normal eğim $=0$. $X(\xi)=\xi^4-2\xi^3+\xi^2=\xi^2(1-\xi)^2$, $\xi=x/a$ yazalım; $w=c_0X(\xi)Y(\eta)$. Kontrol ve integraller SymPy ile yapıldı.
Çözüm
Sınır koşulları. $X=\xi^2(1-\xi)^2$ ve $X'=2\xi(1-\xi)(1-2\xi)$ hem $\xi=0$'da hem $\xi=1$'de sıfırdır. Dolayısıyla $x=0$ ve $x=a$ kenarlarında $w=0$ ve $\partial w/\partial x=c_0X'Y/a=0$; aynı biçimde $y=0$, $y=b$'de $w=0$, $\partial w/\partial y=0$. Dört kenarın sekiz koşulunun hepsi sağlanır.
Plak denklemi. $\nabla^4w$ sabit değildir: merkezde $c_0\big(\tfrac{3}{2a^4}+\tfrac{2}{a^2b^2}+\tfrac{3}{2b^4}\big)$, köşede $8c_0/(a^2b^2)$. Düzgün yük için $\nabla^4w=q/D$ her noktada sağlanamaz; fonksiyon tam çözüm değildir. Ama bütün geometrik (zorunlu) koşulları sağladığı için Ritz–Galerkin yöntemine uygun bir deneme fonksiyonudur.
$c_0$ enerjiden. Ankastre kenarlarda $\iint(w_{,xx}w_{,yy}-w_{,xy}^2)\,dA=0$ olduğundan $\Pi=\frac D2\iint(\nabla^2w)^2dA-\iint qw\,dA$. $\int_0^1X''^2=\tfrac45$, $\int_0^1X^2=\tfrac1{630}$, $\int_0^1XX''=-\tfrac2{105}$, $\int_0^1X=\tfrac1{30}$ ile
$$ \Pi=\frac{Dc_0^2}{2}\left[\frac{2}{1575}\Big(\frac{b}{a^3}+\frac{a}{b^3}\Big)+\frac{8}{11025\,ab}\right]-\frac{q\,ab}{900}c_0,\qquad \frac{d\Pi}{dc_0}=0\ \Rightarrow\ c_0=\frac{49\,q\,a^4b^4}{8D\,(7a^4+4a^2b^2+7b^4)} . $$Galerkin koşulu $\iint(D\nabla^4w-q)\,XY\,dA=0$ aynı $c_0$'ı verir. Merkezde $X(\tfrac12)=Y(\tfrac12)=\tfrac1{16}$, yani $w_{\max}=c_0/256$. Kare plak: $c_0=\frac{49}{144}\frac{qa^4}{D}$, $w_{\max}=0{,}001329\,qa^4/D$.
Birim kontrolü
$c_0$: $[q][a^4]/[D]=(\text{N/m}^2)\,\text{m}^4/(\text{N·m})=\text{m}$ ✓ (çökme genliği).
Fiziksel yorum
Sonlu farklarla bulduğumuz (çok ince ağ + Richardson) kare plak değerleri $w_{\max}=0{,}001265\,qa^4/D$ ve kenar ortasında $M_x=-0{,}0513\,qa^2$'dir. Tek terimli Ritz çökmeyi %5 fazla, kenar momentini ise $-0{,}0425\,qa^2$ ile %17 eksik verir: enerji yöntemi çökmede iyi, türev alınan büyüklüklerde (moment, gerilme) zayıftır. Basit mesnetli plağın $0{,}00406$ değerinin yaklaşık üçte biri: ankastrelik çökmeyi üçte birine indirir.
10. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Plakta $EI$ kullanmak | Birim genişlik için $D=Eh^3/12(1-\nu^2)$. |
| Basit mesnette "$w''=0$"ı her iki türev için yazmak | Koşul $M_n=0$'dır; düz kenarda $w=0$ olduğu için teğet türev kendiliğinden sıfırdır ve $M_n=0\Leftrightarrow w_{,nn}=0$. |
| Serbest kenarda $M_x=Q_x=M_{xy}=0$ yazmak | Kirchhoff teorisinde iki koşul: $M_x=0$, $V_x=Q_x+\partial M_{xy}/\partial y=0$. |
| SK'ları sağlayan fonksiyonu "çözüm" sanmak | Plak denklemini de noktasal sağlamalı; sağlamıyorsa yalnız Ritz/Galerkin deneme fonksiyonudur. |
| Uzun plakta $M_x=0$ almak | $w_{,xx}=0$ ama $M_x=\nu M_y\ne0$. |
11. Alıştırmalar
Alıştırma 5.1-1KolayKavramsalPlak mı kiriş mi?
$b$ genişliğinde, $h$ kalınlığında bir şerit iki ucundan basit mesnetli. Hangi durumda kiriş rijitliği $EI=Ebh^3/12$, hangi durumda $Db$ kullanılmalıdır? $\nu=0{,}3$ için fark ne kadardır?
İpucu
Yanal büzülme serbest mi, engelli mi?
Çözüm
Dar şerit ($b\lesssim h$ mertebesinde) yanal doğrultuda serbestçe büzülür: $EI$. Geniş şerit ya da uzun plak yanal büzülemez (silindirik eğilme): $Db=EI/(1-\nu^2)$. Fark $1/(1-0{,}09)=1{,}099$, yani %9,9; çökme o oranda azalır.
Alıştırma 5.1-2OrtaSayısalBasit mesnetli çelik plak
$1\times1$ m, $h=10$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$ basit mesnetli kare plak $p_0=5$ kPa yük taşıyor. $D$, $w_{\max}$, $M_{x,\max}$, $\sigma_{\max}$ ve köşe kuvvetini bulun. Küçük çökme kabulü uygun mu?
İpucu
Katsayılar: $0{,}00406\,p_0a^4/D$; $0{,}0479\,p_0a^2$; köşe $R=0{,}065\,p_0a^2$.
Çözüm
$D=210\times10^9\cdot10^{-6}/(12\cdot0{,}91)=19\,231$ N·m. $w=0{,}004062\cdot5000/19\,231=1{,}06$ mm ($w/h=0{,}11$, uygun). $M=0{,}0479\cdot5000=239$ N·m/m, $\sigma=6\cdot239/10^{-4}=14{,}4$ MPa. Köşe kuvveti $0{,}065\cdot5000=325$ N (köşe başına, aşağı).
Alıştırma 5.1-3OrtaÇıkmış soru tipiİki kenarı ankastre uzun plak
Final sorusunu $y=0$ ve $y=b$ kenarları ankastre olacak biçimde tekrar çözün: $w(y)$, $M_y(0)$, $M_y(b/2)$ ve $w_{\max}$.
İpucu
Simetriden $w'(b/2)=0$; ya da dört koşulu doğrudan uygulayın.
Çözüm
$w=\dfrac{p_0y^2(b-y)^2}{24D}$, $M_y=-Dw''=-\dfrac{p_0}{12}(b^2-6by+6y^2)$. $M_y(0)=M_y(b)=-p_0b^2/12$, $M_y(b/2)=p_0b^2/24$, $w_{\max}=p_0b^4/(384D)$: basit–ankastre durumundan ($p_0b^4/185D$) yaklaşık 2,1 kat küçük.
Alıştırma 5.1-4ZorSayısalCam panelde ilk kontrol
$a=1{,}0$ m, $b=1{,}5$ m, $h=10$ mm cam ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}22$), dört kenarı basit mesnetli, $p_0=1{,}0$ kPa. Navier çözümünün merkez katsayıları $w_{\max}=0{,}007724\,p_0a^4/D$, $M_x=0{,}0789\,p_0a^2$'dir. Çökmeyi ve en büyük gerilmeyi bulun; aynı panel $h=6$ mm olsaydı ne değişirdi?
İpucu
$w\propto h^{-3}$, $\sigma\propto h^{-2}$; sonra $w/h$'ye bakın.
Çözüm
$D=6130$ N·m; $w=0{,}007724\cdot1000/6130=1{,}26$ mm ($w/h=0{,}13$), $\sigma=6\cdot78{,}9/10^{-4}=4{,}7$ MPa. $h=6$ mm'de doğrusal teori $w=5{,}8$ mm ($w/h\approx1$) ve $\sigma=13{,}2$ MPa verir; ama çökme kalınlık mertebesine çıktığı için orta düzlem gerilir (zar etkisi) ve gerçek çökme ile gerilme daha küçük olur. Kirchhoff küçük çökme teorisi bu panel için geçerlilik sınırını aşmıştır (bkz. zar etkisi).
12. Özet
- Kirchhoff kabulü: normal doğru ve dik kalır ⇒ $u=-zw_{,x}$, gerilmeler $z$ ile doğrusal.
- $M_x=-D(w_{,xx}+\nu w_{,yy})$, $M_{xy}=-D(1-\nu)w_{,xy}$, $D=Eh^3/12(1-\nu^2)$; $\sigma_{\max}=6M/h^2$.
- Plak denklemi $\nabla^4w=p/D$; her kenarda iki SK; serbest kenarda $V_x=Q_x+\partial M_{xy}/\partial y$, köşede $R=2M_{xy}$.
- Navier: kare basit mesnetli plak $w=0{,}00406\,qa^4/D$, $M=0{,}0479\,qa^2$; çökme serisi hızlı, moment serisi yavaş yakınsar.
- Uzun-dar plak = silindirik eğilme: $Dw''''=p$, $M_x=\nu M_y$.
Kalın plakta normalin dik kalma kabulü bozulur: Mindlin ve Reddy plak teorileri.
13. Kaynaklar
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 13, Kısım A, §13.2–13.7 ve §13.9 (s. 605–622): kabuller, moment–eğrilik, plak denklemi, sınır koşulları, Navier çözümü, enerji yöntemi. ders klasöründe
- S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — Dikdörtgen plaklar, Navier ve Lévy çözümleri.
- J. N. Reddy, Theory and Analysis of Elastic Plates and Shells, 2. baskı, CRC Press, 2006 — Klasik plak teorisi.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.