Akademik / MKC 523 / Hafta 12 / 12.2

Hafta 12 · Ders 12.2 · ~75 dk

Hasar modları ve kırılma mekaniğinin temelleri

Çatlak ucunda elastik gerilme sınırsızdır; gerilmeye dayalı klasik ölçütler orada işlemez. Bu derste çatlaklı bir parçanın ne kadar yük taşıyabileceğini ve hangi çatlağın kritik olduğunu gerilme şiddet faktörüyle buluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Başlıca hasar modlarını ve her birini denetleyen büyüklüğü sıralamak
  • Çatlak açılma modlarını tanımak ve mod I çatlak ucu alanının biçimini açıklamak
  • KI = Yσ√(πa) ile gerilme şiddetini hesaplamak; Kt ile KI'yı birim ve anlam olarak ayırmak
  • Kırılma tokluğu, kalınlık etkisi ve plastik bölgeyle LEFM'nin geçerliliğini değerlendirmek
  • Artık mukavemet ve kritik çatlak boyunu hesaplamak
Hafta
12 — Gerilme yoğunlaşması, hasar modları ve kırılma mekaniği
Süre
~75 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri
Sınav
Son quiz konusu (Kırılma Mekaniği 1). Örnek 12.2-2 sınav tipinde bir soruyu tam çözüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Muayenede bir çatlak bulundu: parça çalışmaya devam edebilir mi?

Bir basınçlı kabın kaynak dikişinde ultrasonik muayene 3 mm'lik bir çatlak gösteriyor. Klasik tasarım (akma, çekme dayanımı, burkulma) bu soruya cevap veremez: çatlak ucunda elastik gerilme sınırsızdır, $K_t$ tanımsızdır. Oysa bilmek istediklerimiz açıktır: bu çatlakla parçanın artık mukavemeti ne kadar, hangi boyda çatlak kritik olur? Kırılma mekaniği bu soruları tek bir parametreyle, gerilme şiddet faktörü $K$ ile cevaplar. Son quizde ağırlıklı olarak bu konular soruluyor.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 12.1: eliptik delikte $K_t=1+2\sqrt{a/\rho}$.
  • Düzlem gerilme ($\sigma_z=0$) ve düzlem şekil değiştirme ($\varepsilon_z=0$) ayrımı (Ders 1.4, 10.1).
  • Kutupsal koordinatlar $(r,\theta)$.

3. Hasar modları

Bir parçanın görevini yapamaz hâle gelmesinin birkaç farklı yolu vardır; her biri farklı bir büyüklükle ve ölçütle denetlenir:

Başlıca hasar modları
ModBelirti / mekanizmaDenetleyen büyüklükTipik ölçüt
AkmaKalıcı şekil değiştirme, kayma bantlarıDeviatorik gerilmevon Mises, Tresca (Ders 12.0)
Sünek kırılmaBüyük plastik şekil değiştirme, boşluk oluşması ve birleşmesi, büzülmePlastik şekil değiştirme, üç eksenlilikÇekme dayanımı, net kesit göçmesi
Gevrek kırılmaAz plastik iz, hızlı çatlak ilerlemesi; düşük sıcaklık ve kalın kesit kolaylaştırırÇatlak ucundaki alan$K_I=K_{Ic}$, $G=G_c$
YorulmaTekrarlı yükte çatlak başlaması ve yavaş ilerlemesiGerilme genliği, $\Delta K$S–N eğrisi, $da/dN$–$\Delta K$
SünmeSabit yükte zamanla büyüyen şekil değiştirme (yüksek sıcaklık, polimer)Gerilme, sıcaklık, zamanSünme hızı, kopma süresi
BurkulmaBasınçta ani biçim değişimi (kararlılık kaybı)Rijitlik ve narinlikKritik yük $P_{cr}$
Tarihçe

Kaynaklı gemiler

İkinci Dünya Savaşı'nda yapılan yaklaşık 2500 kaynaklı Liberty gemisinden 145'i ikiye ayrıldı, 700 kadarında ciddi hasar görüldü; bazıları limanda, düşük gerilme altında kırıldı (Broek, s. 4). İncelemeler kusurların, gerilme yığılmalarının ve düşük sıcaklıkta gevrekleşen çeliğin birlikte etkisini gösterdi. Kırılma mekaniğinin gelişmesinde bu ve yüksek dayanımlı malzemelerdeki düşük gerilmeli kırılmalar belirleyici oldu.

4. Çatlakta neden $K_t$ işe yaramaz?

Çatlak, uç yarıçapı sıfıra giden bir elips gibi düşünülebilir. Ders 12.1'deki bağıntıya göre $\sigma_{\max}=\sigma_0(1+2\sqrt{a/\rho})\to\infty$. Gerçek malzemede uç yarıçapı bilinmez ve gerilme sonsuz olmaz; "tepe gerilme dayanımı aşınca kırılır" ölçütü kullanılamaz. Ancak şu çarpım sonlu kalır:

$$ \lim_{\rho\to0}\ \tfrac12\,\sigma_{\max}\sqrt{\pi\rho}=\sigma_0\sqrt{\pi a}. $$

Gerilme sonsuza giderken bile ucun yakınındaki alanın şiddeti sonlu bir sayıyla ölçülebilir. Bu sayı gerilme şiddet faktörüdür.

5. Çatlak açılma modları ve çatlak ucu alanı

Çatlak yüzeylerinin birbirine göre hareketi üç temel biçimde olur (Şekil 1): mod I açılma (yük çatlak düzlemine dik), mod II düzlem içi kayma, mod III düzlem dışı kayma (yırtılma). Genel durum bunların toplamıdır; mühendislikte en önemlisi mod I'dir.

Üç panelde çatlaklı bir blok: mod I'de üst ve alt parçalar çatlak düzlemine dik doğrultuda ayrılıyor; mod II'de üst parça çatlak boyunca geriye, alt parça ileriye kayıyor; mod III'te parçalar çatlak cephesine paralel, zıt yönlerde kayıyor. Çatlak cephesi mavi kalın çizgi. Mod I — açılma Mod II — kayma Mod III — yırtılma x y z mavi kalın çizgi: çatlak cephesi (z boyunca)
Şekil 1. Çatlak açılma modları. Turuncu oklar çatlak yüzeylerinin göreli yer değiştirmesini gösterir; çatlak cephesi $z$ boyuncadır.
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Çatlak açılma modları (I, II, III)crack opening modes: opening, sliding, tearingI, II, III—Çatlak yüzeylerinin göreli hareketine göre üç temel yükleme: mod I açılma (çatlak düzlemine dik), mod II düzlem içi kayma (cepheye dik), mod III düzlem dışı kayma (cepheye paralel).
Doğrusal elastik kırılma mekaniği (LEFM)linear elastic fracture mechanics——Çatlak ucundaki plastik bölgenin çatlak boyu ve kesit boyutlarına göre küçük olduğu durumda, çatlaklı cismi doğrusal elastik çözümle ve tek bir parametreyle ($K$ ya da $G$) inceleyen yaklaşım.

Doğrusal elastik bir cisimde mod I çatlak ucunun yakınındaki gerilmeler (Irwin, 1957) şu biçimdedir:

\begin{equation}\label{eq:alan} \sigma_{ij}=\frac{K_I}{\sqrt{2\pi r}}\,f_{ij}(\theta),\qquad \sigma_y(r,0)=\frac{K_I}{\sqrt{2\pi r}},\qquad \sigma_z=\begin{cases}0&\text{düzlem gerilme}\\ \nu(\sigma_x+\sigma_y)&\text{düzlem ş.d.}\end{cases} \end{equation}

Açısal fonksiyonlar örneğin $f_{yy}=\cos\tfrac\theta2\big(1+\sin\tfrac\theta2\sin\tfrac{3\theta}2\big)$'dir. Önemli olan üç özellik: (1) Bütün çatlaklarda ve bütün mod I yüklerinde uç alanının biçimi aynıdır ($r^{-1/2}$ tekilliği). (2) Alanın büyüklüğünü tek bir sayı, $K_I$ belirler. (3) Bu ifade yalnız ucun yakınında geçerlidir; uzakta gerilme $\sigma_0$'a gider, tekil terim ise sıfıra.

\begin{equation}\label{eq:k} K_I=Y\,\sigma\sqrt{\pi a}\qquad[\text{MPa}\sqrt{\text{m}}]. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Gerilme şiddet faktörüstress intensity factor$K_I,\ K_{II},\ K_{III}$Pa·√m (MPa·√m)Çatlak ucundaki tekil elastik alanın genliği: $\sigma_{ij}=K/\sqrt{2\pi r}\,f_{ij}(\theta)$. Yüke ve çatlak boyuna bağlıdır, $K_I=Y\sigma\sqrt{\pi a}$. $K_t$ ile karıştırılmamalıdır.
Geometri (biçim) faktörügeometry (correction) factor$Y$—$K_I=Y\sigma\sqrt{\pi a}$ yazımında çatlağın konumunu, cismin sonlu boyutlarını ve yükleme biçimini toplayan boyutsuz katsayı; sonsuz levhadaki merkez çatlakta $Y=1$.

$Y$ geometri faktörüdür: sonsuz levhada $2a$ boylu merkez çatlak için $Y=1$; yarı sonsuz levhada $a$ boylu kenar çatlağı için $Y\approx1{,}12$; $W$ genişliğinde levhadaki merkez çatlak için Irwin'in düzeltmesi $Y=\sqrt{(W/\pi a)\tan(\pi a/W)}$ (Broek, s. 126). Aynı $K_I$'ya sahip iki çatlağın uç alanları aynıdır: $4a$ boyunda bir çatlak $\sigma$'da, $a$ boyunda bir çatlak $2\sigma$'da aynı uç alanını görür.

Dikkat

K_t ile K_I temelden farklıdır

İki "K" karşılaştırması
$K_t$ (gerilme yoğunlaşma)$K_I$ (gerilme şiddeti)
BirimBoyutsuzMPa√m
Ne ölçerSonlu tepe gerilmenin nominal gerilmeye oranıSonsuz gerilmeli tekil alanın genliği
Boyut etkisiYok (yalnız biçim)$\sqrt{a}$ ile büyür
Yükİçermez$\sigma$ ile orantılı
Ölçüt$K_t\sigma_{\text{nom}}$ ile dayanım$K_I$ ile $K_{Ic}$

Bağ: $\rho\to0$ limitinde $K_I=\lim\tfrac12\sigma_{\max}\sqrt{\pi\rho}$. Broek de (s. 11) bu iki büyüklüğün hem boyutça hem anlamca farklı olduğunu vurgular.

6. Kırılma tokluğu, kalınlık ve plastik bölge

$K_I$ çatlak ucundaki bütün gerilme ve şekil değiştirmeleri belirlediğine göre, kırılma $K_I$ belirli bir kritik değere ulaşınca başlar:

\begin{equation}\label{eq:kic} K_I=K_{Ic}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Kırılma tokluğufracture toughness (plane strain)$K_{Ic}$Pa·√m (MPa·√m)Düzlem şekil değiştirme koşullarında, mod I çatlağın kararsız ilerlediği kritik gerilme şiddeti; yeterince kalın numunede malzeme sabitidir. İnce levhada ölçülen $K_c$ kalınlığa bağlıdır ve daha büyüktür.

$K_{Ic}$ bir malzeme özelliğidir; örneğin Broek'teki tabloda 4340 çeliği için $46$, 7075-T6 alüminyumu için $32$ MPa√m verilir (s. 13). Yüksek dayanımlı malzemelerin tokluğu genellikle düşüktür.

Kalınlık: Kalın levhanın ortasında $\varepsilon_z\approx0$ (düzlem şekil değiştirme), üç eksenli çekme oluşur ve akma zorlaşır; ölçülen tokluk en küçük değerine, $K_{Ic}$'ye iner. İnce levhada düzlem gerilme hâkimdir, plastik bölge büyür ve kritik değer $K_c$ kalınlığa bağlı olarak daha yüksektir. Geçerli bir $K_{Ic}$ deneyi için yaygın koşul $B,\ a\ \ge\ 2{,}5\,(K_{Ic}/\sigma_{ys})^2$'dir.

Plastik bölge: \eqref{eq:alan}'da $\sigma_y=\sigma_{ys}$ konursa akan bölgenin ilk tahmini $r_y=\frac1{2\pi}(K_I/\sigma_{ys})^2$ çıkar. Irwin, kesilen yükün yeniden dağılmasını hesaba katarak bölge boyunu iki katı alır:

\begin{equation}\label{eq:rp} r_p\approx\frac{1}{\pi}\Big(\frac{K_I}{\sigma_{ys}}\Big)^2\ \ (\text{düzlem gerilme}),\qquad r_p\approx\frac{1}{3\pi}\Big(\frac{K_I}{\sigma_{ys}}\Big)^2\ \ (\text{düzlem ş.d.}). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Çatlak ucu plastik bölgesicrack-tip plastic zone$r_p$m (mm)Çatlak ucunda gerilmenin akma sınırına ulaştığı bölge; Irwin yaklaşımında düzlem gerilmede $r_p=(1/\pi)(K/\sigma_{ys})^2$, düzlem şekil değiştirmede yaklaşık üçte biri.
Geçerlilik sınırı

LEFM ne zaman geçerli?

$K$ yaklaşımı, plastik bölge çatlak boyuna, bağ uzunluğuna ve kalınlığa göre küçükse geçerlidir ($r_p\ll a$). Düşük dayanımlı, tok malzemelerde $r_p$ büyür; o zaman Ders 12.3'teki $J$ integrali gibi elastik-plastik yöntemler gerekir.

7. Artık mukavemet ve kritik çatlak boyu

\eqref{eq:k} ve \eqref{eq:kic}'den iki tasarım bağıntısı çıkar:

\begin{equation}\label{eq:artik} \sigma_c=\frac{K_{Ic}}{Y\sqrt{\pi a}},\qquad a_c=\frac1\pi\Big(\frac{K_{Ic}}{Y\sigma}\Big)^2 . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Artık mukavemetresidual strength$\sigma_c$Pa (MPa)Çatlak içeren bir elemanın kırılmadan taşıyabileceği en büyük nominal gerilme; LEFM'de $\sigma_c=K_{Ic}/(Y\sqrt{\pi a})$, küçük çatlakta akma ya da net kesit göçmesiyle sınırlanır.
Kritik çatlak boyucritical crack size$a_c$m (mm)Verilen gerilmede kırılmanın gerçekleştiği çatlak boyu: $K_I(a_c)=K_{Ic}$; $Y$ sabitse $a_c=(1/\pi)\,(K_{Ic}/Y\sigma)^2$.

Çatlak büyüdükçe artık mukavemet $1/\sqrt a$ ile düşer (Şekil 2). Küçük çatlakta formül sonsuza gider; gerçekte eğri akma ya da çekme dayanımıyla sınırlanır. Kritik boy, muayene yönteminin güvenle görebildiği en küçük çatlaktan büyük olmalıdır; yoksa çatlak fark edilmeden kırılma olur.

Yatay eksende kenar çatlağı boyu a (0–12 mm), düşey eksende artık mukavemet. Çelik A eğrisi (akma 1500 MPa, tokluk 50) hızla düşüyor ve 1000 MPa tasarım gerilmesini 0,63 mm'de kesiyor; çelik B eğrisi (akma 900 MPa, tokluk 110) 600 MPa tasarım gerilmesini 8,5 mm'de kesiyor. 0 400 800 1200 1600 0 2 4 6 8 10 12 a [mm] σc [MPa] ac = 0,63 mm ac = 8,5 mm Çelik A σys = 1500 MPa KIc = 50 MPa√m Çelik B σys = 900 MPa KIc = 110 MPa√m tasarım gerilmesi σd = σys/1,5 Kenar çatlağı, Y = 1,12; eğriler σys’de kesildi
Şekil 2. İki çeliğin artık mukavemet eğrileri (kenar çatlağı, $Y=1{,}12$; eğriler akma gerilmesinde kesildi). Tasarım gerilmesi akma gerilmesinin $1/1{,}5$'i alındı. Yüksek dayanımlı A çeliği daha yüksek gerilmeye izin verir ama çok küçük çatlaklara karşı hassastır.
Sınav notu

Griffith'e köprü

Aynı sonuca enerjiden de ulaşılır. Griffith (1921), çatlağın ilerlemesi için salınan elastik enerjinin yeni yüzeyleri oluşturmaya yetmesi gerektiğini öne sürdü ve camda $\sigma_c=\sqrt{2E\gamma_s/\pi a}$ buldu. $G=K^2/E$ bağıntısıyla bu ölçüt $K_I=K_{Ic}$ ile eşdeğerdir; ayrıntılar Ders 12.3'te.

8. Çözümlü örnekler

Örnek 12.2-1Temel

Merkez çatlaklı çelik levha

Verilenler

Geniş çelik levhada $2a=20$ mm merkez çatlak, uzak gerilme $\sigma=200$ MPa; $K_{Ic}=60$ MPa√m, $\sigma_{ys}=900$ MPa.

İstenenler

$K_I$, güvenlik katsayısı, artık mukavemet, kritik çatlak boyu, plastik bölge. Çatlak $\rho=0{,}1$ mm uçlu bir elips sayılsaydı $K_t$?

Model ve kabuller

LEFM, sonsuz levha, $Y=1$; $a=10$ mm $=0{,}01$ m (yarı boy).

Çözüm

$K_I=200\sqrt{\pi\cdot0{,}01}=35{,}45$ MPa√m ⇒ $n=60/35{,}45=1{,}69$.

$\sigma_c=60/\sqrt{\pi\cdot0{,}01}=338{,}5$ MPa. $a_c=\frac1\pi(60/200)^2=0{,}02865$ m ⇒ $2a_c=57{,}3$ mm.

$r_p$ (düzlem gerilme) $=\frac1\pi(35{,}45/900)^2=0{,}49$ mm; düzlem ş.d. $0{,}16$ mm. İkisi de $a=10$ mm'nin yanında küçük: LEFM uygun.

Elips: $K_t=1+2\sqrt{10/0{,}1}=21$ ⇒ $\sigma_{\max}=4200$ MPa. $\rho=0{,}01$ mm alınsaydı $12\,850$ MPa: sonuç tamamen bilinmeyen $\rho$'ya bağlı.

Birim kontrolü

MPa·√m; $a_c$: $(\text{MPa}\sqrt{\text{m}}/\text{MPa})^2=\text{m}$ ✓. Güvenlik katsayısı $K$ üzerinden: $n=1{,}69$ gerilmede de $338{,}5/200=1{,}69$ ✓.

Fiziksel yorum

$K_t$ yaklaşımı keyfi bir $\rho$ seçimine bağlı ve hep "kırılır" der; $K_I$ ise ölçülebilen $K_{Ic}$ ile karşılaştırılarak anlamlı bir güvenlik katsayısı verir. Aracın "Örnek 12.2-1" düğmesi bu veriyi yükler.

Örnek 12.2-2Mühendislik uygulaması

Sınav tipi: sonlu genişlikte levha, kırılma yükü ve kritik boy

Verilenler

Alüminyum levha: $W=160$ mm, $B=12$ mm, $2a=40$ mm merkez çatlak, eksenel yük $P=180$ kN; $K_{Ic}=30$ MPa√m, $\sigma_{ys}=480$ MPa. $Y=\sqrt{(W/\pi a)\tan(\pi a/W)}$.

İstenenler

(a) $K_I$ ve güvenlik; (b) kırılma yükü; (c) bu yükte kritik çatlak boyu; (d) LEFM ve düzlem ş.d. kontrolü.

Model ve kabuller

Brüt gerilme $\sigma=P/(WB)$; LEFM; $a=20$ mm.

Çözüm

(a) $\sigma=180\,000/(160\cdot12)=93{,}75$ MPa. $\pi a/W=\pi/8$: $Y=\sqrt{(8/\pi)\tan22{,}5^\circ}=1{,}027$. $K_I=1{,}027\cdot93{,}75\sqrt{\pi\cdot0{,}02}=24{,}13$ MPa√m ⇒ $n=30/24{,}13=1{,}24$.

(b) $\sigma_c=30/(1{,}027\sqrt{\pi\cdot0{,}02})=116{,}5$ MPa ⇒ $P_c=116{,}5\cdot160\cdot12=223{,}7$ kN. Bu yükte net kesit gerilmesi $223\,700/(120\cdot12)=155$ MPa $\ll480$: kırılma akmadan önce gelir.

(c) $Y$ da $a$'ya bağlı olduğundan $K_I(a_c)=30$ deneme ile çözülür: $a=29$ mm'de $Y=1{,}060$, $K=1{,}060\cdot93{,}75\sqrt{\pi\cdot0{,}029}=30{,}0$ ⇒ $a_c\approx29{,}0$ mm ($2a_c=58$ mm). $Y=1$ alınsaydı $32{,}6$ mm bulunurdu: sonlu genişlik ihmali güvensiz tarafta kalır.

(d) Kırılmada $r_p$ (düzlem ş.d.) $=\frac1{3\pi}(30/480)^2=0{,}41$ mm $\ll a$ ✓. $2{,}5(30/480)^2=9{,}8$ mm $<B=12$ mm ✓.

Birim kontrolü

N/mm² = MPa; $\sqrt{\pi a}$ metre cinsinden: $\sqrt{0{,}0628}=0{,}2507\ \sqrt{\text{m}}$ ✓.

Fiziksel yorum

Güvenlik katsayısı yükte $1{,}24$ iken çatlak boyunda $29/20=1{,}45$'tir: çatlak $9$ mm daha büyüyebilir. Yorulma çatlak ilerlemesi hesabı bu iki boy arasındaki ömrü verir. Aracı "Örnek 12.2-2" ile açıp (c)'yi kontrol edin.

Kendiniz deneyin

Araç çatlak kipinde açılır. Sol grafikte kesin (Westergaard) dağılım ile tekil terim $K/\sqrt{2\pi r}$'yi karşılaştırın: ikisi yalnız uca yakın bölgede örtüşür. Sağda artık mukavemet eğrisi ve $a_c$ görülür.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
$a$'yı mm ile koyup MPa√m beklemek$a$ metre olmalı; $\sqrt{\text{mm}}=0{,}0316\sqrt{\text{m}}$.
Merkez çatlakta toplam boyu $a$ almak$K=\sigma\sqrt{\pi a}$'da $a$ yarı boydur ($2a$ toplam); kenar çatlağında $a$ tam boydur.
$K_t$ ile $K_I$'yı aynı ölçüt sanmak$K_t$ boyutsuz oran, $K_I$ alan şiddeti (MPa√m); çatlakta $K_t$ tanımsızdır.
İnce levhada ölçülen $K_c$'yi kalın parçada kullanmakKalın kesitte düzlem ş.d. hâkim: daha düşük $K_{Ic}$ kullanılır.
$r_p$'yi kontrol etmeden LEFM uygulamak$r_p\ll a$ değilse LEFM yanıltır; akma/net kesit ve $J$ yöntemine bakılır.

10. Alıştırmalar

Alıştırma 12.2-1KolayKavramsalHangi mod?

(a) Basınçlı borunun cidarında eksen doğrultusunda bir çatlak, (b) bindirmeli yapıştırma bağlantısının ucundaki ayrılma, (c) burulan milde çevresel çatlak. Her biri ağırlıklı olarak hangi moddadır?

İpucu

Çatlak yüzeylerinin göreli hareketi: düzleme dik mi, cepheye dik kayma mı, cepheye paralel kayma mı?

Çözüm

(a) Mod I: çevresel gerilme çatlak yüzlerini ayırır. (b) Ağırlıkla mod II (yapıştırıcı düzleminde kayma; uçta bir miktar mod I de vardır). (c) Mod III: burulma kayması çatlak cephesine paralel yer değiştirme üretir.

Alıştırma 12.2-2KolaySayısalBirim ve benzerlik

(a) $50$ ksi√in kaç MPa√m'dir? (b) $4$ mm'lik kenar çatlağı $300$ MPa'da hangi $K$'yı görür? Aynı $K$'yı $16$ mm'lik çatlak hangi gerilmede görür?

İpucu

1 ksi = 6,8948 MPa, 1 in = 0,0254 m. $K\propto\sigma\sqrt a$.

Çözüm

(a) $1$ ksi√in $=6{,}8948\sqrt{0{,}0254}=1{,}0988$ MPa√m ⇒ $54{,}9$ MPa√m. (b) $K=1{,}12\cdot300\sqrt{\pi\cdot0{,}004}=37{,}7$ MPa√m; boy dört katına çıkınca $\sqrt a$ iki katına çıkar ⇒ $150$ MPa. İki çatlağın uç alanları ve plastik bölgeleri aynıdır.

Alıştırma 12.2-3OrtaSayısalMalzeme seçimi

Şekil 2'teki iki çelik, akma gerilmesinin $1/1{,}5$'i ile tasarlanıyor; çatlak kenar çatlağı ($Y=1{,}12$). Her biri için $a_c$'yi hesaplayın. Muayene 2 mm'den büyük çatlakları güvenle yakalayabiliyorsa hangisi seçilmeli? B çeliği için düzlem ş.d. kalınlık koşulu nedir?

İpucu

$a_c=\frac1\pi(K_{Ic}/1{,}12\sigma_d)^2$; $\sigma_d=1000$ ve $600$ MPa.

Çözüm

A: $a_c=\frac1\pi(50/1120)^2=0{,}63$ mm. B: $\frac1\pi(110/672)^2=8{,}5$ mm. A'da kritik çatlak muayeneyle görülemez: B seçilmeli, ağırlık artışına rağmen. B için $2{,}5(110/900)^2=37$ mm: daha ince levhada tokluk $K_{Ic}$'den yüksek olur, yani hesap güvenli taraftadır.

Alıştırma 12.2-4ZorÇıkmış soru tipiSızıntı kırılmadan önce

Silindirik kap: $p=10$ MPa, iç yarıçap $r=500$ mm, cidar $t=25$ mm, $K_{Ic}=100$ MPa√m. Cidarı delip geçen bir eksenel çatlağın boyu $2a=2t$'ye ulaştığında kap sızdırmaya başlar. Bu çatlak kritik midir? ("Sızıntı kırılmadan önce" ölçütü; çatlak çevresindeki kabarmayı ihmal edin.)

İpucu

Çevresel gerilme $\sigma=pr/t$; $a=t$ ile $K=\sigma\sqrt{\pi t}$.

Çözüm

$\sigma=10\cdot500/25=200$ MPa. $K=200\sqrt{\pi\cdot0{,}025}=56{,}0$ MPa√m $<100$ ⇒ kritik değil: kap kırılmadan önce sızar ve fark edilir. Kritik yarı boy $a_c=\frac1\pi(100/200)^2=79{,}6$ mm, cidar kalınlığının üç katından fazla.

11. Özet

Özet
  • Hasar modları: akma, sünek kırılma, gevrek kırılma, yorulma, sünme, burkulma; her biri farklı bir ölçütle denetlenir.
  • Çatlak ucunda $\sigma_{ij}=K/\sqrt{2\pi r}\,f_{ij}(\theta)$; $K_I=Y\sigma\sqrt{\pi a}$ [MPa√m]. $K_t$ boyutsuz ve çatlakta tanımsızdır.
  • Kırılma: $K_I=K_{Ic}$. $\sigma_c=K_{Ic}/(Y\sqrt{\pi a})$, $a_c=\frac1\pi(K_{Ic}/Y\sigma)^2$.
  • Kalın kesit: düzlem ş.d., en düşük tokluk $K_{Ic}$; ince kesit: $K_c$ daha yüksek, kalınlığa bağlı.
  • Plastik bölge $r_p\approx\frac1\pi(K/\sigma_{ys})^2$ (düzlem gerilme); LEFM için $r_p\ll a$.

Sıradaki ders aynı problemi enerji açısından ele alıyor: enerji salınım hızı, R eğrisi ve J integrali.

12. Kaynaklar

  • D. Broek, Elementary Engineering Fracture Mechanics, Martinus Nijhoff — Bölüm 1 (s. 3–23): çatlak ucu gerilmeleri, KIc, plastik bölge, artık mukavemet, Griffith ölçütü; Bölüm 5 s. 126 (sonlu genişlik düzeltmesi). ders klasöründe
  • T. L. Anderson, Fracture Mechanics: Fundamentals and Applications, 3. baskı, CRC Press, 2005 — LEFM, plastik bölge düzeltmeleri, KIc deneyi.
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 15, Fracture Mechanics (s. 543’ten itibaren). ders klasöründe
  • C. E. Inglis, “Stresses in a plate due to the presence of cracks and sharp corners”, Transactions of the Institution of Naval Architects, 55, 219–241, 1913 — eliptik delik ve çatlak limiti.
  • G. R. Irwin, “Analysis of stresses and strains near the end of a crack traversing a plate”, Journal of Applied Mechanics, 24(3), 361–364, 1957, doi:10.1115/1.4011547 — çatlak ucu alanı ve gerilme şiddet faktörü.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.