Akademik / MAK 613 / Euler kolon burkulması
Euler Kolon Burkulması

Narin bir kolon, eksenel bası yükü belirli bir kritik değere ulaştığında, gerilme kapasitesine erişmeden yanal olarak burkularak taşıma gücünü yitirir. Bu sayfa; burkulma diferansiyel denklemini, sınır koşullarına bağlı etkin boyu, kritik gerilme–narinlik ilişkisini, başlangıç kusurunun etkisini ve elastik olmayan bölgeye geçişi kapsar.
1. Burkulma diferansiyel denklemi
Başlangıçta doğru, sabit $EI$, eksenel $P$ yüklü bir kolonun burkulmuş biçimi $w(x)$ için, yanal denge: $$ EI\,\frac{\dd^2 w}{\dd x^2} = -M(x) = -P\,w \;\Rightarrow\; \frac{\dd^2 w}{\dd x^2} + k^2\,w = 0, \qquad k^2 = \frac{P}{EI}. $$
Genel çözüm $w = A\sin kx + B\cos kx$. Daha genel (dört mesnet tipi için) dördüncü mertebe biçim: $$ EI\,w^{(4)} + P\,w'' = 0 \;\Rightarrow\; w = C_1\sin kx + C_2\cos kx + C_3 x + C_4. $$ Sınır koşulları homojen bir denklem takımı verir; sıfırdan farklı çözüm (burkulma) için katsayı determinantı sıfır olmalıdır → karakteristik (burkulma) denklemi.
2. Sınır koşulları ve etkin boy
İki ucu mafsallı kolon için $w(0)=w(L)=0$ ve $C_2=0$, $\sin kL = 0 \Rightarrow kL = n\pi$. En küçük yük ($n=1$): $$ \boxed{\;P_{cr} = \frac{\pi^2 EI}{L^2}\;} \qquad w_1 = C_1\sin\frac{\pi x}{L}. $$
Diğer mesnet koşulları, aynı bağıntıyı etkin boy $L_e = KL$ ile verir: $$ P_{cr} = \frac{\pi^2 EI}{(KL)^2}. $$
| Mesnet | $K$ (teorik) | Not |
|---|---|---|
| Mafsallı – mafsallı | 1,0 | Temel durum |
| Ankastre – serbest (konsol) | 2,0 | En düşük kapasite |
| Ankastre – ankastre | 0,5 | En yüksek kapasite |
| Ankastre – mafsallı | 0,699 ≈ 0,7 | $\tan kL = kL$ kökünden |
| Ankastre – ankastre (yanal ötelemeli) | 1,0 | Yanal tutuş yoksa |
Ankastre–mafsallı durumunda karakteristik denklem $\tan kL = kL$ aşkın denklemidir; en küçük kök $kL \approx 4{,}4934$, buradan $K = \pi/4{,}4934 \approx 0{,}699$. Uygulamada çelik yönetmelikleri gerçek uç rijitliklerine göre daha büyük $K$ önerir (ör. 0,80 / 0,65).
3. Kritik gerilme ve narinlik
$I = A r^2$ ($r$ atalet yarıçapı) ile kritik gerilme: $$ \sigma_{cr} = \frac{P_{cr}}{A} = \frac{\pi^2 E}{(KL/r)^2} = \frac{\pi^2 E}{\lambda^2}, \qquad \lambda = \frac{KL}{r} \ \ (\text{narinlik oranı}). $$
Euler eğrisi yalnızca $\sigma_{cr} \le \sigma_p$ (orantı sınırı) olduğu, yani $\lambda \ge \lambda_p = \pi\sqrt{E/\sigma_p}$ bölgesinde geçerlidir. Daha kısa (tıknaz) kolonlar akma/ezilme ile göçer; ara bölge deneysel/yarı-ampirik eğrilerle köprülenir.
4. Kusurlu kolon
Gerçek kolonlarda başlangıç eğriliği vardır. Başlangıç biçimi $w_0 = a\sin(\pi x/L)$ ise, yük altında toplam orta nokta sehimi: $$ w_{\max} = \frac{a}{1 - P/P_{cr}}. $$ Yani sehim, $P \to P_{cr}$ yaklaştıkça büyür; kritik yük bir asimptottur, ani bir eşik değildir. Maksimum eğilme momenti $M_{\max} = P\,w_{\max}$ ve kenar gerilmesi $\sigma_{\max} = \dfrac{P}{A} + \dfrac{M_{\max}\,c}{I}$.
Southwell çizgisi: $w/P$ ekseninde $w$'ye karşı grafik çizilir; eğim $1/P_{cr}$ verir. Bu, deneyde kolonu göçertmeden $P_{cr}$ tahmini için kullanılır.
5. Elastik olmayan (ara) kolonlar
Teğet modül (Engesser) teorisi, orantı sınırı aşıldığında $E$ yerine yerel teğet modül $E_t = \dd\sigma/\dd\varepsilon$ kullanır: $$ \sigma_{cr} = \frac{\pi^2 E_t}{\lambda^2}. $$ İkili modül (Kármán) teorisi yükleme–boşaltma farkını hesaba katar ve teğet modülden biraz yüksek çıkar; deneyler genellikle teğet modül tahminine yakındır (Shanley açıklaması).
Tasarımda başlangıç kusuru, artık gerilme ve elastik olmayan davranış Perry–Robertson tipi bir formülle birleştirilir: $$ (\sigma_y - \sigma)(\sigma_{cr} - \sigma) = \eta\,\sigma_{cr}\,\sigma, $$ $\eta$ kusur parametresi olup narinlikle artar; Eurocode 3'teki burkulma eğrileri (a₀–d) bu yaklaşımın kalibre edilmiş biçimidir.
Bağlantılı konular
- Enerji yöntemleri — kritik yüke üst sınır veren yaklaşık çözümler.
- MKC 521 — Bünye denklemleri · Genel Kiriş Analizi aracı
Kaynaklar
- Ders — Prof. Dr. Ekrem Tüfekci, İTÜ.
- S. P. Timoshenko, J. M. Gere — Theory of Elastic Stability.
- G. J. Simitses, D. H. Hodges — Fundamentals of Structural Stability.
Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.