Akademik / MKC 523 / Hafta 13 / 13.1

Hafta 13 · Ders 13.1 · ~55 dk

Hasar mekaniğine giriş

Gözle görülen bir çatlak oluşmadan önce malzeme, içine dağılmış mikro boşluklarla zayıflar. Bu derste bu bozulmayı tek bir değişkenle ölçüyor ve sünme altında nasıl büyüdüğünü basit bir yasayla izliyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Hasar değişkenini kesit alanı oranı olarak tanımlamak ve etkin gerilmeyi hesaplamak
  • Şekil değiştirme eşdeğerliğinden elastik modül ile hasar arasındaki bağıntıyı çıkarmak
  • Boşaltma eğimlerinden ya da dalga hızından hasarı ölçmek
  • Kachanov yasasından sünme kopma süresini bulmak ve değişken yükte kalan ömrü tahmin etmek
  • Hasar mekaniği ile kırılma mekaniğinin kapsamını ayırt etmek
Hafta
13 — Hasar mekaniğine giriş; membran davranışı
Süre
~55 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Çatlağı görünmeyen bir buhar borusu ne kadar daha dayanır?

Bir santralde 540 °C'de çalışan kızgın buhar borusu yıllardır iç basınç taşıyor. Muayenede çatlak bulunmuyor; ama mikroskop altında tane sınırlarında küçük boşluklar görülüyor. Kırılma mekaniği burada işe yaramaz: ortada boyu ölçülebilen bir çatlak yoktur. Yine de malzeme "yorulmuştur": yük taşıyan kesit, gözle görülmeyen boşluklar yüzünden azalmıştır.

Bu derste malzemenin içine dağılmış bu bozulmayı tek bir sayıyla — hasar değişkeni $D$ ile — ölçmeyi ve zamanla nasıl büyüdüğünü basit bir yasayla izlemeyi öğreniyoruz. Örnek 13.1-2'de borunun kalan ömrünü tahmin edeceğiz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Tek eksenli Hooke yasası $\sigma=E\varepsilon$ (Ders 1.4).
  • Kırılma mekaniğinde çatlak boyu $a$ ve gerilme şiddet faktörü $K_I$ (Ders 12.2).
  • Ayrılabilir birinci mertebe diferansiyel denklemin integrali.

3. Hasar değişkeni ve etkin gerilme

Malzemeden bir temsilî hacim elemanı alalım: mikro yapıyı (taneler, boşluklar) temsil edecek kadar büyük, ama sürekli ortam büyüklüklerini bir noktaya ait sayabileceğimiz kadar küçük bir hacim (metallerde kabaca 0,1–1 mm, betonda birkaç santimetre). Bu hacmi normali $\mathbf n$ olan bir düzlemle keselim (Şekil 1). Kesitin toplam alanı $S$, bunun içinde boşluk ve mikro çatlakların kapladığı alan $S_D$ olsun. Hasar değişkeni:

\begin{equation}\label{eq:D} D=\frac{S_D}{S},\qquad 0\le D\le D_c . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Temsilî hacim elemanırepresentative volume element (RVE)——Mikro yapıyı istatistiksel olarak temsil edecek kadar büyük, sürekli ortam büyüklüklerini nokta değeri sayacak kadar küçük malzeme hacmi.
Hasar değişkenidamage variable$D$—Bir kesitte mikro boşluk ve çatlakların kapladığı, yük taşımayan alanın toplam alana oranı: $D=S_D/S$; hasarsız malzemede 0, kopmada kritik değer $D_c$.

$D=0$ hasarsız malzemedir; $D$ büyüdükçe yük taşıyan alan azalır. Kuramsal olarak $D=1$ kesitin tamamen ayrılmasıdır; pratikte malzeme daha önce, kritik bir $D_c$ değerinde kararsızlaşıp kopar (metallerde çoğu zaman $0{,}2$–$0{,}8$ arası).

Solda içinde siyah küçük boşluklar bulunan, üstten ve alttan F kuvvetiyle çekilen dikdörtgen bir eleman ve n normalli kesik çizgi; ortada kesit görünümü, toplam alan S içinde turuncu kusur alanları S_D; sağda yalnız yük taşıyan alan S tilde = S − S_D ve üzerinde düzgün dağılmış etkin gerilme okları. n F (a) hasarlı temsilî hacim kesit alanı S kusurlar (turuncu): SD (b) normali n olan kesit S = S − SD σ̃ = F/S = σ/(1 − D) (c) eşdeğer hasarsız kesit D = SD / S : kesitte yük taşımayan alanın oranı
Şekil 1. Hasar değişkeninin tanımı. (a) Hasarlı temsilî hacim; (b) normali $\mathbf n$ olan kesitte kusur alanı $S_D$; (c) aynı $F$ kuvvetini taşıyan eşdeğer hasarsız kesit $\tilde S=S-S_D$ ve etkin gerilme $\tilde\sigma$.

$F$ kuvveti gerçekte yalnız $\tilde S=S-S_D$ alanından geçer. Bu alana düşen gerilme etkin gerilmedir:

\begin{equation}\label{eq:etkin} \tilde\sigma=\frac{F}{S-S_D}=\frac{\sigma}{1-D},\qquad \sigma=\frac FS . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Etkin gerilmeeffective stress$\tilde\sigma$MPaKuvvetin yalnız hasarsız (yük taşıyan) alana bölünmesiyle bulunan gerilme: $\tilde\sigma=\sigma/(1-D)$.
Kabuller

İzotrop hasar

$D$'yi tek bir sayı aldık; yani boşlukların her yönde aynı yoğunlukta olduğunu varsaydık. Bu durumda çok eksenli gerilmede $\tilde\sigma_{ij}=\sigma_{ij}/(1-D)$ yazılır. Yönlenmiş mikro çatlaklarda (ör. kompozitte lif–matris ayrılması) hasar yöne bağlıdır ve tansörle temsil edilir; bu dersin kapsamı dışındadır. Basınçta mikro çatlaklar kapanabildiği için \eqref{eq:etkin} basınçta hasarı abartır.

4. Şekil değiştirme eşdeğerliği ve $D$'nin ölçülmesi

$S_D$'yi doğrudan ölçmek zordur. Lemaitre'nin önerdiği şekil değiştirme eşdeğerliği bu güçlüğü aşar: hasarlı malzemenin şekil değiştirmesi, hasarsız malzemenin bünye yasasına $\sigma$ yerine $\tilde\sigma$ konarak bulunur. Elastik bölgede:

\begin{equation}\label{eq:Etilde} \varepsilon=\frac{\tilde\sigma}{E}=\frac{\sigma}{(1-D)E}\quad\Longrightarrow\quad \tilde E=E(1-D),\qquad D=1-\frac{\tilde E}{E}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Şekil değiştirme eşdeğerliğistrain equivalence principle——Hasarlı malzemenin şekil değiştirmesi, nominal gerilme yerine etkin gerilme konarak hasarsız malzemenin bünye yasasıyla hesaplanır (Lemaitre). Sonuç: $\tilde E=E(1-D)$.

Yani hasar, malzemenin görünen elastisite modülünü düşürür. Deneyde numune belirli şekil değiştirmelerde boşaltılıp yeniden yüklenir; boşaltma doğrusunun eğimi $\tilde E$'dir. Eğim azaldıkça $D$ artar. Başka bir yol ultrasonik dalga hızıdır: boyuna dalga hızı $v\propto\sqrt{E/\rho}$ olduğundan yoğunluk değişmezse $D\approx1-(\tilde v/v)^2$.

Fiziksel anlam

Gerilme düşerken etkin gerilme artar

Çekme deneyinin sonunda nominal gerilme $\sigma$ azalır; "malzeme yumuşadı" deriz. Oysa $\tilde\sigma$ artmaya devam eder: taşıyıcı alan, yükün azalmasından daha hızlı küçülmektedir. Hasar mekaniği bu yumuşamayı malzemenin akma davranışından ayırarak açıklar.

5. Basit hasar evrim yasaları

Kachanov sünme hasarı

Kachanov (1958), yüksek sıcaklıkta sabit yük altındaki metallerde hasar hızının etkin gerilmenin bir kuvvetiyle orantılı olduğunu önerdi (sünme hasarı):

\begin{equation}\label{eq:kachanov} \dot D=A\left(\frac{\sigma}{1-D}\right)^{r}, \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Sünmecreep——Sabit gerilme altında şekil değiştirmenin zamanla artması. Metallerde yüksek sıcaklıkta, polimer ve betonda oda sıcaklığında da belirgindir.
Sünme kopma süresicreep rupture time$t_R$s, hSabit gerilme altındaki bir parçanın sünme hasarıyla koptuğu süre; Kachanov modelinde $t_R=1/[(r+1)A\sigma^r]$.

$A$ ve $r$ sıcaklığa bağlı malzeme sabitleridir. $\sigma$ sabitse değişkenler ayrılır: $\int_0^D(1-D)^r\,dD=A\sigma^r t$, yani $\tfrac{1-(1-D)^{r+1}}{r+1}=A\sigma^r t$. Kopma $D=1$'de olur:

\begin{equation}\label{eq:tR} t_R=\frac{1}{(r+1)A\sigma^{r}},\qquad D(t)=1-\Big(1-\frac{t}{t_R}\Big)^{1/(r+1)} . \end{equation}
Solda hasar değişkeni D'nin t bölü t_R'ye göre değişimi: r = 2, 5 ve 8,5 için üç eğri; hepsi uzun süre düşük kalıp t/t_R = 1'e yaklaşırken dikleşerek 1'e çıkıyor. Sağda n = 5 için sünme şekil değiştirmesi: kesikli düz çizgi hasarsız durumu, mavi eğri hasarlı durumu gösteriyor ve kopmada 2,11 değerine ulaşıyor. 0 0,25 0,5 0,75 1 0 0,25 0,5 0,75 1 t/tR D r = 2 r = 5 r = 8,5 (a) hasar değişkeni 0 0,25 0,5 0,75 1 0 0,5 1 1,5 2 t/tR ε/(ε̇0 tR) hasarsız: ε = ε̇0 t εR = 2,11 ε̇0 tR (b) sünme şekil değiştirmesi (n = 5)
Şekil 2. Kachanov modeli. (a) $D$ ömrün büyük kısmında küçük kalır, sonda hızla artar; $r$ büyüdükçe bu daha belirgindir. (b) Hasarın Norton sünmesiyle ($\dot\varepsilon=B\tilde\sigma^{\,n}$) birleşmesi üçüncül sünmeyi doğurur; kopmadaki şekil değiştirme $(r+1)/(r+1-n)$ katına çıkar.

İki önemli sonuç: (1) $t_R\propto\sigma^{-r}$; iki farklı gerilmedeki kopma süresinden $r$ bulunur. (2) $D$ ömrün sonuna kadar küçüktür (Şekil 2): $r=8{,}5$ iken ömrün yarısında $D=0{,}07$, %90'ında bile $0{,}22$. Bu yüzden $D_c$'yi 1 yerine 0,5 almak ömrü yalnız binde birkaç değiştirir. Değişken gerilmede ise $1-(1-D)^{r+1}$ büyüklüğü her aralıkta $\Delta t_i/t_{R,i}$ kadar arttığından kopma koşulu $\sum\Delta t_i/t_{R,i}=1$ olur (doğrusal ömür toplamı).

Lemaitre biçimi (kısaca)

Sünek metallerde hasar plastik şekil değiştirmeyle birlikte büyür. Lemaitre'nin yasası $\dot D=(Y/S)^{s}\,\dot p$ biçimindedir: $\dot p$ birikimli plastik şekil değiştirme hızı, $S$ ve $s$ malzeme sabitleri, $Y=\tilde\sigma^2/(2E)$ ise hasarı süren enerji yoğunluğudur (çok eksenlide üç eksenlilik oranına da bağlıdır). Hasar, $p$ belirli bir eşiği aşınca başlar. Ayrıntısı için Lemaitre'nin kitabına bakılabilir.

6. Hasar mekaniği ile kırılma mekaniğinin farkı

İki yaklaşımın karşılaştırılması
ÖzellikHasar mekaniğiKırılma mekaniği
Kusurun biçimiDağınık: çok sayıda mikro boşluk/çatlakTek, belirgin makro çatlak
Durum değişkeni$D$ (her noktada bir alan değişkeni)Çatlak boyu $a$, $K_I$, $G$, $J$
Cevapladığı soruÇatlak ne zaman başlar?Var olan çatlak ilerler mi, ne hızla?
Hasar ölçütü$D=D_c$$K_I=K_{Ic}$ ya da $G=G_c$
ÖlçekTemsilî hacim (mezo)Yapı ölçeği; $a$ ile karşılaştırılır

İkisi rakip değil, ardışıktır: hasar mekaniği çatlak başlangıcına kadar olan ömrü, kırılma mekaniği ondan sonrasını verir.

Geçerlilik sınırı

$D$ büyüdükçe malzeme yumuşar ve şekil değiştirme dar bir bantta yerelleşebilir; bu durumda sonlu elemanlar çözümü ağ boyutuna bağlı hâle gelir ve modele bir iç uzunluk eklemek gerekir. Kachanov yasası küçük şekil değiştirme ve sabit kesit kabulüyle yazıldı; kesit daralması büyükse gerçek gerilme kullanılmalıdır.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 13.1-1Temel

Boşaltma eğimlerinden hasar ölçümü

Verilenler

Sünek bir çelik numunenin hasarsız modülü $E=205$ GPa. Çekme deneyinde dört noktada boşaltma yapılıyor:

Ölçülen değerler
Plastik ş.d. $p$$\tilde E$ [GPa]$\sigma$ [MPa]
0,05203420
0,10196440
0,15184445
0,20165430

İstenenler

Her noktada $D$ ve etkin gerilme $\tilde\sigma$.

Model ve kabuller

İzotrop hasar, şekil değiştirme eşdeğerliği \eqref{eq:Etilde} ve \eqref{eq:etkin}.

Çözüm

$D=1-\tilde E/E$: $0{,}0098$; $0{,}0439$; $0{,}1024$; $0{,}1951$.

$\tilde\sigma=\sigma/(1-D)$: $424{,}1$; $460{,}2$; $495{,}8$; $534{,}2$ MPa.

Birim kontrolü

$\tilde E/E$ boyutsuz (GPa/GPa); $\tilde\sigma$ MPa.

Fiziksel yorum

Son iki noktada nominal gerilme 445'ten 430 MPa'ya düşerken etkin gerilme 496'dan 534 MPa'ya çıkıyor: yumuşamanın nedeni malzemenin zayıflaması değil, taşıyıcı alanın %20 azalmasıdır. Modül ölçümü küçük olduğu için ($\%1$ hasar 2 GPa eğim farkı demektir) dikkatli ve kısa ölçü boylu uzama ölçerle yapılmalıdır.

Örnek 13.1-2Mühendislik uygulaması

Buhar borusunun kalan sünme ömrü

Verilenler

Aynı sıcaklıkta iki sünme kopma deneyi: $\sigma=120$ MPa'da $t_R=10\,000$ h, $\sigma=150$ MPa'da $t_R=1500$ h. Boru: ortalama yarıçap $r=150$ mm, cidar $t=15$ mm. İlk 6000 h $p=12$ MPa, sonra $p=15$ MPa ile çalışıyor.

İstenenler

$r$ üssü; geçişteki hasar $D$; 15 MPa'daki kalan ömür.

Model ve kabuller

Kachanov yasası \eqref{eq:kachanov}; ince cidarlı borunun çevresel gerilmesi $\sigma_\theta=pr/t$ (Ders 13.2) hasarı yöneten gerilme kabul ediliyor.

Çözüm

$t_R\propto\sigma^{-r}$: $r=\ln(10\,000/1500)/\ln(150/120)=1{,}897/0{,}2231=8{,}50$.

Gerilmeler: $\sigma_\theta=12\cdot150/15=120$ MPa, sonra $150$ MPa — deney değerleriyle aynı.

İlk aşamada tüketilen ömür oranı $6000/10\,000=0{,}6$. Geçişte $D=1-(1-0{,}6)^{1/9{,}5}=0{,}092$.

Ömür toplamı: $0{,}6+t_2/1500=1$ ⇒ $t_2=600$ h.

Birim kontrolü

$r$ boyutsuz (iki logaritmanın oranı); süreler h; MPa·mm/mm = MPa.

Fiziksel yorum

Borunun yaşadığı hasar $D=0{,}09$ gibi küçük bir değer olsa da ömrün %60'ı bitmiştir: düşük $D$ "güvenli" anlamına gelmez. Basıncın %25 artması kalan ömrü $4000$ h'ten 600 h'e indirir, çünkü $1{,}25^{8{,}5}=6{,}7$'dir. Gerçek tasarımda çok eksenli gerilme ve oksitlenmeyle cidar incelmesi de hesaba katılır.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
$D$'yi bir çatlak boyu gibi düşünmek$D$ bir noktadaki (temsilî hacimdeki) alan oranıdır; makro çatlak $D=D_c$'de başlar.
Etkin gerilmeyi nominal gerilmeyle karıştırmakDenge $\sigma=F/S$ ile kurulur; bünye ve hasar yasası $\tilde\sigma$ ile yazılır.
Küçük $D$'yi güvenli saymakKachanov'da $D$ ömrün sonuna kadar küçüktür; ömür oranı $1-(1-D)^{r+1}$'dir.
Hasarı basınçta da aynı saymakMikro çatlaklar basınçta kapanır; izotrop modelin bu kısmı tutucu ya da hatalıdır.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 13.1-1KolaySayısalEtkin gerilme

$D=0{,}25$ hasarlı bir çubuk $\sigma=180$ MPa nominal gerilme taşıyor, $E=200$ GPa. $\tilde\sigma$, $\tilde E$ ve elastik şekil değiştirme nedir?

İpucu

\eqref{eq:etkin} ve \eqref{eq:Etilde}.

Çözüm

$\tilde\sigma=180/0{,}75=240$ MPa; $\tilde E=150$ GPa; $\varepsilon=180/150\,000=1{,}2\times10^{-3}$ (hasarsız malzemede $0{,}9\times10^{-3}$ olurdu).

Alıştırma 13.1-2KolaySayısalUltrasonik ölçüm

Bir dökümde boyuna dalga hızı hasarsız bölgede 5900 m/s, şüpheli bölgede 5600 m/s ölçülüyor. Yoğunluk farkını ihmal ederek $D$'yi bulun.

İpucu

$E\propto\rho v^2$.

Çözüm

$D=1-(5600/5900)^2=1-0{,}901=0{,}099$, yani yaklaşık %10 hasar.

Alıştırma 13.1-3OrtaSayısalGerilmenin ömre etkisi

$r=8{,}5$ olan bir malzemede çalışma gerilmesi %10 artarsa sünme ömrü ne olur? 120 MPa'da 10 000 h dayanan malzemenin 100 MPa'daki ömrünü tahmin edin.

İpucu

$t_R\propto\sigma^{-r}$.

Çözüm

$1{,}1^{-8{,}5}=0{,}445$: ömür %55 kısalır. $t_R(100)=10\,000\,(1{,}2)^{8{,}5}=47\,100$ h. Gerilmeye bu kadar duyarlı olduğu için sünme tasarımında gerilme hesabındaki küçük hatalar ömürde büyük hata doğurur.

Alıştırma 13.1-4OrtaKavramsalHangi yaklaşım?

Aşağıdakilerden hangisinde hasar mekaniği, hangisinde kırılma mekaniği kullanılmalıdır? (a) Kaynakta muayenede bulunmuş 4 mm'lik bir çatlak; (b) yüksek sıcaklıkta çalışan türbin kanadında çatlak başlangıcına kadar geçen süre; (c) betonarme kirişte çekme bölgesinde yayılı kılcal çatlaklanma.

İpucu

Kusur tek ve ölçülebilir mi, yoksa dağınık mı?

Çözüm

(a) Kırılma mekaniği ($K_I$ ile $K_{Ic}$ karşılaştırılır). (b) Hasar mekaniği (sünme hasarı, $D=D_c$). (c) Hasar mekaniği: dağınık çatlaklanma, betonda rijitlik kaybını $\tilde E=E(1-D)$ ile modelleyen hasar modelleriyle temsil edilir.

10. Özet

Özet
  • Dağınık hasar, kesitteki kusur alanı oranı $D=S_D/S$ ile ölçülür.
  • Etkin gerilme $\tilde\sigma=\sigma/(1-D)$; şekil değiştirme eşdeğerliğiyle $\tilde E=E(1-D)$ ve $D=1-\tilde E/E$.
  • Kachanov: $\dot D=A[\sigma/(1-D)]^r$ ⇒ $t_R=1/[(r+1)A\sigma^r]$; değişken gerilmede $\sum\Delta t_i/t_{R,i}=1$.
  • Hasar mekaniği çatlak başlangıcını, kırılma mekaniği çatlak ilerlemesini anlatır.

Sıradaki ders malzemeden yapıya dönüyor: ince kabuklarda membran davranışı.

11. Kaynaklar

  • J. Lemaitre, A Course on Damage Mechanics, 2. baskı, Springer, 1996 — hasar değişkeni, etkin gerilme, şekil değiştirme eşdeğerliği, hasarın ölçülmesi ve evrim yasaları.
  • L. M. Kachanov, “On the time to failure under creep conditions” (Rusça: “O vremeni razrusheniya v usloviyakh polzuchesti”), Izvestiya Akademii Nauk SSSR, Otdelenie Tekhnicheskikh Nauk, 8, 26–31, 1958 — sünme hasarı ve kopma süresi.
  • J. Besson, G. Cailletaud, J.-L. Chaboche, S. Forest, Non-Linear Mechanics of Materials, Springer, 2010 — sürekli ortam hasar mekaniği.
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 18 (sünme), s. 624'ten itibaren. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.