Bu derste öğrenecekleriniz
- Reissner–Mindlin kinematiğini ve bileşkelerini Kirchhoff teorisiyle karşılaştırmak
- Kayma düzeltme katsayısının rolünü ve K = 5/6 değerini açıklamak
- Basit mesnetli plakta Mindlin çökmesini Kirchhoff çözümü ve moment toplamından hesaplamak
- Reddy üçüncü mertebe teorisinin kinematiğini ve Mindlin ile ilişkisini yorumlamak
- Plak elemanlarında kayma kilitlenmesinin nedenini ve çarelerini açıklamak
1. Neden öğreniyoruz?
Kalın taban plakası ve kompozit panel
Bir kolon taban plakası ya da kalın bir radye temel için açıklık/kalınlık oranı 5–10 civarındadır. Kompozit sandviç panellerde ise kalınlık doğrultusundaki kayma modülü düzlem içi modülün çok altındadır. Bu yapılarda enine kayma şekil değiştirmesi çökmeye fark edilir bir katkı yapar ve Kirchhoff teorisi plağı olduğundan rijit gösterir. Kalın plak teorileri bu katkıyı hesaba katar; sonlu eleman programlarındaki "kalın kabuk/plak" elemanları da bu teorilere dayanır.
2. Ön bilgiler
- Ders 5.1: $D$, $M_x=-D(w_{,xx}+\nu w_{,yy})$, Navier çözümü; işaretler ($z$, $w$, $p$ aşağı pozitif) aynı.
- Timoshenko ve Reddy kiriş teorileri, kayma düzeltme katsayısı ve kayma kilitlenmesi (Ders 2.2, Ders 2.3). Bu ders, aynı fikirlerin plağa taşınmasıdır.
3. Mindlin (birinci mertebe kayma) plak teorisi
Kirchhoff'ta normalin dönmesi çökmenin eğimine bağlıydı ($-w_{,x}$). Reissner (1945) ve Mindlin (1951) bu bağı koparır: normal doğru kalır ama orta düzleme dik kalmak zorunda değildir (Şekil 1). İki dönme $\varphi_x$, $\varphi_y$ bağımsız değişken olur:
\begin{equation}\label{eq:kin} u=z\,\varphi_x(x,y),\qquad v=z\,\varphi_y(x,y),\qquad w=w(x,y),\qquad \gamma_{xz}=\varphi_x+w_{,x},\quad \gamma_{yz}=\varphi_y+w_{,y}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Mindlin (Reissner–Mindlin) plak teorisi | Mindlin plate theory (first-order shear deformation) | $u=z\varphi_x,\ v=z\varphi_y$ | — | Normalin doğru kaldığı ama orta düzleme dik kalmak zorunda olmadığı plak teorisi; enine kayma şekil değiştirmesi kalınlıkta sabittir ve kayma düzeltme katsayısıyla düzeltilir. |
$\varphi_x=-w_{,x}$ seçilirse kayma sıfırlanır ve Kirchhoff'a geri dönülür. Bileşkeler:
\begin{equation}\label{eq:bil} M_x=D\big(\varphi_{x,x}+\nu\varphi_{y,y}\big),\quad M_y=D\big(\varphi_{y,y}+\nu\varphi_{x,x}\big),\quad M_{xy}=\tfrac{1-\nu}{2}D\big(\varphi_{x,y}+\varphi_{y,x}\big),\quad Q_x=KGh\,\gamma_{xz},\ \ Q_y=KGh\,\gamma_{yz}. \end{equation}Denge denklemleri Kirchhoff'takiyle aynıdır ($Q_{x,x}+Q_{y,y}+p=0$, $Q_x=M_{x,x}+M_{xy,y}$, $Q_y=M_{xy,x}+M_{y,y}$); fark, artık üç bilinmeyenin ($w,\varphi_x,\varphi_y$) olması ve her kenarda üç sınır koşulu yazılmasıdır. Örneğin "sert" basit mesnette $w=0$, $M_n=0$ ve kenar boyunca dönme $\varphi_s=0$. Serbest kenarda $M_n=M_{ns}=Q_n=0$ üç koşulu ayrı ayrı yazılır; Kirchhoff'un eşdeğer kesme kuvvetine gerek kalmaz.
Neden K = 5/6?
\eqref{eq:kin}'de $\gamma_{xz}$ kalınlıkta sabittir, ama gerçek kayma gerilmesi parabolik dağılır ve yüzeylerde sıfırdır. $Q_x=KGh\gamma_{xz}$'deki $K$, sabit kabulün yaptığı hatayı enerji eşdeğerliğiyle düzeltir: dikdörtgen kesitte $K=5/6$.
4. Basit mesnetli plakta Kirchhoff–Mindlin ilişkisi
Dört kenarı basit mesnetli plakta Navier serisi Mindlin denklemlerini de terim terim çözer. Her terim, Kirchhoff terimine göre şu oranda büyür ($\lambda=(m\pi/a)^2+(n\pi/b)^2$):
\begin{equation}\label{eq:oran} \frac{w^M_{mn}}{w^K_{mn}}=1+\frac{D\lambda}{KGh}=1+\frac{\lambda h^2}{6K(1-\nu)} . \end{equation}Momentler değişmez ($M^M=M^K$). Serinin toplamı kapalı bir biçimde yazılabilir:
\begin{equation}\label{eq:marcus} w^M=w^K+\frac{\mathcal M^K}{KGh},\qquad \mathcal M=\frac{M_x+M_y}{1+\nu}=-D\nabla^2 w . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Moment toplamı (Marcus momenti) | moment sum | $\mathcal M=\dfrac{M_x+M_y}{1+\nu}=-D\nabla^2 w$ | N·m/m | İki eğilme momentinin ortalamasıyla orantılı büyüklük; basit mesnetli plakta Kirchhoff ve Mindlin çökmelerini $w_M=w_K+\mathcal M_K/(KGh)$ ile bağlar. |
Kare plağın merkezinde $\mathcal M^K=0{,}07367\,qa^2$ ve $w^K=0{,}004062\,qa^4/D$ olduğundan $w^M/w^K\approx1+5{,}18\,(h/a)^2$ ($\nu=0{,}3$, $K=5/6$). Kayma katkısı $(h/a)^2$ ile azalır: $a/h=10$'da %5,2, $a/h=20$'de %1,3.
5. Reddy üçüncü mertebe plak teorisi
Reddy (1984), kiriş teorisindeki gibi kübik bir alan seçer ve kaymanın yüzeylerde sıfır olmasını zorlar:
\begin{equation}\label{eq:reddy} u=z\varphi_x-\frac{4z^3}{3h^2}\big(\varphi_x+w_{,x}\big)\quad\Rightarrow\quad \gamma_{xz}=\Big(1-\frac{4z^2}{h^2}\Big)\big(\varphi_x+w_{,x}\big). \end{equation}Kayma kalınlıkta parabolik dağılır; $K$'ya gerek kalmaz. Bedeli, denklemlerde $w$'nin daha yüksek türevlerinin görünmesi ve sınır koşullarının çoğalmasıdır. İzotrop basit mesnetli plakta Navier terimi için türettiğimiz oran (SymPy) $w^R_{mn}/w^K_{mn}=1+84s/(s+420(1-\nu))$, $s=\lambda h^2$'dir. Küçük $s$ için bu $1+s/(5(1-\nu))$'ye iner, yani $K=5/6$ alınmış Mindlin sonucuyla aynıdır. Bu yüzden izotrop plakta iki teori pratikte aynı çökmeyi verir (Şekil 2); Reddy teorisinin asıl kazancı kompozit tabakalı plaklarda ve kesitteki gerilme dağılımındadır.
Hangi teori ne zaman?
- $a/h\gtrsim20$: Kirchhoff yeterli (kayma katkısı ~%1).
- $5\lesssim a/h\lesssim20$: Mindlin ($K=5/6$); izotrop plakta Reddy ile neredeyse aynı.
- $a/h\lesssim5$, tabakalı kompozit, sandviç: kalınlık boyunca gerilme dağılımı için Reddy ya da üç boyutlu elastisite.
6. Plak elemanlarında kayma kilitlenmesi
Mindlin teorisi sonlu elemanda çok kullanışlıdır: yalnız $w$, $\varphi_x$, $\varphi_y$'nin sürekliliği gerekir (Kirchhoff'taki eğim sürekliliği zorluğu yoktur). Ama ince plakta $\gamma=\varphi+w_{,x}\to0$ kısıtı, düşük mertebeli bir elemanda yalnız $w$ ve $\varphi$ sıfırlanarak sağlanabilir: eleman eğilemez, çökme hayali biçimde küçülür. Buna kayma kilitlenmesi denir. Basit mesnetli bir plak şeridini doğrusal elemanlarla çözdüğümüzde ($a/h=100$, Python) merkez çökmesinin doğru değere oranı:
| Eleman sayısı | Tam integrasyon (2 nokta) | İndirgenmiş integrasyon (kaymada 1 nokta) |
|---|---|---|
| 4 | 0,005 | 0,900 |
| 8 | 0,021 | 0,975 |
| 16 | 0,080 | 0,994 |
Çözümler: kayma terimini indirgenmiş (ya da seçici) integrasyonla hesaplamak, varsayılmış kayma şekil değiştirmesi alanı kullanmak (dört düğümlü plak/kabuk elemanlarındaki yaygın MITC türü formülasyonlar) ya da daha yüksek mertebeli eleman seçmek. İndirgenmiş integrasyonun yan etkisi olan sıfır enerjili biçimler (kum saati modları) ayrıca denetlenmelidir.
7. Çözümlü örnekler
Kalın kare plakta kaymanın payı
Verilenler
Dört kenarı basit mesnetli kare çelik plak: $a=400$ mm, $h=40$ mm ($a/h=10$), $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, düzgün $q=1$ MPa.
İstenenler
Kirchhoff ve Mindlin merkez çökmesi; kayma payı; merkezdeki en büyük eğilme gerilmesi.
Model ve kabuller
Navier ve \eqref{eq:marcus}; $K=5/6$, $G=E/2(1+\nu)=80{,}8$ GPa.
Çözüm
$D=210\,000\cdot40^3/(12\cdot0{,}91)=1{,}231\times10^9$ N·mm. $w^K=0{,}004062\cdot1\cdot400^4/1{,}231\times10^9=0{,}0845$ mm.
$\mathcal M^K=0{,}07367\cdot1\cdot400^2=11\,787$ N·mm/mm; $KGh=\tfrac56\cdot80\,769\cdot40=2{,}692\times10^6$ N/mm. Kayma çökmesi $11\,787/2{,}692\times10^6=0{,}00438$ mm ⇒ $w^M=0{,}0889$ mm ($w^M/w^K=1{,}052$).
$M_x=0{,}0479\cdot1\cdot400^2=7662$ N·mm/mm (iki teoride aynı), $\sigma=6M/h^2=28{,}7$ MPa.
Birim kontrolü
$\mathcal M/(KGh)$: (N·mm/mm)/(N/mm) = mm ✓.
Fiziksel yorum
%5 fark tasarımda çoğu zaman önemsizdir; gerilme zaten iki teoride aynıdır. Ama aynı plak ankastre kenarlı olsaydı ya da yük küçük bir alana toplansaydı kayma payı artardı. Aşağıdaki araçta $a/h$'yi değiştirip payın $(h/a)^2$ ile nasıl azaldığını görebilirsiniz.
Düşük kayma rijitlikli kompozit panel
Verilenler
Basit mesnetli kare panel, $a/h=10$; düzlem içi yarı izotrop: $E=20$ GPa, $\nu=0{,}3$; kalınlık doğrultusunda kayma modülü $G_{13}=3$ GPa (izotrop olsaydı $G=7{,}69$ GPa olurdu).
İstenenler
Mindlin çökmesinin Kirchhoff'a oranı.
Model ve kabuller
\eqref{eq:marcus}'da $D$ düzlem içi özelliklerden, $KGh$ ise $G_{13}$'ten gelir: kayma payı $\propto D/(KG_{13}h)$.
Çözüm
İzotrop malzemede pay $5{,}18(h/a)^2=0{,}0518$. $G_{13}$ izotrop değerin $3/7{,}69=0{,}390$ katı olduğundan pay $0{,}0518/0{,}390=0{,}133$ ⇒ $w^M/w^K=1{,}13$.
Birim kontrolü
Oran boyutsuz; $D/(KGh\,a^2)$ boyutsuz ✓.
Fiziksel yorum
Aynı incelikte izotrop plakta %5 olan kayma payı kompozitte %13'e çıkar. Sandviç panellerde $G_{13}/E$ çok daha küçüktür ve Kirchhoff teorisi ciddi biçimde rijit kalır; tabakalı plaklarda kalınlık boyunca gerilme dağılımı da önemli olduğundan Reddy türü teoriler kullanılır.
Kendiniz deneyin
Araç, basit mesnetli dikdörtgen plağın merkez çökmesini üç teoriyle hesaplar. Navier serisinin yakınsamasını sağdaki grafikte görebilirsiniz: çökme hatası her ikiye katlamada hızla düşer, moment daha yavaş. "Uzun plak b/a = 5" düğmesiyle silindirik eğilme limitine ($5/384=0{,}01302$) yaklaşıldığını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Mindlin'de $\varphi_x=-w_{,x}$ yazmak | $\varphi_x$ bağımsızdır; fark kayma açısıdır: $\gamma_{xz}=\varphi_x+w_{,x}$. |
| Kayma etkisini momentlere de eklemek | Basit mesnetli plakta momentler iki teoride aynıdır; değişen çökmedir. |
| Reddy teorisinde de $K$ kullanmak | Parabolik kayma dağılımı alanın içindedir; $K=1$. |
| İnce plakta Mindlin elemanının sonucuna güvenmek | Tam integrasyonlu düşük mertebeli eleman kilitlenir; indirgenmiş/varsayılmış kayma formülasyonu kullanın. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 5.2-1KolayKavramsalKaç sınır koşulu?
Kirchhoff plağında her kenarda iki, Mindlin plağında üç sınır koşulu yazılır. Nedenini bilinmeyenler ve denklem mertebesi açısından açıklayın. Ankastre kenar için Mindlin koşullarını yazın.
İpucu
Mindlin'de bilinmeyenler $w,\varphi_n,\varphi_s$.
Çözüm
Kirchhoff'ta tek bilinmeyen $w$ ve dördüncü mertebe denklem: kenar başına iki koşul. Mindlin'de üç bilinmeyen ve ikinci mertebeden üç denklem (toplam altıncı mertebe): kenar başına üç. Ankastre: $w=0$, $\varphi_n=0$, $\varphi_s=0$.
Alıştırma 5.2-2OrtaSayısalHangi incelikte %2?
Kare basit mesnetli izotrop plakta ($\nu=0{,}3$, $K=5/6$) Mindlin ile Kirchhoff çökmesi arasındaki farkın %2'yi aşmaması için $a/h$ en az ne olmalıdır? Araçla kontrol edin.
İpucu
$5{,}18(h/a)^2\le0{,}02$.
Çözüm
$(h/a)^2\le0{,}00386$ ⇒ $a/h\ge16{,}1$. Araç $a/h=16$'da $w^M/w^K=1{,}0202$, $a/h=16{,}5$'te 1,0190 verir.
Alıştırma 5.2-3OrtaSayısalKalın uzun plak
Uzun ($b\gg a$) basit mesnetli plak şeridinde Mindlin çökmesi $w^M=\dfrac{5qa^4}{384D}+\dfrac{qa^2}{8KGh}$'dir. İkinci terimin nereden geldiğini \eqref{eq:marcus} ile gösterin ve $a/h=5$ için kayma payını hesaplayın ($\nu=0{,}3$).
İpucu
Silindirik eğilmede $\nabla^2w=w_{,xx}$ olduğundan $\mathcal M$ açıklık momentine eşittir; ortada bu moment $qa^2/8$'dir.
Çözüm
Silindirik eğilmede $\nabla^2w=w_{,xx}$ ⇒ $\mathcal M=-Dw_{,xx}=M_{\text{açıklık}}=qa^2/8$ (ortada). Böylece ek terim $qa^2/(8KGh)$. Oran: $\dfrac{qa^2/(8KGh)}{5qa^4/384D}=\dfrac{48D}{5KGha^2}=\dfrac{48}{5}\cdot\dfrac{(h/a)^2}{6K(1-\nu)}=\dfrac{9{,}6\cdot0{,}04}{3{,}5}=0{,}110$ ⇒ %11. Kare plaktakinden ($5{,}18\cdot0{,}04=$%20,7) küçüktür.
Alıştırma 5.2-4ZorKavramsalKilitlenmenin kaynağı
İki düğümlü doğrusal Mindlin şerit elemanında $w$ ve $\varphi$ doğrusaldır. İnce plak limitinde $\gamma=\varphi+w'=0$ kısıtının eleman içinde her noktada sağlanması neden eğilmeyi engeller? Tek noktada (orta noktada) sağlanması neden yeterlidir?
İpucu
Doğrusal $w$'nin türevi sabit, $\varphi$ doğrusal: $\varphi+w'$ doğrusaldır.
Çözüm
$\gamma=\varphi(\xi)+w'$ doğrusal bir fonksiyondur; her noktada sıfır olması hem sabit hem eğim kısmının sıfır olmasını, yani $\varphi$'nin eleman içinde sabit olmasını ister. Eğrilik $\kappa=\varphi'=0$ olur: eleman eğilemez. Tam (2 noktalı) integrasyon iki noktada $\gamma=0$ ister, bu da aynı sonucu doğurur. Tek noktalı integrasyon yalnız orta noktada $\gamma=0$ ister, $\varphi$ doğrusal kalabilir ve eleman eğilebilir. Tablodaki 0,005 → 0,900 farkı budur.
10. Özet
- Mindlin: $u=z\varphi_x$, normal doğru ama dik değil; $Q=KGh\gamma$, $K=5/6$; kenar başına üç SK.
- Basit mesnetli plakta $w^M=w^K+\mathcal M^K/(KGh)$; momentler aynı. Kare plakta $w^M/w^K\approx1+5{,}18(h/a)^2$.
- Reddy: kübik alan, yüzeyde $\gamma=0$, $K$ gerekmez; izotrop plakta çökme Mindlin ($K=5/6$) ile neredeyse aynı.
- Düşük mertebeli Mindlin elemanları ince plakta kilitlenir; indirgenmiş integrasyon ya da varsayılmış kayma alanı gerekir.
Sıradaki konu: kutupsal koordinatlarda dairesel plaklar.
11. Kaynaklar
- E. Reissner, “The effect of transverse shear deformation on the bending of elastic plates”, Journal of Applied Mechanics, 12, A69–A77, 1945 — Enine kayma deformasyonlu plak teorisi.
- R. D. Mindlin, “Influence of rotatory inertia and shear on flexural motions of isotropic, elastic plates”, Journal of Applied Mechanics, 18, 31–38, 1951 — Birinci mertebe kayma deformasyonlu plak kinematiği.
- J. N. Reddy, “A simple higher-order theory for laminated composite plates”, Journal of Applied Mechanics, 51(4), 745–752, 1984 — Üçüncü mertebe plak teorisi.
- J. N. Reddy, Theory and Analysis of Elastic Plates and Shells, 2. baskı, CRC Press, 2006 — Birinci ve üçüncü mertebe kayma deformasyonlu plak teorileri.
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Kayma deformasyonlu kiriş ve plakların klasik çözümlerle ilişkileri (ders klasöründe yalnız kiriş bölümü var). ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.