Bu derste öğrenecekleriniz
- Elastisitenin 15 bilinmeyenini ve 15 alan denklemini saymak
- Düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirmeyi ayırmak; σz ve εz'yi hesaplamak
- İki problem tipi arasında E ve ν dönüşümünü kullanmak
- Uygunluk denklemini gerilmeler cinsinden yazıp bir gerilme alanını denetlemek
1. Neden öğreniyoruz?
Baraj gövdesi ve ince bir bağlantı levhası
Uzun bir beton ağırlık barajının gövdesinden bir dilim kesip incelediğimizi düşünelim. Su basıncı ve öz ağırlık, baraj boyunca her kesitte aynıdır; komşu dilimler de bizimkinin eksen doğrultusunda uzayıp kısalmasına izin vermez. Öte yandan bir çelik bağlantı levhası, kendi düzleminde çekilir ve iki yüzü tamamen serbesttir. İki problemde de gerilmeler aslında üç boyutludur, ama her birini iki boyutlu bir probleme indirmek mümkündür — yeter ki hangi kabulü yaptığımızı bilelim. Bu ders, Hafta 10'un ve son kısa sınavın temelidir: Airy fonksiyonu (Ders 10.2) burada kurduğumuz denklemlerin üzerine oturur.
2. Ön bilgiler
- Denge denklemleri $\sigma_{ij,j}+b_i=0$ (Ders 1.1).
- Küçük şekil değiştirme $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$, $\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$ ve uygunluk denklemleri (Ders 1.3).
- İzotrop Hooke kanunu: $\varepsilon_x=[\sigma_x-\nu(\sigma_y+\sigma_z)]/E$, $\gamma_{xy}=\tau_{xy}/G$, $G=E/2(1+\nu)$ (Ders 1.4).
3. Elastisitenin alan denklemleri: 15 bilinmeyen, 15 denklem
Üç boyutlu bir elastik cisimde her noktada 15 bilinmeyen vardır: 6 gerilme bileşeni, 6 şekil değiştirme bileşeni ve 3 yer değiştirme bileşeni. Bunları bağlayan 15 denklem de vardır: 3 denge denklemi, 6 kinematik (şekil değiştirme–yer değiştirme) bağıntısı ve 6 Hooke bağıntısı. Bu denklemler cismin her yerinde, sınır koşulları ise yüzeyde sağlanmalıdır: yüzeyin bir kısmında yük ($\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$), bir kısmında yer değiştirme ($u_i=\bar u_i$) verilir.
Uygunluk denklemleri bu sayıya ayrıca eklenmez; kinematik bağıntılardan türetilirler. Ama yer değiştirmeleri kullanmadan yalnız gerilmelerle çalışmak istiyorsak, şekil değiştirmelerin gerçekten bir yer değiştirme alanından gelebildiğini uygunluk denklemleriyle garanti etmek zorundayız. Kısa sınavlarda sorulan "bu gerilme alanı fiziksel mi?" sorusunun anahtarı budur: denge tek başına yetmez, uygunluk da gerekir.
4. İki problem tipi
Şekil 1, aynı iki boyutlu denklemlere götüren iki farklı fiziksel durumu gösteriyor.
Düzlem gerilme: Kalınlığı düzlem içi boyutlarına göre küçük, yalnız kendi düzleminde yüklenen levha. Yüzeylerde $\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$'dır ve levha ince olduğu için bunların içeride de sıfır kaldığını kabul ederiz. Kalınlık serbestçe değişir:
\begin{equation}\label{eq:ez} \sigma_z=0,\qquad \varepsilon_z=-\frac{\nu}{E}(\sigma_x+\sigma_y)\ne0 . \end{equation}Düzlem şekil değiştirme: Ekseni $z$ olan uzun bir cisim; yük $z$ boyunca aynı ve uçlar $z$ doğrultusunda tutulu (ya da cisim o kadar uzun ki orta bölgede kesitler düzlem kalıyor). Bu kez $\varepsilon_z=\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$'dır ve uzamayı engellemek için bir eksenel gerilme doğar:
\begin{equation}\label{eq:sz} \varepsilon_z=0,\qquad \sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)\ne0 . \end{equation}Terimlerin tanımları sözlükte: düzlem gerilme, düzlem şekil değiştirme.
İki durumda da bilinmeyenler $\sigma_x,\sigma_y,\tau_{xy}$, $\varepsilon_x,\varepsilon_y,\gamma_{xy}$ ve $u,v$'dir (8 tane); denge denklemleri aynıdır:
\begin{equation}\label{eq:denge2} \begin{aligned} \frac{\partial\sigma_x}{\partial x}+\frac{\partial\tau_{xy}}{\partial y}+b_x&=0,\\ \frac{\partial\tau_{xy}}{\partial x}+\frac{\partial\sigma_y}{\partial y}+b_y&=0 . \end{aligned} \end{equation}Fark yalnız Hooke kanunundadır. Düzlem gerilmede $\varepsilon_x=(\sigma_x-\nu\sigma_y)/E$; düzlem şekil değiştirmede $\sigma_z$ yerine konunca $\varepsilon_x=\frac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_x-\nu\sigma_y\big]$ olur ($\varepsilon_y$ için $x\leftrightarrow y$; $\gamma_{xy}=\tau_{xy}/G$ ikisinde de aynı).
E ve ν dönüşümü
Düzlem gerilme formüllerinde $E$ ve $\nu$ yerine
$$ E\ \to\ \frac{E}{1-\nu^2},\qquad \nu\ \to\ \frac{\nu}{1-\nu} $$yazılırsa düzlem şekil değiştirme formülleri elde edilir. Ters yönde $E\to E(1+2\nu)/(1+\nu)^2$, $\nu\to\nu/(1+\nu)$. Böylece bir problem tipi için bulunmuş bir çözüm (ör. yer değiştirmeler) diğerine doğrudan taşınır. Geniş bir kirişin neden $EI/(1-\nu^2)$ eğilme rijitliğiyle hesaplandığı da buradan gelir.
5. Uygunluğun gerilmelerle yazılması
İki boyutta tek bir uygunluk denklemi vardır:
\begin{equation}\label{eq:uyg} \frac{\partial^2\varepsilon_x}{\partial y^2}+\frac{\partial^2\varepsilon_y}{\partial x^2}=\frac{\partial^2\gamma_{xy}}{\partial x\,\partial y}. \end{equation}Şekil değiştirmeler Hooke kanunuyla gerilmelere çevrilir; $\partial^2\tau_{xy}/\partial x\partial y$ terimi de iki denge denkleminin türevlerinden yok edilir. Sonuç:
\begin{equation}\label{eq:uyg-s} \begin{aligned} \nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)&=-(1+\nu)\,\nabla\!\cdot\mathbf b &&\text{(düzlem gerilme)},\\ \nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)&=-\frac{\nabla\!\cdot\mathbf b}{1-\nu} &&\text{(düzlem ş. d.)}, \end{aligned} \end{equation}burada $\nabla\!\cdot\mathbf b=\partial b_x/\partial x+\partial b_y/\partial y$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Gerilmeler cinsinden uygunluk denklemi | compatibility equation in terms of stress | $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ | — | Şekil değiştirme uygunluk koşulunun Hooke kanunu ve denge denklemleri kullanılarak gerilmelerle yazılmış biçimi; hacim kuvveti yoksa düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirmede aynıdır. |
Türetme Düzlem gerilmede kısa türetme (hacim kuvveti yok)
$E\varepsilon_x=\sigma_x-\nu\sigma_y$, $E\varepsilon_y=\sigma_y-\nu\sigma_x$, $E\gamma_{xy}=2(1+\nu)\tau_{xy}$ \eqref{eq:uyg}'ye konur: $\sigma_{x,yy}-\nu\sigma_{y,yy}+\sigma_{y,xx}-\nu\sigma_{x,xx}=2(1+\nu)\tau_{xy,xy}$. Birinci denge denklemi $x$'e, ikincisi $y$'ye göre türetilip toplanınca $2\tau_{xy,xy}=-(\sigma_{x,xx}+\sigma_{y,yy})$. Yerine konup düzenlenince $\sigma_{x,xx}+\sigma_{x,yy}+\sigma_{y,xx}+\sigma_{y,yy}=0$, yani $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ bulunur.
Hacim kuvveti yoksa (ya da sabitse) iki sağ taraf da sıfırdır ve denklem elastik sabitleri içermez: aynı geometri ve yük altında çelik ve alüminyum levhada gerilme dağılımı aynıdır (şekil değiştirmeler farklıdır). Fotoelastisite deneylerinde gerçek parça yerine şeffaf plastik model kullanılabilmesinin nedeni budur.
Bir gerilme alanının fiziksel olup olmadığı nasıl denetlenir?
(1) İki denge denklemini yazın; sağlanmıyorsa gereken hacim kuvvetini bulun. (2) $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)$'yi hesaplayın ve \eqref{eq:uyg-s}'nin sağ tarafıyla karşılaştırın. İkisi de sağlanıyorsa alan bir elastisite çözümüdür; hangi sınır yüklerine karşılık geldiği ayrıca bulunur.
6. Çözüm yöntemleri
Denklemleri verilen sınır koşullarıyla doğrudan integre etmek çoğu zaman zordur. Bu yüzden iki dolaylı yol kullanılır:
- Ters yöntem: Denge ve uygunluğu sağlayan bir alan (ya da Ders 10.2'deki Airy fonksiyonu) seçilir, sonra hangi sınır yüklerini temsil ettiğine bakılır.
- Yarı ters yöntem: Çözümün bir kısmı mekanik sezgiyle varsayılır — örneğin uç yüklü konsolda $\sigma_x$'in $x$ ile doğrusal değiştiği — kalan bilinmeyenler denklemlerden bulunur.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Ters yöntem | inverse method | — | — | Alan denklemlerini sağlayan bir gerilme (ya da Airy) fonksiyonu önce seçilir, sonra hangi sınır yüklerine karşılık geldiği bulunur. |
| Yarı ters yöntem | semi-inverse method | — | — | Çözümün bir kısmı (ör. σx'in x'e doğrusal bağlılığı) fiziksel sezgiyle varsayılır; kalan bilinmeyenler alan denklemleri ve sınır koşullarından belirlenir. |
Doğrusal elastisitede çözüm tektir: alan denklemlerini ve bütün sınır koşullarını sağlayan bir alan bulunduysa, nasıl bulunduğunun önemi yoktur — doğru çözüm odur.
Düzlem gerilme kabulü yaklaşıktır: $\varepsilon_z$ genelde $x$ ve $y$'ye bağlıdır ve üç boyutlu uygunluk denklemlerinin bir kısmı sağlanmaz. Hata levha inceldikçe küçülür; kalın levhada orta bölge düzlem şekil değiştirmeye yaklaşır. Hafta 12'de çatlak ucundaki plastik bölgenin ince ve kalın levhada neden farklı olduğunu bu ayrımla açıklayacağız.
7. Çözümlü örnekler
Aynı gerilmeler, iki farklı problem tipi
Verilenler
Çelik, $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$. Bir noktada $\sigma_x=120$, $\sigma_y=-40$, $\tau_{xy}=50$ MPa.
İstenenler
(a) Düzlem gerilmede $\varepsilon_x,\varepsilon_y,\gamma_{xy},\varepsilon_z$; (b) düzlem şekil değiştirmede $\varepsilon_x,\varepsilon_y$ ve $\sigma_z$; (c) (b)'yi $E,\nu$ dönüşümüyle doğrulamak.
Model ve kabuller
İzotrop Hooke kanunu; \eqref{eq:ez} ve \eqref{eq:sz}.
Çözüm
(a) $\varepsilon_x=(120+0{,}3\cdot40)/200\,000=660\,\mu\varepsilon$, $\varepsilon_y=(-40-0{,}3\cdot120)/200\,000=-380\,\mu\varepsilon$, $\gamma_{xy}=2(1{,}3)(50)/200\,000=650\,\mu\text{rad}$, $\varepsilon_z=-0{,}3\cdot80/200\,000=-120\,\mu\varepsilon$.
(b) $\sigma_z=0{,}3(120-40)=24$ MPa. $\varepsilon_x=\tfrac{1{,}3}{200\,000}(0{,}7\cdot120+0{,}3\cdot40)=624\,\mu\varepsilon$, $\varepsilon_y=\tfrac{1{,}3}{200\,000}(-0{,}7\cdot40-0{,}3\cdot120)=-416\,\mu\varepsilon$; $\gamma_{xy}$ değişmez: $650\,\mu$rad.
(c) $E'=200/0{,}91=219{,}78$ GPa, $\nu'=0{,}3/0{,}7=0{,}4286$: $\varepsilon_x=(120+0{,}4286\cdot40)/219\,780=624\,\mu\varepsilon$ ✓.
Birim kontrolü
MPa/MPa → boyutsuz; $\mu\varepsilon=10^{-6}$.
Fiziksel yorum
Düzlem şekil değiştirmede $\varepsilon_x$ yaklaşık %5 küçük çıktı: $z$ yönündeki tutulma malzemeyi "rijitleştirir". Buna karşılık 24 MPa'lık $\sigma_z$ doğdu; akma ya da kırılma kontrolünde bu üçüncü gerilme unutulmamalıdır.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Düzlem gerilmede $\varepsilon_z=0$, düzlem şekil değiştirmede $\sigma_z=0$ sanmak | Tersi: düzlem gerilmede $\sigma_z=0$ ama $\varepsilon_z\ne0$; düzlem şekil değiştirmede $\varepsilon_z=0$ ama $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$. |
| Denge sağlanınca alanı "çözüm" saymak | Uygunluk da sağlanmalı; yoksa alanı üreten yer değiştirme yoktur. |
| Hacim kuvveti varken $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ yazmak | Sağ taraf $-(1+\nu)\,\mathrm{div}\,\mathbf b$ (düzlem gerilme) ya da $-\mathrm{div}\,\mathbf b/(1-\nu)$'dir. |
| $E,\nu$ dönüşümünü ters yönde uygulamak | Gerilme → şekil değiştirme yönü: $E/(1-\nu^2)$, $\nu/(1-\nu)$. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 10.1-1KolayKavramsalHangi problem tipi?
Şunları düzlem gerilme ya da düzlem şekil değiştirme olarak sınıflandırın: (a) uzun bir tünel kaplaması, (b) delikli ince bir sac, (c) dişli çarkın ince bir dişi, (d) uzun bir istinat duvarı, (e) içten basınçlı, uçları kapalı olmayan uzun boru.
İpucu
Soru: $z$ yönünde boyut küçük mü (yüzeyler serbest), yoksa büyük ve hareket engellenmiş mi?
Çözüm
(a) düzlem şekil değiştirme, (b) düzlem gerilme, (c) düzlem gerilme (diş genişliği küçükse), (d) düzlem şekil değiştirme, (e) kesit gerilmeleri bakımından düzlem şekil değiştirmeye benzer, ama uçlar serbestse $\varepsilon_z$ sabit ve sıfırdan farklıdır ("genelleştirilmiş düzlem şekil değiştirme").
Alıştırma 10.1-2KolaySayısalAlüminyumda dönüşüm
$E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$ olan alüminyum için düzlem şekil değiştirme formüllerinde kullanılacak $E'$ ve $\nu'$'yü bulun.
İpucu
$E'=E/(1-\nu^2)$, $\nu'=\nu/(1-\nu)$.
Çözüm
$E'=70/(1-0{,}1089)=78{,}55$ GPa; $\nu'=0{,}33/0{,}67=0{,}4925$. Kontrol: ters dönüşüm $E'(1+2\nu')/(1+\nu')^2=78{,}55\cdot1{,}985/2{,}2276=70{,}0$ GPa ✓.
Alıştırma 10.1-3OrtaÇıkmış soru tipiDenge var, uygunluk var mı?
Hacim kuvvetsiz düzlem gerilmede $\sigma_x=cxy^2$, $\sigma_y=cx^3/3$, $\tau_{xy}=-cy^3/3$ ($c$ sabit). Denge ve uygunluğu denetleyin.
İpucu
Önce iki denge denklemi; sonra $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)$.
Çözüm
$x$: $cy^2-cy^2=0$ ✓; $y$: $0+0=0$ ✓. $\nabla^2(cxy^2+cx^3/3)=2cx+2cx=4cx\ne0$ ✗. Alan dengededir ama uygun değildir; fiziksel bir çözüm değildir.
Alıştırma 10.1-4ZorSayısalHangi hacim kuvveti?
Düzlem gerilmede $\sigma_x=\gamma y$, $\sigma_y=(\gamma+2k)y$, $\tau_{xy}=-2kx$ ($\gamma$, $k$ sabit, $y$ yukarı). Dengeyi sağlayan hacim kuvvetini bulun, uygunluğu denetleyin ve fiziksel anlamını söyleyin.
İpucu
$b_x=-(\sigma_{x,x}+\tau_{xy,y})$, $b_y=-(\tau_{xy,x}+\sigma_{y,y})$; sonra \eqref{eq:uyg-s}.
Çözüm
$b_x=-(0+0)=0$, $b_y=-(-2k+\gamma+2k)=-\gamma$: aşağı yönlü düzgün hacim kuvveti, yani birim hacim ağırlığı $\gamma=\rho g$ olan öz ağırlık. $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ ve $\mathrm{div}\,\mathbf b=0$ ⇒ uygunluk sağlanır ✓. Alan, öz ağırlık altındaki bir levhanın olası bir çözümüdür.
10. Özet
- Elastisite: 15 bilinmeyen, 15 denklem (denge 3, kinematik 6, Hooke 6) + sınır koşulları.
- Düzlem gerilme: $\sigma_z=0$, $\varepsilon_z=-\nu(\sigma_x+\sigma_y)/E$. Düzlem şekil değiştirme: $\varepsilon_z=0$, $\sigma_z=\nu(\sigma_x+\sigma_y)$.
- Geçiş: $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$.
- Uygunluk gerilmelerle: hacim kuvveti yoksa $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$; elastik sabitler girmez.
- Bir alanın fiziksel olması için denge ve uygunluk gerekir; çözüm ters ya da yarı ters yöntemle aranır.
Sıradaki ders, dengeyi kendiliğinden sağlayan bir fonksiyonla bu denklemleri tek bir denkleme indiriyor: Airy gerilme fonksiyonu.
11. Kaynaklar
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 3, §3.2–3.5 ve §3.7 (alan denklemleri, düzlem şekil değiştirme ve düzlem gerilme, karşılaştırma, çözüm yöntemleri). ders klasöründe
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 2, §2.12 (denge denklemleri). ders klasöründe
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — iki boyutlu problemler ve gerilmeler cinsinden uygunluk.
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics, 3. baskı, Academic Press, 2014 — düzlem elastisite formülasyonu.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.