Bu derste öğrenecekleriniz
- Hasar kriterinin ve eşdeğer gerilmenin anlamını açıklamak; güvenlik katsayısını tanımlamak
- Tresca ve von Mises kriterlerini asal gerilmelerle ve düzlem gerilme bileşenleriyle uygulamak
- Düzlem gerilmede üçüncü asal gerilmenin (sıfır) Tresca sonucunu nasıl değiştirdiğini göstermek
- Gevrek malzemede Rankine ve Coulomb–Mohr kriterleriyle güvenlik katsayısı hesaplamak
- Malzeme davranışına göre uygun kriteri seçmek ve sınırlarını belirtmek
1. Neden öğreniyoruz?
Çekme deneyi tek sayı verir, mil ise aynı anda eğilir ve burulur
Bir dişli kutusu milinin yüzeyinde eğilmeden doğan normal gerilme ve burulmadan doğan kayma gerilmesi birlikte bulunur. Elimizdeki malzeme verisi ise tek eksenli çekme deneyinden gelen tek bir sayıdır: akma dayanımı $\sigma_Y$. "Bu gerilme durumu akmaya ne kadar uzak?" sorusunu cevaplamak için çok eksenli gerilmeyi tek eksenli deneyle karşılaştıran bir kurala, yani bir hasar kriterine ihtiyacımız var.
İzlencedeki ikinci öğrenme çıktısı (hasar kriterleri) bu dersle başlar. Örnek 12.0-2'de milin güvenlik katsayısını iki farklı kriterle bulacağız.
2. Ön bilgiler
- Asal gerilmeler $\sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3$, mutlak en büyük kayma $(\sigma_1-\sigma_3)/2$ ve üç Mohr dairesi (Ders 1.2).
- Hidrostatik ve deviatorik gerilme, oktahedral kayma ve von Mises gerilmesi (Ders 1.2, §7).
- Düzlem gerilme: $\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$ (Ders 10.1).
3. Hasar kriteri fikri
Bir hasar kriteri, asal gerilmelerin bir fonksiyonunu tek eksenli deneyde ölçülen dayanımla eşitler: $f(\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3)=\sigma_Y$. Asal gerilmeler uzayında bu bağıntı bir yüzeydir; gerilme noktası yüzeyin içindeyse malzeme elastik kalır, yüzeye ulaşınca akar (sünek) ya da kırılır (gevrek). Asal gerilmeleri kullanmamızın nedeni, kriterin eksen seçimine bağlı olmamasıdır.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Hasar (akma) kriteri | failure (yield) criterion | $f(\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3)=0$ | — | Çok eksenli bir gerilme durumunun, tek eksenli deneyde ölçülen dayanımla karşılaştırılmasını sağlayan bağıntı; asal gerilmeler uzayında güvenli bölgeyi sınırlayan yüzeyi tanımlar. |
| Akma dayanımı | yield strength | $\sigma_Y$ | MPa | Tek eksenli çekme deneyinde kalıcı (plastik) şekil değiştirmenin başladığı gerilme; belirgin akma noktası yoksa %0,2 kalıcı uzamaya karşılık gelen gerilme alınır. |
| Güvenlik katsayısı | factor of safety | $n$ | — | Orantılı yüklemede, bütün gerilme bileşenleri aynı oranda büyütüldüğünde kriterin sağlanacağı yükün mevcut yüke oranı; $n<1$ kriterin aşıldığını gösterir. |
Güvenlik katsayısı $n$: bütün gerilme bileşenlerini aynı oranda büyüttüğümüzde (orantılı yükleme) noktanın sınıra ulaşması için gereken çarpandır. Aşağıdaki kriterlerin hepsi gerilmelerin birinci derece fonksiyonu olduğundan $n=\sigma_Y/\sigma_{\text{eş}}$ biçiminde yazılır; $\sigma_{\text{eş}}$ eşdeğer gerilmedir.
Sünek ve gevrek davranış
Sünek metaller (çelik, alüminyum) kayma ile akar; akma, hidrostatik gerilmeden pratikte etkilenmez. Gevrek malzemeler (dökme demir, beton, cam) çekmede normal gerilmeyle ayrılarak kırılır ve basma dayanımları çekme dayanımlarından çok büyüktür ($\sigma_{uc}\gg\sigma_{ut}$). Bu yüzden iki grup için farklı kriterler kullanılır.
4. Sünek malzemeler: Tresca ve von Mises
Tresca (en büyük kayma gerilmesi) kriteri. Akma, mutlak en büyük kayma gerilmesi tek eksenli akmadaki değerine ($\sigma_Y/2$) ulaşınca başlar:
\begin{equation}\label{eq:tresca} \tau_{\max}=\frac{\sigma_1-\sigma_3}{2}=\frac{\sigma_Y}{2}\quad\Longleftrightarrow\quad \sigma_{T}=\sigma_1-\sigma_3=\sigma_Y . \end{equation}von Mises (distorsiyon enerjisi) kriteri. Akma, şekil değiştirme enerjisinin biçim değiştiren (deviatorik) kısmı tek eksenli akmadaki değerine ulaşınca başlar. Bu, oktahedral kayma gerilmesinin kritik değere ulaşmasıyla aynı şeydir ve şu eşdeğer gerilmeyi verir:
\begin{equation}\label{eq:mises} \sigma_{vM}=\sqrt{\tfrac12\big[(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]}=\sigma_Y . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Tresca (en büyük kayma gerilmesi) kriteri | Tresca (maximum shear stress) criterion | $\sigma_1-\sigma_3=\sigma_Y$ | MPa | Mutlak en büyük kayma gerilmesi $(\sigma_1-\sigma_3)/2$, tek eksenli akmadaki değeri $\sigma_Y/2$'ye ulaşınca akmanın başladığını kabul eden sünek malzeme kriteri. |
| von Mises (distorsiyon enerjisi) kriteri | von Mises (distortion energy) criterion | $\sigma_{vM}=\sigma_Y$ | MPa | Şekil değiştirme enerjisinin biçim değiştiren (deviatorik) kısmı ya da eşdeğer olarak oktahedral kayma gerilmesi, tek eksenli akmadaki değerine ulaşınca akmanın başladığını kabul eden sünek malzeme kriteri. |
Düzlem gerilmede ($\sigma_z=0$) bileşenlerle doğrudan yazılabilir; asal gerilmeleri bulmaya gerek kalmaz:
\begin{equation}\label{eq:mises2} \sigma_{vM}=\sqrt{\sigma_x^2-\sigma_x\sigma_y+\sigma_y^2+3\tau_{xy}^2}. \end{equation}Her iki kriterde de yalnız asal gerilme farkları geçer; bu yüzden üç eksende eşit basınç ($\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3=-p$) eşdeğer gerilmeyi değiştirmez.
Düzlem gerilmede üçüncü asal gerilme sıfırdır, unutmayın
Tresca'da $\sigma_1-\sigma_3$ üç asal gerilme arasında alınır. $\sigma_A=\sigma_B=100$ MPa (eşit iki eksenli çekme) için düzlem içi fark sıfırdır, ama $\sigma_3=0$ olduğundan $\sigma_T=100$ MPa'dır. Şekil 1'deki altıgenin birinci ve üçüncü bölgedeki köşeleri bu yüzden vardır.
Saf kaymada ($\sigma_1=\tau$, $\sigma_3=-\tau$) iki kriter farklı kayma akma dayanımı verir:
| Kriter | Kayma akma dayanımı $\tau_Y$ | $\sigma$–$\tau$ durumunda $\sigma_{\text{eş}}$ |
|---|---|---|
| Tresca | $0{,}5\,\sigma_Y$ | $\sqrt{\sigma^2+4\tau^2}$ |
| von Mises | $\sigma_Y/\sqrt3=0{,}577\,\sigma_Y$ | $\sqrt{\sigma^2+3\tau^2}$ |
Deneyler sünek metallerin çoğunda von Mises kriterine daha yakın sonuç verir; Tresca biraz tutucudur ama elle hesaplaması kolaydır. İkisi arasındaki fark hiçbir durumda %15,5'i geçmez.
5. Gevrek malzemeler: Rankine ve Coulomb–Mohr
En büyük normal gerilme (Rankine) kriteri. Kırılma, en büyük asal çekme gerilmesi $\sigma_{ut}$'ye ya da en büyük asal basma gerilmesinin mutlak değeri $\sigma_{uc}$'ye ulaşınca olur. Çekme baskın durumlarda gevrek malzemeler için uygundur; ama çekme–basma karışık bölgede (ör. burulmada) güvensiz tarafta kalabilir.
Coulomb–Mohr kriteri. Çekme ve basma deneylerinin Mohr dairelerini çizip ikisine ortak teğet çizeriz (Şekil 2). Bir gerilme durumunun en büyük Mohr dairesi bu zarfa değmiyorsa malzeme güvenlidir. Zarf doğru olduğundan sonuç basit bir bağıntıdır ($\sigma_1\ge0\ge\sigma_3$ için):
\begin{equation}\label{eq:cm} \frac{\sigma_1}{\sigma_{ut}}-\frac{\sigma_3}{\sigma_{uc}}=\frac1n . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Coulomb–Mohr kriteri | Coulomb–Mohr criterion | $\sigma_1/\sigma_{ut}-\sigma_3/\sigma_{uc}=1$ | — | Çekme ve basma dayanımları farklı gevrek malzemeler için, çekme ve basma deneylerinin Mohr dairelerine ortak teğet çizilerek kurulan kırılma kriteri. |
Bu kriterler ilk akmayı ya da kırılmayı, statik ve orantılı yük altında tahmin eder. Tekrarlı yükte yorulma, çatlaklı parçada kırılma mekaniği (Ders 12.2), delik ve çentikte gerilme yoğunlaşması (Ders 12.1) ayrıca ele alınmalıdır. Anizotrop malzemelerde (kompozit, ahşap) yönlere bağlı kriterler gerekir.
Hangi kriter?
Sünek metal: von Mises (tutucu ve hızlı kontrol için Tresca). Gevrek, $\sigma_{uc}\gg\sigma_{ut}$: Coulomb–Mohr. Yalnız çekme etkili gevrek durum: Rankine yeterlidir.
6. Çözümlü örnekler
Düzlem gerilmede Tresca ve von Mises
Verilenler
Çelik bir parçanın kritik noktasında $\sigma_x=120$ MPa, $\sigma_y=-40$ MPa, $\tau_{xy}=60$ MPa (düzlem gerilme); $\sigma_Y=250$ MPa.
İstenenler
Asal gerilmeler, iki kritere göre eşdeğer gerilme ve güvenlik katsayısı.
Model ve kabuller
Düzlem gerilme; sünek malzeme; \eqref{eq:tresca}, \eqref{eq:mises2}.
Çözüm
Merkez $c=(120-40)/2=40$ MPa, yarıçap $R=\sqrt{80^2+60^2}=100$ MPa. Düzlem içi asal gerilmeler $\sigma_A=140$ MPa, $\sigma_B=-60$ MPa; üçüncüsü $0$. Sıralı: $\sigma_1=140$, $\sigma_2=0$, $\sigma_3=-60$ MPa.
Tresca: $\sigma_T=140-(-60)=200$ MPa, $n_T=250/200=1{,}25$.
von Mises: $\sigma_{vM}=\sqrt{120^2-120(-40)+40^2+3\cdot60^2}=\sqrt{31\,600}=177{,}8$ MPa, $n_{vM}=250/177{,}8=1{,}41$.
Denetim (asal gerilmelerle): $\sqrt{140^2-140(-60)+60^2}=\sqrt{31\,600}$ ✓.
Birim kontrolü
Bütün gerilmeler MPa; $n$ MPa/MPa, boyutsuz.
Fiziksel yorum
Burada $\sigma_1$ ve $\sigma_3$ zıt işaretli olduğu için düzlem içi en büyük kayma ($R=100$ MPa) mutlak en büyük kaymaya eşittir. İki kriter arasındaki fark %12,5'tir; tasarımda von Mises kullanılıyorsa $n=1{,}41$ kabul edilir.
Eğilme ve burulma etkisindeki mil
Verilenler
Dolu dairesel mil, çap $d=40$ mm; kritik kesitte eğilme momenti $M=600$ N·m, burulma momenti $T=900$ N·m; $\sigma_Y=350$ MPa.
İstenenler
Yüzeydeki kritik noktada Tresca ve von Mises güvenlik katsayıları.
Model ve kabuller
Yüzeyde eğilme normal gerilmesi $\sigma=32M/(\pi d^3)$ ve burulma kayma gerilmesi $\tau=16T/(\pi d^3)$ birlikte bulunur; düzlem gerilme ($\sigma_y=0$). Kesme kuvvetinin kayma gerilmesi yüzeyde sıfırdır.
Çözüm
$\pi d^3=\pi\cdot40^3=201\,062$ mm³. $\sigma=32\cdot600\,000/201\,062=95{,}49$ MPa; $\tau=16\cdot900\,000/201\,062=71{,}62$ MPa.
Tresca: $\sigma_T=\sqrt{95{,}49^2+4\cdot71{,}62^2}=172{,}2$ MPa, $n_T=350/172{,}2=2{,}03$.
von Mises: $\sigma_{vM}=\sqrt{95{,}49^2+3\cdot71{,}62^2}=156{,}5$ MPa, $n_{vM}=350/156{,}5=2{,}24$.
Birim kontrolü
N·mm / mm³ = N/mm² = MPa. Momentler N·m'den N·mm'ye 1000 ile çevrildi.
Fiziksel yorum
Burulmanın katkısı büyük olduğu için iki kriter arasındaki fark %10'a yaklaşıyor. Hedef $n=2$ ise iki kriter de yeterli diyor; ama yorulma (dönen milde eğilme gerilmesi her turda işaret değiştirir) ayrıca kontrol edilmelidir.
Kendiniz deneyin
Aşağıdaki araçta gerilme bileşenlerini değiştirerek noktanın sınırlara göre yerini izleyin. "Saf kayma" düğmesiyle iki sünek kriterin en çok ayrıştığı durumu, "Dökme demir" düğmesiyle Rankine ile Coulomb–Mohr farkını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Düzlem gerilmede Tresca'yı yalnız $\sigma_A-\sigma_B$ ile hesaplamak | Üçüncü asal gerilme 0'dır; $\sigma_T=\max(\sigma_A,\sigma_B,0)-\min(\sigma_A,\sigma_B,0)$. |
| $\sigma_{vM}$'yi $\sigma_x$, $\sigma_y$, $\tau_{xy}$'nin büyüğüyle karşılaştırmak | Eşdeğer gerilme tek bir sayıdır ve $\sigma_Y$ ile karşılaştırılır. |
| Kayma akma dayanımını $\sigma_Y$ almak | Tresca'da $0{,}5\sigma_Y$, von Mises'te $0{,}577\sigma_Y$. |
| Gevrek malzemede von Mises kullanmak | Gevrek malzemede çekme–basma farkı önemlidir; Coulomb–Mohr ya da Rankine kullanılır. |
| Hasar kriterini çatlaklı parçaya uygulamak | Çatlak ucunda gerilme tekildir; $K_I$ ile kırılma tokluğu karşılaştırılır (Ders 12.2). |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 12.0-1KolayKavramsalHidrostatik basınç
Derin denizdeki bir çelik bilye her yönden $p=50$ MPa basınç altındadır. Tresca ve von Mises kriterlerine göre bilye akar mı? Gerilme noktası Şekil 1'deki düzlemin neresindedir?
İpucu
Üç asal gerilme de $-p$'dir; kriterlerde yalnız farklar geçer.
Çözüm
$\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3=-50$ MPa, bütün farklar sıfır: $\sigma_T=\sigma_{vM}=0$, $n=\infty$; akma yoktur. Bu durum düzlem gerilme değildir ($\sigma_3\neq0$), bu yüzden şekildeki düzlemde gösterilemez; üç boyutlu asal gerilme uzayında kriter yüzeyleri $\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3$ doğrultusunda sonsuza uzanan prizma (Tresca) ve silindirdir (von Mises), nokta bu eksen üzerindedir.
Alıştırma 12.0-2OrtaÇıkmış soru tipiAra sınav tansörünün akma kontrolü
2026 ara sınavının 1. sorusundaki $\sigma_x=100$, $\sigma_y=50$, $\tau_{xy}=30$ MPa (diğerleri sıfır) gerilme durumu $\sigma_Y=250$ MPa olan bir çelikte oluşuyor. Tresca ve von Mises güvenlik katsayılarını bulun.
İpucu
Asal gerilmeler Örnek 1.2-2'de bulundu. İki düzlem içi asal gerilme de pozitiftir; $\sigma_3=0$ en küçüktür.
Çözüm
$c=75$, $R=\sqrt{25^2+30^2}=39{,}05$ MPa ⇒ $\sigma_1=114{,}05$, $\sigma_2=35{,}95$, $\sigma_3=0$ MPa. Tresca: $\sigma_T=114{,}05$ MPa, $n_T=2{,}19$. von Mises: $\sqrt{100^2-100\cdot50+50^2+3\cdot30^2}=\sqrt{10\,200}=101{,}0$ MPa, $n_{vM}=2{,}48$. Düzlem içi en büyük kayma ($39{,}05$ MPa) yerine mutlak en büyük kayma ($57{,}0$ MPa) kullanılmalıdır.
Alıştırma 12.0-3OrtaSayısalKapalı uçlu basınçlı kap
Ortalama yarıçapı $r=500$ mm, cidar kalınlığı $t=10$ mm olan kapalı uçlu silindirik bir tankın malzemesi için $\sigma_Y=250$ MPa. İç basıncın hangi değerinde akma başlar? Tresca ve von Mises ile bulun.
İpucu
İnce cidarda $\sigma_\theta=pr/t$, $\sigma_z=pr/(2t)$, $\sigma_r\approx0$ (Ders 13.2).
Çözüm
$\sigma_\theta=50p$, $\sigma_z=25p$, $\sigma_r=0$. Tresca: $\sigma_1-\sigma_3=50p=250$ ⇒ $p=5{,}0$ MPa. von Mises: $\sqrt{50^2-50\cdot25+25^2}\,p=43{,}30p=250$ ⇒ $p=5{,}77$ MPa. Eksenel gerilme çevresel gerilmenin yarısı olduğu için von Mises daha yüksek basınca izin verir.
Alıştırma 12.0-4ZorSayısalDökme demirde Rankine ve Coulomb–Mohr
Dökme demir için $\sigma_{ut}=200$ MPa, $\sigma_{uc}=700$ MPa. Bir noktada $\sigma_x=50$ MPa, $\sigma_y=-120$ MPa, $\tau_{xy}=60$ MPa. Rankine ve Coulomb–Mohr güvenlik katsayılarını bulun; hangisine güvenirsiniz?
İpucu
Önce asal gerilmeler; sonra \eqref{eq:cm}. Rankine'de çekme ve basma ayrı ayrı kontrol edilir.
Çözüm
$c=-35$, $R=\sqrt{85^2+60^2}=104{,}04$ MPa ⇒ $\sigma_1=69{,}04$, $\sigma_3=-139{,}04$ MPa. Rankine: $\min(200/69{,}04;\ 700/139{,}04)=\min(2{,}90;\ 5{,}03)=2{,}90$. Coulomb–Mohr: $1/n=69{,}04/200+139{,}04/700=0{,}3452+0{,}1986=0{,}5438$ ⇒ $n=1{,}84$. Çekme–basma karışık bölgede Rankine iki gerilmenin birlikte etkisini görmez ve güvensiz tarafta kalır; Coulomb–Mohr'a güvenilir.
9. Özet
- Hasar kriteri çok eksenli gerilmeyi tek eksenli dayanımla karşılaştırır: $\sigma_{\text{eş}}=\sigma_Y$, $n=\sigma_Y/\sigma_{\text{eş}}$.
- Sünek: Tresca $\sigma_1-\sigma_3$, von Mises \eqref{eq:mises}; hidrostatik gerilme akmayı etkilemez. Düzlem gerilmede $\sigma_3=0$ unutulmaz.
- Saf kaymada $\tau_Y=0{,}5\sigma_Y$ (Tresca), $0{,}577\sigma_Y$ (von Mises); milde $\sqrt{\sigma^2+4\tau^2}$ ve $\sqrt{\sigma^2+3\tau^2}$.
- Gevrek: Coulomb–Mohr $\sigma_1/\sigma_{ut}-\sigma_3/\sigma_{uc}=1/n$; Rankine yalnız çekme baskınsa yeterli.
- Delik ve çentikte yerel gerilme artar: sonraki derste gerilme yoğunlaşma faktörleri.
10. Kaynaklar
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 4, §4.3–4.5 (akma kriterleri: en büyük asal gerilme, Tresca, von Mises, Mohr–Coulomb), s. 113–128. ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — hasar kriterleri bölümü (sünek ve gevrek malzeme kriterleri). ders klasöründe
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 2 (deviatorik gerilme ve oktahedral kayma; kriterlerin invaryantlarla yazımı için). ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.