Akademik / MAK 613 / Euler kolon burkulması

Euler Kolon Burkulması

Kolon burkulma modları

Narin bir kolon, eksenel bası yükü belirli bir kritik değere ulaştığında, gerilme kapasitesine erişmeden yanal olarak burkularak taşıma gücünü yitirir. Bu sayfa; burkulma diferansiyel denklemini, sınır koşullarına bağlı etkin boyu, kritik gerilme–narinlik ilişkisini, başlangıç kusurunun etkisini ve elastik olmayan bölgeye geçişi kapsar.

1. Burkulma diferansiyel denklemi

Başlangıçta doğru, sabit $EI$, eksenel $P$ yüklü bir kolonun burkulmuş biçimi $w(x)$ için, yanal denge: $$ EI\,\frac{\dd^2 w}{\dd x^2} = -M(x) = -P\,w \;\Rightarrow\; \frac{\dd^2 w}{\dd x^2} + k^2\,w = 0, \qquad k^2 = \frac{P}{EI}. $$

Genel çözüm $w = A\sin kx + B\cos kx$. Daha genel (dört mesnet tipi için) dördüncü mertebe biçim: $$ EI\,w^{(4)} + P\,w'' = 0 \;\Rightarrow\; w = C_1\sin kx + C_2\cos kx + C_3 x + C_4. $$ Sınır koşulları homojen bir denklem takımı verir; sıfırdan farklı çözüm (burkulma) için katsayı determinantı sıfır olmalıdır → karakteristik (burkulma) denklemi.

2. Sınır koşulları ve etkin boy

İki ucu mafsallı kolon için $w(0)=w(L)=0$ ve $C_2=0$, $\sin kL = 0 \Rightarrow kL = n\pi$. En küçük yük ($n=1$): $$ \boxed{\;P_{cr} = \frac{\pi^2 EI}{L^2}\;} \qquad w_1 = C_1\sin\frac{\pi x}{L}. $$

Diğer mesnet koşulları, aynı bağıntıyı etkin boy $L_e = KL$ ile verir: $$ P_{cr} = \frac{\pi^2 EI}{(KL)^2}. $$

Mesnet$K$ (teorik)Not
Mafsallı – mafsallı1,0Temel durum
Ankastre – serbest (konsol)2,0En düşük kapasite
Ankastre – ankastre0,5En yüksek kapasite
Ankastre – mafsallı0,699 ≈ 0,7$\tan kL = kL$ kökünden
Ankastre – ankastre (yanal ötelemeli)1,0Yanal tutuş yoksa
Sınav notu

Ankastre–mafsallı durumunda karakteristik denklem $\tan kL = kL$ aşkın denklemidir; en küçük kök $kL \approx 4{,}4934$, buradan $K = \pi/4{,}4934 \approx 0{,}699$. Uygulamada çelik yönetmelikleri gerçek uç rijitliklerine göre daha büyük $K$ önerir (ör. 0,80 / 0,65).

3. Kritik gerilme ve narinlik

$I = A r^2$ ($r$ atalet yarıçapı) ile kritik gerilme: $$ \sigma_{cr} = \frac{P_{cr}}{A} = \frac{\pi^2 E}{(KL/r)^2} = \frac{\pi^2 E}{\lambda^2}, \qquad \lambda = \frac{KL}{r} \ \ (\text{narinlik oranı}). $$

Euler eğrisi yalnızca $\sigma_{cr} \le \sigma_p$ (orantı sınırı) olduğu, yani $\lambda \ge \lambda_p = \pi\sqrt{E/\sigma_p}$ bölgesinde geçerlidir. Daha kısa (tıknaz) kolonlar akma/ezilme ile göçer; ara bölge deneysel/yarı-ampirik eğrilerle köprülenir.

4. Kusurlu kolon

Gerçek kolonlarda başlangıç eğriliği vardır. Başlangıç biçimi $w_0 = a\sin(\pi x/L)$ ise, yük altında toplam orta nokta sehimi: $$ w_{\max} = \frac{a}{1 - P/P_{cr}}. $$ Yani sehim, $P \to P_{cr}$ yaklaştıkça büyür; kritik yük bir asimptottur, ani bir eşik değildir. Maksimum eğilme momenti $M_{\max} = P\,w_{\max}$ ve kenar gerilmesi $\sigma_{\max} = \dfrac{P}{A} + \dfrac{M_{\max}\,c}{I}$.

Araç

Southwell çizgisi: $w/P$ ekseninde $w$'ye karşı grafik çizilir; eğim $1/P_{cr}$ verir. Bu, deneyde kolonu göçertmeden $P_{cr}$ tahmini için kullanılır.

5. Elastik olmayan (ara) kolonlar

Teğet modül (Engesser) teorisi, orantı sınırı aşıldığında $E$ yerine yerel teğet modül $E_t = \dd\sigma/\dd\varepsilon$ kullanır: $$ \sigma_{cr} = \frac{\pi^2 E_t}{\lambda^2}. $$ İkili modül (Kármán) teorisi yükleme–boşaltma farkını hesaba katar ve teğet modülden biraz yüksek çıkar; deneyler genellikle teğet modül tahminine yakındır (Shanley açıklaması).

Tasarımda başlangıç kusuru, artık gerilme ve elastik olmayan davranış Perry–Robertson tipi bir formülle birleştirilir: $$ (\sigma_y - \sigma)(\sigma_{cr} - \sigma) = \eta\,\sigma_{cr}\,\sigma, $$ $\eta$ kusur parametresi olup narinlikle artar; Eurocode 3'teki burkulma eğrileri (a₀–d) bu yaklaşımın kalibre edilmiş biçimidir.

Bağlantılı konular

Kaynaklar

Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.