Bu derste öğrenecekleriniz
- Lineer elastik bünye denklemini $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$ biçiminde yazar ve 81 katsayının neden 21'e indiğini açıklar
- Voigt gösterimini mühendislik kayma şekil değiştirmeleriyle doğru kullanır
- Bir simetri düzleminin hangi katsayıları sıfırladığını gösterir; ortotropik, enine izotrop, kübik ve izotrop sınıfları ayırt eder
- İzotropik Hooke yasasını izotropik tansörden türetir ve ters çevirir
- Elastik sabitlerin fiziksel anlamını deneylerle ilişkilendirir, aralarındaki dönüşümleri hesaplar
- Şekil değiştirme enerjisinden Poisson oranının sınırlarını, Clapeyron ve Betti teoremlerini türetir
Bu dersin temel fikirleri
- Bünye denklemi, denge ve kinematik denklemlerine eksik olan altı denklemi verir. Lineer elastik malzemede $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$.
- 81 katsayı, gerilme ve şekil değiştirmenin simetrisiyle 36'ya, şekil değiştirme enerjisinin varlığıyla (büyük simetri $C_{ijkl}=C_{klij}$) 21'e iner. Voigt gösteriminde $6\times6$ simetrik matris; kayma bileşenleri $\gamma=2\varepsilon$.
- Malzeme simetrileri katsayı sayısını azaltır: monoklinik 13, ortotropik 9, enine izotropik 5, kübik 3, izotropik 2. Bir simetri düzlemi, düzlemin normali olan eksenin indisini tek sayıda içeren bileşenleri sıfırlar.
- İzotropik Hooke yasası: $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$, tersi $\varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$. Asal doğrultular çakışır; $\sigma_m=Ke$, $s_{ij}=2\mu\tilde\varepsilon_{ij}$.
- $E$ ve $\nu$ tek eksenli çekmeden, $G=\mu$ saf kaymadan, $K$ hidrostatik basınçtan, $\lambda+2\mu$ yanal hareketi engellenmiş basınçtan okunur; $G=E/[2(1+\nu)]$, $K=E/[3(1-2\nu)]$.
- Enerjinin pozitifliği $K>0$, $\mu>0$, yani $-1<\nu<\tfrac12$ verir; $\nu\to\tfrac12$ sıkıştırılamazlıktır.
- Clapeyron teoremi depolanan enerjiyi dış yüklerin işine, Betti teoremi iki yükleme durumunu birbirine bağlar; Maxwell karşıtlığı ve simetrik rijitlik matrisleri buradan gelir.
Artık on beş bilinmeyen için on beş denklemimiz var. Ders 08'de bu denklemlere sıcaklık etkisini ekleyip sınır koşullarıyla birlikte tam bir sınır değer problemi kuracak, problemi yer değiştirmeler (Navier) ya da gerilmeler (Beltrami–Michell) cinsinden yazmayı öğreneceğiz.
Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.
1. Giriş: denklemler neden henüz yetmiyor?
Buraya kadar iki büyük parçayı kurduk. Ders 04'te momentumun korunumundan üç denge denklemi $\sigma_{ji,j}+f_i=0$ çıktı. Ders 05 ve Ders 06'da altı birim şekil değiştirme bileşenini üç yer değiştirmeye bağlayan $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$ bağıntılarını kurduk. Toplam dokuz denklem var; bilinmeyenler ise on beş: üç yer değiştirme, altı gerilme ve altı birim şekil değiştirme bileşeni. Altı denklem eksik.
Eksik olan denklemler, malzemenin kendisini anlatır. Denge denklemleri hangi malzemeden yapılmış olursa olsun her cisim için aynıdır; kinematik bağıntılar da yalnız geometriyle ilgilidir. Oysa aynı kirişi önce çelikten, sonra kauçuktan yaptığımızda aynı yük altında bambaşka çökmeler görürüz. Gerilme ile şekil değiştirme arasındaki bu malzemeye özgü bağıntıya bünye denklemi (constitutive equation) denir. Bu derste lineer elastik malzemenin bünye denklemini, yani genelleştirilmiş Hooke yasasını en genel hâlinden başlayıp izotropik malzemeye kadar indireceğiz.
Yol şöyle olacak: önce “elastik” ve “lineer” kelimelerini kesinleştireceğiz. Sonra en genel lineer bağıntının 81 katsayısının simetriler ve enerji koşuluyla nasıl 21'e indiğini göreceğiz. Malzemenin iç yapısındaki simetriler (ahşabın lifleri, kompozitin elyafı, kristalin kafesi) bu sayıyı daha da azaltır. En sonunda bütün yönlerde aynı davranan izotropik malzemede yalnız iki sabit kalır. Bu iki sabitin (elastisite modülü $E$ ve Poisson oranı $\nu$, ya da Lamé sabitleri $\lambda$ ve $\mu$) fiziksel anlamlarını basit deneylerle bağlayıp şekil değiştirme enerjisiyle dersi kapatacağız.
Mühendislikte bünye denklemi nerede karşımıza çıkar?
- Bir sonlu eleman yazılımına girdiğiniz “malzeme kartı” ($E$, $\nu$; kompozitte $E_1,E_2,G_{12},\nu_{12}$) tam olarak bu dersin konusu olan katsayı matrisini kurar.
- Bir şekil değiştirme ölçerle (strain gauge) ölçtüğünüz $\varepsilon$ değerini gerilmeye çevirmek için Hooke yasasını kullanırsınız (Çözümlü örnek 3).
- Zemin mekaniğindeki ödometre modülü ve sükûnetteki toprak basıncı katsayısının elastik değeri $\nu/(1-\nu)$, ölçülen iki sabitten ($E$ ve $\nu$) bu dersteki birkaç bağıntıyla hesaplanır.
2. Bünye denklemi ve elastik malzeme
Bir malzemenin gerilme–şekil değiştirme davranışını en basit hâliyle bir çekme deneyinde görürüz. Şekil 1 üç tipik davranışı yan yana koyuyor. Hepsinde yükleme sırasında eğri yükselir; fark, yük kaldırıldığında ortaya çıkar.

Elastik ve lineer elastik malzeme
Elastik malzemede gerilme, yalnız o anki birim şekil değiştirmenin bir fonksiyonudur: $\sigma_{ij}=\sigma_{ij}(\varepsilon_{kl})$. Yükleme geçmişinin, hızının, yükün önce artıp sonra azalmasının bir önemi yoktur; yük kalkınca cisim ilk biçimine döner (Şekil 1a, 1b). Plastik malzemede ise boşaltmadan sonra kalıcı şekil değiştirme kalır (Şekil 1c); bu davranış elastisitenin konusu değildir.
Lineer elastik malzemede bu fonksiyon doğrusaldır: şekil değiştirme iki katına çıkarsa gerilme de iki katına çıkar ve iki şekil değiştirme durumunun toplamına iki gerilme durumunun toplamı karşılık gelir.
Lineerlik, metallerde akma gerilmesinin altında, betonda ve camda ise kırılmadan önceki bölgenin büyük kısmında iyi bir yaklaşımdır. Kauçuk gibi malzemeler büyük şekil değiştirmelerde nonlineer elastiktir (Şekil 1b), ama çok küçük şekil değiştirmelerde onlar da lineer davranır. Bu kaynağın bütün dersleri, Ders 01'de sıraladığımız kabullere uygun olarak lineer elastik malzemeyle ve çok küçük şekil değiştirmelerle çalışır.
Lineer elastik model ne zaman yetmez?
- Akma ve hasar: çelikte akma gerilmesine, betonda çatlamaya yaklaşıldığında bağıntı doğrusallıktan sapar; plastisite ya da hasar modelleri gerekir.
- Zamana bağlılık: beton, ahşap ve polimerler sabit yük altında zamanla şekil değiştirmeye devam eder (sünme). Bu viskoelastik davranıştır; gerilme o anki şekil değiştirmenin yanında geçmişe de bağlıdır.
- Büyük şekil değiştirme: kauçukta yüzde onlarca uzama olur; hem bağıntı doğrusal değildir hem de Ders 05'teki çok küçük şekil değiştirme kabulü bozulur.
- Sıcaklık: $E$ ve $\nu$ sıcaklıkla değişir; sıcaklık farkının kendisi de şekil değiştirme üretir. İkinci etkiyi Ders 08'de bünye denklemine ekleyeceğiz.
Bu sınırların içinde kalan çok geniş bir mühendislik problemleri sınıfı için lineer elastisite hem yeterli hem de diğer bütün modellerin başlangıç noktasıdır.
Bir de homojenlik kavramını ayırmak gerekir. Homojen malzemede bünye katsayıları noktadan noktaya değişmez; fonksiyonel derecelendirilmiş malzemelerde (functionally graded) ya da kat kat dökülmüş zeminde değişebilir. Bu derste katsayıları sabit alıyoruz. İzotropi ise bambaşka bir özelliktir: bir noktadaki davranışın yöne bağlı olup olmadığını söyler. Homojen ama anizotropik (ör. tek yönlü elyaflı bir kompozit levha) ya da izotropik ama homojen olmayan (ör. sıcaklığı yer yer farklı bir metal parça) malzemeler vardır.
3. Genelleştirilmiş Hooke yasası: 81 katsayıdan 21'e
Gerilme tansörünün her bileşeni, birim şekil değiştirme tansörünün dokuz bileşeninin doğrusal bir birleşimi olsun. Başlangıçta gerilme olmadığını (doğal, gerilmesiz başlangıç durumu) kabul edersek sabit terim yoktur ve en genel lineer bağıntı
$$ \sigma_{ij}=C_{ijkl}\,\varepsilon_{kl} \tag{7.1}$$olur. $C_{ijkl}$ dördüncü mertebeden bir tansördür (bölüm kuralı: ikinci mertebe bir tansörü ikinci mertebe bir tansöre eşleyen katsayılar dördüncü mertebedir) ve elastik katsayılar tansörü (elasticity ya da stiffness tensor) adını alır. Dört indisin her biri üç değer aldığından $3^4=81$ katsayı vardır. Neyse ki bunların hepsi bağımsız değildir.
Küçük simetriler: 81 → 36
Gerilme tansörü simetriktir ($\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$, Ders 04). (7.1)'in sol tarafında $i$ ile $j$'nin yerini değiştirmek hiçbir şey değiştirmediğine göre $C_{ijkl}=C_{jikl}$ olmalıdır. Birim şekil değiştirme tansörü de simetriktir; $\varepsilon_{kl}$ ile $\varepsilon_{lk}$ her zaman çift hâlinde, aynı değerle göründüğünden katsayıları $C_{ijkl}=C_{ijlk}$ olacak biçimde seçebiliriz (antisimetrik bir parça hiçbir gerilme üretmezdi). İlk indis çifti $(ij)$ altı farklı değer, ikinci çift $(kl)$ de altı farklı değer alır: $6\times6=36$ bağımsız katsayı kalır.
Şekil değiştirme enerjisi: 36 → 21
Elastik bir cisme yük yavaşça uygulanıp kaldırıldığında, yapılan iş tamamen geri alınır; döngü sonunda enerji kaybı olmaz. Bu, birim hacimde depolanan enerjinin yalnız o anki şekil değiştirmenin bir fonksiyonu olduğunu söyler: $U=U(\varepsilon_{ij})$. Birim hacimde yapılan iş artımı $\dd U=\sigma_{ij}\,\dd\varepsilon_{ij}$ olduğuna göre
$$ \begin{aligned} \sigma_{ij}&=\pd{U}{\varepsilon_{ij}}\quad\Longrightarrow\\ C_{ijkl}&=\pd{\sigma_{ij}}{\varepsilon_{kl}}=\frac{\partial^2 U}{\partial\varepsilon_{kl}\,\partial\varepsilon_{ij}} . \end{aligned}$$Kısmi türevlerin sırası değiştirilebildiğinden $C_{ijkl}=C_{klij}$ çıkar. Buna büyük simetri denir. 36 katsayıyı $6\times6$ bir matris olarak düşünürsek bu matris simetriktir ve $6\cdot7/2=21$ bağımsız elemanı vardır. Hiçbir iç simetrisi olmayan en genel lineer elastik malzeme (genel anizotropik ya da triklinik) 21 elastik sabitle tanımlanır.
Bir sabit mi, iki sabit mi?
19. yüzyılın ilk yarısında elastik sabitlerin sayısı ciddi bir tartışmaydı. Navier ve Poisson'un, cismi birbirini merkezî kuvvetlerle çeken moleküllerden oluşmuş sayan modeli izotropik malzeme için tek bir sabit öngörüyor ve Poisson oranını her malzemede 1/4 veriyordu. Cauchy 1820'lerde izotropik cisim için iki sabitli bağıntıya ulaşmıştı. George Green 1839'da molekül varsayımı yerine bir enerji fonksiyonunun varlığından yola çıktı ve genel anizotropik cisim için 21, izotropik cisim için 2 sabit buldu. Farklı malzemelerde Poisson oranının farklı ölçülmesi zamanla “çok sabitli” görüşü kabul ettirdi. Bu derste izlediğimiz yol Green'in yoludur.
Voigt gösterimi
Dört indisli tansörle çalışmak zahmetlidir. Simetrilerden yararlanarak gerilme ve şekil değiştirmeyi altı bileşenli sütunlara, katsayıları da $6\times6$ bir matrise yazarız. İndis çiftleri şöyle numaralanır:
| Çift $(ij)$ | 11 | 22 | 33 | 23 (32) | 13 (31) | 12 (21) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Voigt indisi $m$ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
(7.1)'in birinci satırını açalım ve küçük simetrileri kullanalım:
$$ \begin{aligned} \sigma_{11}={}&C_{1111}\varepsilon_{11}+C_{1122}\varepsilon_{22}\\ &+C_{1133}\varepsilon_{33}+2C_{1123}\varepsilon_{23}\\ &+2C_{1113}\varepsilon_{13}+2C_{1112}\varepsilon_{12}. \end{aligned}$$Kayma terimlerinde 2 çarpanı belirdi; çünkü $\varepsilon_{23}$ ve $\varepsilon_{32}$ ayrı ayrı katkı yapar. Bu 2'yi şekil değiştirme sütununa yerleştirirsek mühendislik kayma şekil değiştirmeleri $\gamma_{23}=2\varepsilon_{23}$ vb. ortaya çıkar ve bağıntı temiz bir matris çarpımına dönüşür:
$$ \{\sigma\}=[C]\,\{\varepsilon\} \tag{7.2}$$ya da Voigt indisleriyle $\sigma_I=C_{IJ}\,\varepsilon_J$ ($I,J=1,\dots,6$; büyük harfli indisler Voigt indisleridir). Burada altı bileşenli sütunlar ve simetrik $6\times6$ katsayı matrisi şunlardır:
$$ \begin{aligned} \{\sigma\}&=\big[\sigma_{11}\ \ \sigma_{22}\ \ \sigma_{33}\ \ \sigma_{23}\ \ \sigma_{13}\ \ \sigma_{12}\big]^T,\\ \{\varepsilon\}&=\big[\varepsilon_{11}\ \ \varepsilon_{22}\ \ \varepsilon_{33}\ \ \gamma_{23}\ \ \gamma_{13}\ \ \gamma_{12}\big]^T, \end{aligned}$$ $$ [C]=\begin{bmatrix}C_{11}&C_{12}&\cdots&C_{16}\\ C_{12}&C_{22}&\cdots&C_{26}\\ \vdots&&\ddots&\vdots\\ C_{16}&C_{26}&\cdots&C_{66}\end{bmatrix}. $$Burada $C_{IJ}$, Voigt çiftlerine karşılık gelen tansör bileşenidir: örneğin $C_{14}=C_{1123}$, $C_{66}=C_{1212}$. Matrisin tersi esneklik matrisi (compliance) $[S]=[C]^{-1}$'dir ve şekil değiştirmeyi gerilmeden verir: $\{\varepsilon\}=[S]\{\sigma\}$. Dikkat: $[S]$'nin kayma satır ve sütunlarındaki terimler esneklik tansörünün bileşenlerine eşit değildir; mühendislik kayma şekil değiştirmesindeki 2 çarpanı yüzünden örneğin $S_{44}=4S_{2323}$, $S_{14}=2S_{1123}$ olur. ($[C]$ için böyle bir çarpan yoktur.)
Voigt sütununda neden γ, neden ε değil?
Sütunda $\gamma_{ij}=2\varepsilon_{ij}$ kullanmanın iki nedeni var: (7.2)'deki matris tansör bileşenleriyle birebir aynı olur ve iç çarpım enerjiyi doğru verir: $\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=\{\sigma\}^T\{\varepsilon\}$. Kayma terimlerinde 2'yi unutmak, Voigt matrisiyle çalışırken en sık yapılan hatadır.
4. Malzeme simetrileri ve anizotropi
Pek çok malzemenin iç yapısında bir düzen vardır: ahşapta lifler gövde boyunca uzanır, tek yönlü kompozitte elyaflar paraleldir, kristallerde atomlar düzenli bir kafes kurar. Bu düzen, belirli doğrultu değişikliklerinde malzemenin “aynı görünmesine” yol açar. Elastisitede bunun matematik karşılığı şudur:
Malzeme simetrisi
Bir dik dönüşüm $Q_{ij}$ (dönme ya da yansıma) için elastik katsayılar tansörü değişmiyorsa,
$$ C'_{ijkl}=Q_{ip}Q_{jq}Q_{kr}Q_{ls}\,C_{pqrs}=C_{ijkl}, $$$Q$ bu malzemenin bir simetri dönüşümüdür. Simetri dönüşümleri çoğaldıkça bağımsız katsayı sayısı azalır.
Dönüşüm kuralını Ders 02'de görmüştük. Şimdi en basit simetriyle, tek bir simetri düzlemiyle başlayalım.
Türetme Monoklinik malzeme: bir simetri düzlemi 8 katsayıyı sıfırlargöster
$x_3=0$ düzlemi bir simetri düzlemi olsun. Bu düzleme göre yansıma $Q=\operatorname{diag}(1,1,-1)$'dir: yalnız $Q_{11}=Q_{22}=1$, $Q_{33}=-1$ sıfırdan farklıdır. Dönüşüm kuralındaki toplamdan yalnız $p=i$, $q=j$, $r=k$, $s=l$ terimi kalır:
$$ C'_{ijkl}=Q_{ii}Q_{jj}Q_{kk}Q_{ll}\,C_{ijkl}. $$(Bu satırda tekrarlanan indisler üzerinden toplam yapılmaz.) $Q_{ii}Q_{jj}Q_{kk}Q_{ll}$ çarpımı, indisler arasında kaç tane 3 olduğuna bakar: tek sayıda 3 varsa çarpım $-1$, çift sayıda varsa $+1$'dir. Simetri koşulu $C'_{ijkl}=C_{ijkl}$ olduğundan tek sayıda 3 içeren her bileşen için $C_{ijkl}=-C_{ijkl}$, yani $C_{ijkl}=0$ çıkar.
Voigt indislerine çevirelim: 1, 2, 6 (11, 22, 12) hiç 3 içermez; 3 (33) iki tane içerir; 4 ve 5 (23, 13) birer tane içerir. Öyleyse $C_{IJ}$'nin sıfır olması için $I$ ve $J$'den yalnız biri 4 ya da 5 olmalıdır:
$$ \begin{aligned} &C_{14}=C_{15}=C_{24}=C_{25}=0,\\ &C_{34}=C_{35}=C_{46}=C_{56}=0 . \end{aligned}$$Örneğin $C_{46}=C_{2312}$ bir tane 3 içerir ve sıfırdır; $C_{45}=C_{2313}$ iki tane içerir ve sıfır değildir. 21 − 8 = 13 bağımsız katsayı kalır. Python betiği (bölüm 8) aynı sonucu rastgele bir genel anizotropik matrise yansıma uygulayarak sayısal olarak bulur.
Aynı mantıkla ikinci bir simetri düzlemi ekleyelim: $x_2=0$ düzlemine göre yansıma $Q=\operatorname{diag}(1,-1,1)$, tek sayıda 2 içeren bileşenleri sıfırlar. Voigt indislerinde 2 (22) iki tane, 4 (23) ve 6 (12) birer tane 2 içerir; monoklinikte kalan 13 katsayıdan $C_{16},C_{26},C_{36}$ ve $C_{45}$ böylece sıfır olur: $13-4=9$. Üçüncü dik düzlem ($x_1=0$) yeni bir sıfır getirmez; çünkü tek sayıda 1 içeren 5 ve 6 indisleri kalan katsayılarda yalnız $C_{55}$ ve $C_{66}$'da, yani çift olarak görünür. Birbirine dik üç simetri düzlemi olan bu malzemede (ortotropik) malzeme eksenlerinde normal–kayma eşleşmesi tamamen kaybolur ve 9 katsayı kalır. Bir eksen etrafında her açıyla dönmeye karşı simetrik malzemede (enine izotropik) 5, küp kafesli kristalde (kübik) 3, her dönmeye karşı simetrik malzemede (izotropik) 2 katsayı kalır. Şekil 2 bu sınıfların $6\times6$ katsayı matrislerindeki sıfır ve eşitlik desenlerini gösteriyor; Şekil 3 de iki tipik anizotropik malzemenin simetri düzlemlerini. Betiğin 5. bölümü iki yansımayı art arda uygulayarak 13 ve 9 sayılarını sayısal olarak da bulur.


| Sınıf | Simetri | Bağımsız katsayı | Tipik örnek |
|---|---|---|---|
| Genel anizotropik (triklinik) | yok | 21 | bazı kristaller |
| Monoklinik | bir simetri düzlemi | 13 | alçı taşı kristali; eksen dışı tek yönlü tabaka (lifler $x_1x_2$ düzleminde, $x_1$ ile $\theta$ açısı yapar) |
| Ortotropik | üç dik simetri düzlemi | 9 | ahşap (yaklaşık), dokuma kumaşlı kompozit, haddelenmiş sac |
| Enine izotropik | bir eksen etrafında her açı | 5 | tek yönlü lifli kompozit, katmanlı kayaçlar |
| Kübik | küpün simetrileri | 3 | tek kristal demir, bakır, alüminyum |
| İzotropik | her dönme | 2 | çok kristalli metaller (ortalama), cam, beton (yaklaşık) |
Kübik ile izotropik malzeme arasındaki tek fark
Kübik ve izotropik matrisler aynı görünür: $C_{11}=C_{22}=C_{33}$, $C_{12}=C_{13}=C_{23}$, $C_{44}=C_{55}=C_{66}$. Fark, izotropik malzemede $C_{44}$'ün serbest olmamasıdır: $C_{44}=\tfrac12(C_{11}-C_{12})$. Kübik bir kristali kafes eksenine göre 45° döndürüp çektiğinizde farklı bir rijitlik ölçersiniz; izotropik malzemede ölçmezsiniz. Rastgele yönlenmiş milyonlarca küçük kristalden oluşan bir çelik parçanın izotropik davranması bu yönelimlerin ortalamasından gelir.
Ortotropik malzemenin mühendislik sabitleri
Ortotropik malzemede dokuz katsayıyı doğrudan ölçmek yerine, deneyle ölçülebilen dokuz mühendislik sabiti kullanılır: üç elastisite modülü $E_1,E_2,E_3$, üç kayma modülü $G_{23},G_{13},G_{12}$ ve üç Poisson oranı $\nu_{12},\nu_{13},\nu_{23}$. Burada $\nu_{ij}$, yalnız $i$ doğrultusunda gerilme uygulandığında $j$ doğrultusundaki daralmanın $i$ doğrultusundaki uzamaya oranıdır ($\varepsilon_j=-\nu_{ij}\varepsilon_i$). Malzeme eksenlerinde esneklik matrisi, normal ve kayma bloklarına ayrılmış olarak şöyle yazılır:
$$ [S]=\begin{bmatrix}[S_N]&[0]\\ [0]&[S_G]\end{bmatrix}, $$ $$ [S_G]=\begin{bmatrix}\frac{1}{G_{23}}&0&0\\ 0&\frac{1}{G_{13}}&0\\ 0&0&\frac{1}{G_{12}}\end{bmatrix}, $$ $$ [S_N]=\begin{bmatrix} \frac{1}{E_1}&-\frac{\nu_{21}}{E_2}&-\frac{\nu_{31}}{E_3}\\ -\frac{\nu_{12}}{E_1}&\frac{1}{E_2}&-\frac{\nu_{32}}{E_3}\\ -\frac{\nu_{13}}{E_1}&-\frac{\nu_{23}}{E_2}&\frac{1}{E_3} \end{bmatrix}. $$$[S]$ simetrik olmak zorunda olduğundan (büyük simetri) Poisson oranları serbest değildir: $\nu_{ij}/E_i=\nu_{ji}/E_j$. Örneğin karbon/epoksi tabakada $\nu_{12}=0{,}3$ ise $\nu_{21}=\nu_{12}E_2/E_1$ çok küçük çıkar: liflere dik çekince lif doğrultusu neredeyse hiç kısalmaz.
Anizotropinin en çarpıcı sonucu, rijitliğin yöne bağlı olmasıdır. Tek yönlü bir tabakayı lif doğrultusuyla $\theta$ açısı yapan bir doğrultuda çektiğimizde ölçtüğümüz modül, esneklik tansörünün dönüşümünden
$$ \begin{aligned} \frac{1}{E(\theta)}={}&\frac{\cos^4\theta}{E_1}+\frac{\sin^4\theta}{E_2}\\ &+\left(\frac{1}{G_{12}}-\frac{2\nu_{12}}{E_1}\right)\\ &\quad\times\sin^2\theta\cos^2\theta \end{aligned}$$bulunur. Şekil 4'te temsilî değerlerle (karbon/epoksi $E_1=140$, $E_2=10$, $G_{12}=5$ GPa, $\nu_{12}=0{,}3$) çizilen eğri, lif doğrultusundan yalnız 15° sapınca modülün 140 GPa'dan 52,9 GPa'ya düştüğünü gösteriyor; 45°'de 13,2 GPa kalıyor. İzotropik bir malzemede aynı grafik bir çember olurdu. Laminat tasarımında tabakaları farklı açılarla üst üste koymanın nedeni budur; konunun devamı MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği notlarındadır.

5. İzotropik malzeme: iki sabitli Hooke yasası
İzotropik malzemede $C_{ijkl}$ her dönmede değişmez; yani dördüncü mertebeden bir izotropik tansördür. Ders 02'de dördüncü mertebe en genel izotropik tansörün
$$ \begin{aligned} C_{ijkl}={}&\lambda\,\delta_{ij}\delta_{kl}+\mu\,(\delta_{ik}\delta_{jl}+\delta_{il}\delta_{jk})\\ &+\kappa\,(\delta_{ik}\delta_{jl}-\delta_{il}\delta_{jk}) \end{aligned}$$biçiminde olduğunu görmüştük. Son parantez $i$ ile $j$ yer değiştirince işaret değiştirir; oysa küçük simetri $C_{ijkl}=C_{jikl}$'yi gerektirir. Öyleyse $\kappa=0$'dır. Kalan ifadeyi (7.1)'de yerine koyalım ve Kronecker deltasının yer değiştirme özelliğini kullanalım:
$$ \sigma_{ij}=\lambda\,\delta_{ij}\,\varepsilon_{kk}+\mu\,(\varepsilon_{ij}+\varepsilon_{ji}) $$ $$ \boxed{\;\sigma_{ij}=\lambda\,\varepsilon_{kk}\,\delta_{ij}+2\mu\,\varepsilon_{ij}\;} \tag{7.3}$$Bu, izotropik lineer elastik malzemenin bünye denklemidir. İki sabit $\lambda$ ve $\mu$'ye Lamé sabitleri denir; $\mu$, birazdan göreceğimiz gibi kayma modülü $G$'nin ta kendisidir. (7.3)'ün yapısı çok şey söyler: gerilme, şekil değiştirmenin bir katı ($2\mu\varepsilon_{ij}$) ile birim tansörün bir katının ($\lambda e\,\delta_{ij}$, $e=\varepsilon_{kk}$) toplamıdır.
Asal doğrultular çakışır
İzotropik malzemede gerilmenin asal doğrultuları birim şekil değiştirmenin asal doğrultularıyla aynıdır. Gerekçe: $\vect n$, $\varepsilon_{ij}$'nin bir özvektörü ise ($\varepsilon_{ij}n_j=\varepsilon\,n_i$), (7.3)'ten $\sigma_{ij}n_j=(\lambda e+2\mu\varepsilon)\,n_i$ çıkar; $\vect n$ aynı zamanda $\sigma_{ij}$'nin özvektörüdür. Anizotropik malzemede bu genellikle doğru değildir: liflere eğik çekilen bir kompozitte asal gerilme ile asal şekil değiştirme doğrultuları ayrılır.
Ters bağıntı: gerilmeden şekil değiştirme
Pratikte çoğu zaman gerilmeler bilinir ve şekil değiştirmeler istenir. (7.3)'ü ters çevirmek için önce izini alalım ($i=j$ yapıp toplayalım, $\delta_{ii}=3$):
$$ \begin{aligned} \sigma_{kk}&=3\lambda\,\varepsilon_{kk}+2\mu\,\varepsilon_{kk}=(3\lambda+2\mu)\,e,\\ e&=\frac{\sigma_{kk}}{3\lambda+2\mu}. \end{aligned}$$Bunu (7.3)'te yerine koyup $\varepsilon_{ij}$'yi yalnız bırakırız:
$$ \varepsilon_{ij}=\frac{1}{2\mu}\,\sigma_{ij}-\frac{\lambda}{2\mu(3\lambda+2\mu)}\,\sigma_{kk}\,\delta_{ij}. $$Katsayıları tek eksenli çekme deneyinde ölçülen $E$ ve $\nu$ ile yazmak için şu tanımları kullanırız (fiziksel anlamlarını bir sonraki bölümde göstereceğiz):
$$ E=\frac{\mu(3\lambda+2\mu)}{\lambda+\mu},\qquad \nu=\frac{\lambda}{2(\lambda+\mu)} . $$Katsayıları bu tanımlarla karşılaştıralım. Önce
$$ 1+\nu=\frac{3\lambda+2\mu}{2(\lambda+\mu)}, $$ $$ \frac{1}{E}=\frac{\lambda+\mu}{\mu(3\lambda+2\mu)} . $$Çarpımları $\frac{1+\nu}{E}=\frac{1}{2\mu}$ verir. Benzer biçimde
$$ \begin{aligned}\frac{\nu}{E}&=\frac{\lambda}{2(\lambda+\mu)}\cdot\frac{\lambda+\mu}{\mu(3\lambda+2\mu)}\\&=\frac{\lambda}{2\mu(3\lambda+2\mu)} .\end{aligned} $$Her iki katsayı da yukarıdaki ters bağıntıdakilerle aynıdır (betikte SymPy ile de doğrulandı). Sonuç:
$$ \begin{aligned}\varepsilon_{ij}={}&\frac{1+\nu}{E}\,\sigma_{ij}\\&-\frac{\nu}{E}\,\sigma_{kk}\,\delta_{ij}\end{aligned} \tag{7.4}$$Açık yazımda, mukavemetten tanıdık altı denklemi buluruz:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1}{E}\big[\sigma_{xx}-\nu(\sigma_{yy}+\sigma_{zz})\big],\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{1}{E}\big[\sigma_{yy}-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{zz})\big],\\ \varepsilon_{zz}&=\tfrac{1}{E}\big[\sigma_{zz}-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\big], \end{aligned}$$ $$ \gamma_{yz}=\tfrac{\sigma_{yz}}{G},\quad \gamma_{xz}=\tfrac{\sigma_{xz}}{G},\quad \gamma_{xy}=\tfrac{\sigma_{xy}}{G}, $$burada $G=\mu=\frac{E}{2(1+\nu)}$'dur. Kayma satırlarında $\gamma=2\varepsilon$ kullanıldığına dikkat edin: (7.4)'ten $\varepsilon_{xy}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{xy}=\frac{\sigma_{xy}}{2G}$, yani $\gamma_{xy}=\sigma_{xy}/G$.
Hacimsel ve deviatrik parçalara ayrışma
(7.3)'ün en aydınlatıcı biçimi, Ders 04 ve Ders 06'daki küresel–deviatrik ayrışımla elde edilir. İz bağıntısı $\sigma_{kk}=(3\lambda+2\mu)e$, ortalama gerilme $\sigma_m=\sigma_{kk}/3$ cinsinden $\sigma_m=K\,e$ demektir; burada
$$ K=\lambda+\tfrac{2}{3}\mu $$hacim modülüdür. Deviatrik parçalar için $s_{ij}=\sigma_{ij}-\sigma_m\delta_{ij}$ ve $\tilde\varepsilon_{ij}=\varepsilon_{ij}-\tfrac13e\,\delta_{ij}$ yazıp (7.3)'ten çıkarırsak
$$ \begin{aligned} s_{ij}&=\lambda e\,\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}-\big(\lambda+\tfrac23\mu\big)e\,\delta_{ij}\\ &=2\mu\Big(\varepsilon_{ij}-\tfrac13 e\,\delta_{ij}\Big)=2\mu\,\tilde\varepsilon_{ij}. \end{aligned}$$İzotropik malzeme iki bağımsız “kanaldan” tepki verir: hacim değişimine $K$ ile, biçim değişimine $2\mu$ ile. Ortalama gerilme yalnız hacmi, deviatrik gerilme yalnız biçimi değiştirir. Kauçuğun neden kolayca biçim değiştirip neredeyse hiç hacim değiştirmediği bu ayrışımla açıklanır; metallerde akmanın hidrostatik basınçtan neredeyse bağımsız olduğu deneysel gözlemi de bu ayrışımla doğal biçimde ifade edilir (akma ölçütleri deviatrik gerilmenin $J_2$ değişmezine bağlanır).
Çözümlü örnek 1Gerilme tansöründen birim şekil değiştirme tansörü (çelik)
Çelik bir makine parçasının ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) bir noktasında gerilme tansörü (MPa)
$$ [\sigma]=\begin{bmatrix}120&40&0\\40&-60&20\\0&20&30\end{bmatrix} $$olarak hesaplanmıştır. Birim şekil değiştirme tansörünü, birim hacim değişimini bulun ve asal doğrultuların çakıştığını gösterin.
Çözüm
1. İz. $\sigma_{kk}=120-60+30=90$ MPa.
2. Katsayılar. $\frac{1+\nu}{E}=\frac{1{,}3}{210\,000}=6{,}190\times10^{-6}$ 1/MPa, $\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}=\frac{0{,}3\cdot90}{210\,000}=128{,}57\times10^{-6}$.
3. (7.4) ile bileşenler. Her gerilme bileşeni $6{,}190\times10^{-6}$ ile çarpılır; köşegen terimlerden ayrıca $128{,}57\times10^{-6}$ çıkarılır. Örneğin $\varepsilon_{xx}=742{,}86-128{,}57$ ve $\varepsilon_{yy}=-371{,}43-128{,}57$; köşegen dışında yalnız çarpım vardır, $\varepsilon_{xy}=6{,}190\cdot40$ ($10^{-6}$ biriminde). Sonuç, $10^{-6}$ biriminde:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=614{,}29, & \varepsilon_{xy}&=247{,}62,\\ \varepsilon_{yy}&=-500{,}00, & \varepsilon_{yz}&=123{,}81,\\ \varepsilon_{zz}&=57{,}14, & \varepsilon_{xz}&=0 . \end{aligned}$$Mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}=495{,}24\times10^{-6}$; aynı sonuç $\sigma_{xy}/G=40/80\,769$'dan da gelir.
4. Hacim değişimi. İz alınırsa $e=614{,}29-500{,}00+57{,}14$, yani $e=171{,}43\times10^{-6}$. Kontrol: $3K=525\,000$ MPa ile $e=90/525\,000$, aynı değer. Parçanın bu noktasındaki küçük bir hacim elemanı yüzde 0,017 genişler.
5. Asal değerler. Sayısal özdeğer çözümü asal gerilmeleri $128{,}67$; $33{,}57$; $-72{,}24$ MPa, asal şekil değiştirmeleri $667{,}94$; $79{,}24$; $-575{,}74$ ($\times10^{-6}$) verir ve özvektörler birebir aynıdır. Örneğin birinci asal gerilme (7.3)'ten yeniden bulunur:
$\lambda=121\,154$ MPa ile $\lambda e=20{,}77$ MPa; $2\mu=161\,538$ MPa ile $2\mu\varepsilon_1=107{,}90$ MPa. Toplam:
$$ \sigma_1=\lambda e+2\mu\varepsilon_1=128{,}67\ \text{MPa}. $$6. Elastik sabitlerin fiziksel anlamı
İzotropik malzemenin yalnız iki bağımsız sabiti vardır, ama mühendislikte beş farklı ad kullanılır: $E$, $\nu$, $G$, $K$ ve $\lambda$. Her biri, belirli bir basit deneyde ölçülen bir orandır. Şekil 5 bu dört temel deneyi gösteriyor; her birinde (7.3) ya da (7.4)'ü uygulayıp sabitin anlamını okuyalım.

(a) Tek eksenli çekme: $E$ ve $\nu$
Yalnız $\sigma_{xx}=\sigma$ olsun. (7.4) doğrudan $\varepsilon_{xx}=\sigma/E$ ve $\varepsilon_{yy}=\varepsilon_{zz}=-\nu\sigma/E$ verir. Demek ki $E$ çekme doğrultusundaki gerilme–şekil değiştirme eğrisinin eğimidir; $\nu$ ise yanal daralmanın boyuna uzamaya oranıdır: $\nu=-\varepsilon_{yy}/\varepsilon_{xx}$. Hacim değişimi $e=(1-2\nu)\sigma/E$'dir; $\nu=0{,}5$ olsaydı çubuk çekilirken hacmini hiç değiştirmezdi.
(b) Saf kayma: $G$
Yalnız $\sigma_{xy}=\tau$ olsun. (7.3)'ün köşegen dışı terimi $\tau=2\mu\varepsilon_{xy}=\mu\gamma_{xy}$ verir. Kayma modülü $G=\tau/\gamma_{xy}$, kayma gerilmesinin, başlangıçta dik iki lif arasındaki açı değişimine ($\gamma_{xy}$) oranıdır ve $\mu$'ye eşittir. $G$'nin $E$ ve $\nu$ ile bağı, aşağıdaki örnekte gösterilen güzel bir dönme argümanından çıkar.
Çözümlü örnek 2Gösteriniz: G = E / [2(1+ν)]
Saf kayma durumundaki ($\sigma_{xy}=\tau$, diğer bileşenler sıfır) izotropik bir elemanı 45° döndürülmüş eksenlerde inceleyerek kayma modülünün $G=\dfrac{E}{2(1+\nu)}$ olduğunu gösterin.
Çözüm
1. Gerilmeleri döndürelim. Ders 03'teki 2B dönüşüm formüllerinde $\sigma_{xx}=\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=\tau$, $\theta=45°$ ($\cos2\theta=0$, $\sin2\theta=1$) koyarsak
$$ \sigma_{x'x'}=\tau,\qquad \sigma_{y'y'}=-\tau, $$ $$ \sigma_{x'y'}=0 $$buluruz. Saf kayma, 45° dönmüş eksenlerde bir doğrultuda çekme, diğerinde eşit büyüklükte basınçtır.
2. Dönmüş eksende Hooke yasası. Malzeme izotropik olduğundan (7.4) her eksen takımında aynı biçimdedir:
$$ \begin{aligned}\varepsilon_{x'x'}&=\frac{1}{E}\big[\sigma_{x'x'}-\nu\,\sigma_{y'y'}\big]\\&=\frac{(1+\nu)\,\tau}{E}.\end{aligned} $$3. Aynı büyüklüğü şekil değiştirme dönüşümüyle bulalım. Orijinal eksenlerde yalnız $\varepsilon_{xy}=\gamma_{xy}/2=\tau/(2G)$ vardır. Şekil değiştirme de bir tansör olduğundan aynı dönüşüm formülü geçerlidir; $\theta=45°$'de $\varepsilon_{x'x'}=\varepsilon_{xy}\sin2\theta=\tau/(2G)$.
4. Eşitleyelim. Aynı fiziksel büyüklüğün iki ifadesi eşit olmalıdır:
$$ \frac{(1+\nu)\,\tau}{E}=\frac{\tau}{2G}, $$ $$ G=\frac{E}{2(1+\nu)} .$$Bu sonuç izotropinin bir ürünüdür: argümanın 2. adımında “dönmüş eksende de aynı $E$ ve $\nu$” dedik. Anizotropik malzemede $G_{12}$, $E_1$ ve $\nu_{12}$'den bağımsız bir sabittir.
(c) Hidrostatik basınç: $K$
Her yönden eşit basınç $p$ uygulanırsa $\sigma_{ij}=-p\,\delta_{ij}$, $\sigma_m=-p$ ve $\sigma_m=Ke$ bağıntısından $e=-p/K$ çıkar. $K$, hacimsel sıkışmaya karşı direncin ölçüsüdür. $E$ ve $\nu$ cinsinden $K=\frac{E}{3(1-2\nu)}$'dur.
(d) Yanal hareketi engellenmiş basınç: $\lambda$ ve $\lambda+2\mu$
$\lambda$'yı tek başına ölçen yaygın bir deney yoktur, ama bir anlamı vardır. Yanları rijit duvarlarla tutulmuş bir numuneyi $x$ doğrultusunda sıkıştıralım (zemin mekaniğindeki ödometre deneyi). Yalnız $\varepsilon_{xx}\ne0$ olur ve (7.3)'ten
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=(\lambda+2\mu)\,\varepsilon_{xx},\\ \sigma_{yy}&=\sigma_{zz}=\lambda\,\varepsilon_{xx} \end{aligned}$$çıkar. $\lambda$, birim boy kısalması başına duvarların uygulamak zorunda kaldığı yanal gerilmedir. $M=\lambda+2\mu=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}$ kısıtlanmış modül (ödometre modülü) adını alır ve $E$'den küçük olamaz: $M-E=\frac{2\nu^2E}{(1+\nu)(1-2\nu)}\ge0$; yalnız $\nu=0$'da eşittir. Yanal gerilmenin eksenel gerilmeye oranı $\sigma_{yy}/\sigma_{xx}=\lambda/(\lambda+2\mu)=\nu/(1-\nu)$'dur; elastik bir zeminde sükûnetteki toprak basıncı katsayısının bu değeri buradan gelir (Ders 08'deki Navier örneğinde yeniden karşılaşacağız).
Sabitler arasındaki bağıntılar
| İstenen | $(E,\nu)$ verilmişse | $(\lambda,\mu)$ verilmişse | $(K,G)$ verilmişse |
|---|---|---|---|
| $E$ | — | $\dfrac{\mu(3\lambda+2\mu)}{\lambda+\mu}$ | $\dfrac{9KG}{3K+G}$ |
| $\nu$ | — | $\dfrac{\lambda}{2(\lambda+\mu)}$ | $\dfrac{3K-2G}{2(3K+G)}$ |
| $G=\mu$ | $\dfrac{E}{2(1+\nu)}$ | — | — |
| $\lambda$ | $\dfrac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)}$ | — | $K-\tfrac23G$ |
| $K$ | $\dfrac{E}{3(1-2\nu)}$ | $\lambda+\tfrac23\mu$ | — |
Çelik için ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) bu bağıntılar $G=\mu=80{,}77$ GPa, $\lambda=121{,}15$ GPa, $K=175{,}0$ GPa ve $\lambda+2\mu=282{,}69$ GPa verir; alüminyum için ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$) $G=26{,}32$, $\lambda=51{,}08$, $K=68{,}63$ GPa.
Poisson oranının sınırları
Sabitler keyfî değerler alamaz. Depolanan enerji her şekil değiştirme için pozitif olmalıdır (aksi hâlde cisim kendiliğinden enerji salarak şekil değiştirirdi). Bölüm 7'de göstereceğimiz gibi izotropik malzemede enerji yoğunluğu hacimsel ve deviatrik parçalara ayrılır:
$$ U=\tfrac12 K e^2+\mu\,\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}. $$Saf hacimsel bir şekil değiştirme ($\tilde\varepsilon_{ij}=0$) $K>0$'ı, saf biçim değişimi ($e=0$) $\mu>0$'ı gerektirir. $E>0$ iken $K=\frac{E}{3(1-2\nu)}>0$ koşulu $\nu<\tfrac12$, $\mu=\frac{E}{2(1+\nu)}>0$ koşulu $\nu>-1$ verir:
$$ -1<\nu<\tfrac12 .$$Şekil 6 bu aralıkta $K$, $G$ ve $\lambda$'nın $E$'ye oranlarını gösteriyor. $\nu\to\tfrac12$ iken $K$ ve $\lambda$ sonsuza gider: malzeme sıkıştırılamaz hâle gelir. Kauçuk bu sınıra çok yakındır ($\nu\approx0{,}499$). Sıkıştırılamaz bir malzemede ortalama gerilme şekil değiştirmeden belirlenemez; sonlu eleman çözümlerinde “hacimsel kilitlenme” denen sayısal zorluğun kaynağı budur. Negatif Poisson oranlı (auksetik) malzemeler de vardır: bazı özel köpükler çekildiklerinde enine genişler. Doğal malzemelerin çoğu $0<\nu<0{,}5$ aralığındadır; mantar $\nu\approx0$ ile şişe ağzına sıkıştırılırken yanlara taşmaz.
Sabitler nasıl ölçülür?
$E$ ve $\nu$ genellikle çekme deneyinde, boyuna ve enine şekil değiştirmeyi ölçen ekstansometrelerle bulunur. Daha hassas ve tahribatsız bir yol ses dalgalarıdır. Sonsuz bir ortamda boyuna (basınç) dalga $c_L$, enine (kayma) dalga $c_T$ hızıyla yayılır ve bu hızlar doğrudan Lamé sabitlerine bağlıdır (Navier denkleminden çıkar; Ders 08, Alıştırma 6):
$$ c_L=\sqrt{\frac{\lambda+2\mu}{\rho}},\qquad c_T=\sqrt{\frac{\mu}{\rho}} . $$Çelik için ($\rho=7850$ kg/m³) bu bağıntılar $c_L=6001$ m/s ve $c_T=3208$ m/s verir; ultrasonik bir cihaz bu iki hızı ölçüp ters yönde $\mu=\rho c_T^2$, $\nu=\dfrac{c_L^2-2c_T^2}{2(c_L^2-c_T^2)}$ hesaplar. Boyuna dalga hızında $E$ değil, kısıtlanmış modül $\lambda+2\mu$ göründüğüne dikkat edin: dalga cephesindeki malzeme yanlara genişleyemez.

| Malzeme | $E$ (GPa) | $\nu$ | Not |
|---|---|---|---|
| Yapı çeliği | 200–210 | 0,30 | bu kaynakta 210 GPa alınır |
| Alüminyum alaşımları | 69–72 | 0,33 | cephe profilleri |
| Titanyum alaşımları | 105–120 | 0,32–0,34 | |
| Bakır | 110–130 | 0,34 | |
| Soda-kireç camı | 70 | 0,22–0,23 | gevrek; elastik kırılır |
| Beton | 25–40 | 0,15–0,20 | sınıfa ve yaşa bağlı |
| Ahşap (lif doğrultusu) | 8–15 | — | ortotropik; enine çok daha düşük |
| Epoksi reçine | 3–4 | ≈0,35 | |
| Kauçuk | 0,001–0,01 | ≈0,499 | neredeyse sıkıştırılamaz |
Çözümlü örnek 3Yüzeyde ölçülen şekil değiştirmelerden gerilme (alüminyum levha)
Alüminyum bir cephe levhasının ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$) yüksüz (serbest) dış yüzeyine yapıştırılan bir şekil değiştirme ölçer rozetinden (Ders 06) $\varepsilon_{xx}=800\times10^{-6}$, $\varepsilon_{yy}=-200\times10^{-6}$, $\gamma_{xy}=300\times10^{-6}$ elde edilmiştir. Yüzey yüksüz olduğundan yüzeyde $\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$'dır. Gerilmeleri ve ölçülmeyen $\varepsilon_{zz}$'yi bulun.
Çözüm
1. Bilinmeyenleri ayıralım. Altı Hooke denkleminden üçü kayma ile ilgilidir; $\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$ olduğundan $\gamma_{xz}=\gamma_{yz}=0$'dır. Kalan bilinmeyenler $\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$ ve $\varepsilon_{zz}$.
2. $\sigma_{zz}=0$ ile (7.4).
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\frac{\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}}{E},\\ \varepsilon_{yy}&=\frac{\sigma_{yy}-\nu\sigma_{xx}}{E}. \end{aligned}$$Bu iki denklemi $\sigma_{xx},\sigma_{yy}$ için çözersek
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{E}{1-\nu^2}\,(\varepsilon_{xx}+\nu\varepsilon_{yy}),\\ \sigma_{yy}&=\frac{E}{1-\nu^2}\,(\varepsilon_{yy}+\nu\varepsilon_{xx}). \end{aligned}$$3. Sayılar. $E/(1-\nu^2)=70\,000/0{,}8911=78\,555$ MPa; parantezler $800-0{,}33\cdot200=734$ ve $-200+0{,}33\cdot800=64$ ($\times10^{-6}$); $G=26\,316$ MPa.
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=78\,555\cdot734\times10^{-6}=57{,}66,\\ \sigma_{yy}&=78\,555\cdot64\times10^{-6}=5{,}03,\\ \sigma_{xy}&=G\gamma_{xy}=7{,}89\quad(\text{MPa}). \end{aligned}$$4. Kalınlık doğrultusu. (7.4)'ün üçüncü satırı, $\sigma_{zz}=0$ ile $\varepsilon_{zz}=-\frac{\nu}{E}(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ verir. 2. adımdaki iki gerilmeyi toplarsak
$$ \sigma_{xx}+\sigma_{yy}=\frac{E}{1-\nu}\,(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}) $$olur; bunu yerine koyunca:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{zz}&=-\frac{\nu}{1-\nu}\,(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})\\ &=-\frac{0{,}33}{0{,}67}\cdot600\times10^{-6}\\ &=-295{,}52\times10^{-6}. \end{aligned}$$Yorum. $\varepsilon_{yy}$ negatif ölçüldüğü hâlde $\sigma_{yy}$ pozitif (çekme) çıktı: $y$ doğrultusundaki kısalmanın büyük kısmı $x$ yönündeki çekmenin Poisson etkisidir. Tek bir şekil değiştirme okumasından gerilmenin işaretine karar vermek yanıltıcıdır. Kalınlık boyunca $\sigma_{zz}=0$ kabulü Ders 09'da düzlemsel gerilme adıyla genelleşecek.
7. Şekil değiştirme enerjisi, Clapeyron ve Betti teoremleri
Tek eksenli çekmede birim hacme yapılan iş, doğrusal gerilme–şekil değiştirme eğrisinin altındaki üçgenin alanıdır: $U=\tfrac12\sigma\varepsilon$. Genel durumda $\dd U=\sigma_{ij}\dd\varepsilon_{ij}$ artımını lineer bağıntı boyunca sıfırdan son değere integre edersek
$$ \begin{aligned}U&=\tfrac12\,\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}\\&=\tfrac12\,C_{ijkl}\,\varepsilon_{ij}\varepsilon_{kl}\end{aligned} \tag{7.5}$$şekil değiştirme enerjisi yoğunluğunu (strain energy density) buluruz. İzotropik malzemede $\sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}$ ve $\varepsilon_{ij}=\tfrac13e\,\delta_{ij}+\tilde\varepsilon_{ij}$ yazıp çarptığımızda, izi sıfır olan deviatrik parçalarla $\delta_{ij}$'nin çarpımları kaybolur:
$$ \begin{aligned}U&=\tfrac12\big(\sigma_m e+s_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}\big)\\&=\tfrac12 K e^2+\mu\,\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}.\end{aligned} $$İlk terim hacim değişiminin, ikinci terim biçim değişiminin enerjisidir. Von Mises akma ölçütünün “biçim değiştirme enerjisi ölçütü” diye de anılması buradan gelir: akmayı yalnız ikinci terim yönetir.
Clapeyron teoremi
Cismin bütün hacmindeki enerjiyi dış yüklerle ilişkilendirelim. $\varepsilon_{ij}$ simetrik, $\sigma_{ij}$ simetrik olduğundan $\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=\sigma_{ij}u_{i,j}$'dir. Çarpım kuralı ve diverjans teoremiyle
$$ \begin{aligned} &\int_V\sigma_{ij}u_{i,j}\,\dd V\\ &\quad=\int_V(\sigma_{ij}u_i)_{,j}\,\dd V-\int_V\sigma_{ij,j}u_i\,\dd V\\ &\quad=\int_S\sigma_{ij}n_ju_i\,\dd S+\int_V f_iu_i\,\dd V . \end{aligned}$$Son satıra geçerken birinci integrale diverjans teoremini, ikinciye denge denklemini uyguladık ($\sigma_{ij,j}=\sigma_{ji,j}=-f_i$, simetriden). Cauchy bağıntısıyla $\sigma_{ij}n_j=T_i$ olduğundan
$$ \begin{aligned}&2\int_V U\,\dd V\\&\ =\int_S T_iu_i\,\dd S\\&\ \quad+\int_V f_iu_i\,\dd V\end{aligned} \tag{7.6}$$elde edilir: depolanan enerjinin iki katı, dış yüklerin son yer değiştirmeler üzerinden yaptığı “tam” işe eşittir. (Gerçekte yükler sıfırdan son değerine artarak uygulandığı için yapılan iş bunun yarısıdır; 2 çarpanı oradan gelir.) Ders 08'deki teklik teoreminin ispatı bu bağıntıya dayanır.
Betti karşıtlık teoremi
Aynı cisme iki ayrı yükleme uygulayalım: birinci durumda $(T_i,f_i)$ ve tepki $(\sigma_{ij},\varepsilon_{ij},u_i)$; ikinci durumda $(\hat T_i,\hat f_i)$ ve tepki $(\hat\sigma_{ij},\hat\varepsilon_{ij},\hat u_i)$. Clapeyron'daki adımları birinci durumun gerilmeleri ile ikinci durumun yer değiştirmeleri için tekrarlarsak $\int_V\sigma_{ij}\hat\varepsilon_{ij}\dd V=\int_ST_i\hat u_i\dd S+\int_Vf_i\hat u_i\dd V$ buluruz. Büyük simetri sayesinde
$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}\hat\varepsilon_{ij}&=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}\hat\varepsilon_{ij}\\&=\varepsilon_{kl}\,C_{klij}\hat\varepsilon_{ij}=\varepsilon_{kl}\hat\sigma_{kl}\end{aligned} $$olduğundan sol taraf iki durum arasında simetriktir ve
$$ \begin{aligned}&\int_S T_i\,\hat u_i\,\dd S+\int_V f_i\,\hat u_i\,\dd V\\&\quad=\int_S \hat T_i\,u_i\,\dd S+\int_V \hat f_i\,u_i\,\dd V\end{aligned}$$çıkar: birinci yüklerin ikinci yer değiştirmeler üzerinde yaptığı iş, ikinci yüklerin birinci yer değiştirmeler üzerinde yaptığı işe eşittir. Her iki durum da tek bir tekil kuvvetten ibaretse Maxwell'in karşıtlık teoremine ulaşırız (Şekil 7): A noktasına $F$ uygulanınca B'de oluşan çökme, aynı $F$ B'ye uygulanınca A'da oluşan çökmeye eşittir. Sonlu eleman rijitlik matrislerinin simetrik olması ve yapı statiğindeki etki çizgileri bu teoremin doğrudan sonuçlarıdır.

8. Python ile doğrulama
Betik, bu dersteki hesapları tekrarlar: sabitler arası dönüşüm, Voigt katılık ve esneklik matrisleri, Çözümlü
örnek 1 ve 3, izotropik tansörün dönmede değişmediğinin ve bir yansıma simetrisinin hangi katsayıları
sıfırladığının sayısal kontrolü, ortotropik tabakada $E(\theta)$ ve SymPy ile Hooke yasasının ters çevrilmesi.
Dördüncü mertebe tansör dönüşümü np.einsum("ip,jq,kr,ls,pqrs->ijkl", Q, Q, Q, Q, C) satırıyla, indis
notasyonundaki yazımın birebir aynısıyla yapılır.
"""Ders 07 — Bünye denklemleri: Hooke yasası ve elastik sabitler (doğrulama betiği).
Ne yapar?
1. İzotropik sabitler arası dönüşüm (E, ν → G, K, λ) ve çelikte ses dalgası hızları
2. Voigt gösterimiyle 6×6 katılık (C) ve esneklik (S = C⁻¹) matrisleri
3. Çözümlü örnek 1: verilen gerilme tansöründen şekil değiştirme tansörü (çelik)
4. Çözümlü örnek 3: yüzeyde ölçülen şekil değiştirmelerden gerilmeler (alüminyum, σ_zz = 0)
5. Malzeme simetrisi: izotropik tansör dönmede değişmez; bir yansıma hangi Voigt katsayılarını sıfırlar?
6. Ortotropik tabakada yöne bağlı elastisite modülü E(θ)
7. SymPy: Hooke yasasının ters çevrilmesi ve sabitler arası bağıntılar
Çalıştır: python e07_bunye.py
Gerekenler: numpy, sympy
"""
import numpy as np
import sympy as sp
np.set_printoptions(precision=2, suppress=True)
def sabitler(E, nu):
"""E, ν → (G, K, λ). Birim E ile aynı."""
G = E / (2 * (1 + nu))
K = E / (3 * (1 - 2 * nu))
lam = E * nu / ((1 + nu) * (1 - 2 * nu))
return G, K, lam
# %% 1. Sabitler arası dönüşüm
print("=== 1. İzotropik sabitler (GPa) ===")
for ad, E, nu in (("çelik", 210.0, 0.30), ("alüminyum", 70.0, 0.33)):
G, K, lam = sabitler(E, nu)
print(f"{ad:10s} E={E:6.1f} ν={nu:.2f} -> G=μ={G:7.3f} K={K:7.3f} λ={lam:7.3f} "
f"λ+2μ={lam + 2 * G:7.3f}")
rho = 7850.0 # çelik yoğunluğu, kg/m³
G, K, lam = sabitler(210e9, 0.30) # Pa
cL, cT = np.sqrt((lam + 2 * G) / rho), np.sqrt(G / rho)
nu_geri = (cL**2 - 2 * cT**2) / (2 * (cL**2 - cT**2))
print(f"çelikte dalga hızları: c_L = {cL:.0f} m/s, c_T = {cT:.0f} m/s -> geri hesaplanan ν = {nu_geri:.3f}")
# %% 2. Voigt matrisleri
def C_izotrop(E, nu):
G, K, lam = sabitler(E, nu)
C = np.zeros((6, 6))
C[:3, :3] = lam
C[np.arange(3), np.arange(3)] = lam + 2 * G
C[np.arange(3, 6), np.arange(3, 6)] = G
return C
C = C_izotrop(210e3, 0.3) # MPa
S = np.linalg.inv(C)
print("\n=== 2. Voigt gösterimi (çelik, MPa) ===")
print("C (GPa) =\n", C / 1e3)
print(f"S11 = {S[0, 0]:.4e} = 1/E ? {1 / 210e3:.4e}")
print(f"S12 = {S[0, 1]:.4e} = -ν/E ? {-0.3 / 210e3:.4e}")
print(f"S44 = {S[3, 3]:.4e} = 1/G ? {1 / (210e3 / 2.6):.4e}")
assert np.isclose(S[0, 0], 1 / 210e3) and np.isclose(S[0, 1], -0.3 / 210e3) and np.isclose(S[3, 3], 2.6 / 210e3)
# %% 3. Çözümlü örnek 1: gerilmeden şekil değiştirme
def hooke_ters(sig, E, nu):
"""ε_ij = (1+ν)/E σ_ij − ν/E σ_kk δ_ij"""
return (1 + nu) / E * sig - nu / E * np.trace(sig) * np.eye(3)
def hooke(eps, E, nu):
"""σ_ij = λ ε_kk δ_ij + 2μ ε_ij"""
G, K, lam = sabitler(E, nu)
return lam * np.trace(eps) * np.eye(3) + 2 * G * eps
sig = np.array([[120.0, 40.0, 0.0], [40.0, -60.0, 20.0], [0.0, 20.0, 30.0]]) # MPa
eps = hooke_ters(sig, 210e3, 0.3)
print("\n=== 3. Örnek 1: çelik, σ (MPa) -> ε (×10⁻⁶) ===")
print("ε ×1e6 =\n", eps * 1e6)
e = np.trace(eps)
print(f"σ_kk = {np.trace(sig):.1f} MPa, e = ε_kk = {e * 1e6:.2f}×10⁻⁶ (ΔV/V)")
print(f"kontrol e = σ_kk/(3K) = {np.trace(sig) / (3 * sabitler(210e3, 0.3)[1]) * 1e6:.2f}×10⁻⁶")
print(f"γ_xy = 2ε_xy = {2 * eps[0, 1] * 1e6:.2f}×10⁻⁶ ; σ_xy/G = {40 / sabitler(210e3, 0.3)[0] * 1e6:.2f}×10⁻⁶")
assert np.allclose(hooke(eps, 210e3, 0.3), sig)
# Voigt ile aynı sonuç (mühendislik kayma şekil değiştirmeleriyle)
sv = np.array([sig[0, 0], sig[1, 1], sig[2, 2], sig[1, 2], sig[0, 2], sig[0, 1]])
ev = S @ sv
assert np.allclose(ev, [eps[0, 0], eps[1, 1], eps[2, 2], 2 * eps[1, 2], 2 * eps[0, 2], 2 * eps[0, 1]])
w1, v1 = np.linalg.eigh(sig)
w2, v2 = np.linalg.eigh(eps)
print(f"asal gerilmeler (MPa): {w1[::-1]}")
print(f"asal şekil değiştirmeler (×10⁻⁶): {w2[::-1] * 1e6}")
print(f"asal doğrultular aynı mı? {np.allclose(np.abs(v1.T @ v2), np.eye(3), atol=1e-9)}")
# %% 4. Çözümlü örnek 3: yüzeyde ölçülen şekil değiştirmeler (σ_zz = 0)
E, nu = 70e3, 0.33
exx, eyy, gxy = 800e-6, -200e-6, 300e-6
sxx = E / (1 - nu**2) * (exx + nu * eyy)
syy = E / (1 - nu**2) * (eyy + nu * exx)
sxy = E / (2 * (1 + nu)) * gxy
ezz = -nu / (1 - nu) * (exx + eyy)
print("\n=== 4. Örnek 3: alüminyum levha yüzeyi (σ_zz = 0) ===")
print(f"σ_xx = {sxx:.2f} MPa, σ_yy = {syy:.2f} MPa, σ_xy = {sxy:.2f} MPa")
print(f"ε_zz = {ezz * 1e6:.2f}×10⁻⁶ (kalınlık değişimi; ölçülmedi, hesaplandı)")
chk = hooke_ters(np.array([[sxx, sxy, 0], [sxy, syy, 0], [0, 0, 0]]), E, nu)
assert np.isclose(chk[0, 0], exx) and np.isclose(chk[2, 2], ezz) and np.isclose(2 * chk[0, 1], gxy)
# %% 5. Malzeme simetrisi
VOIGT = [(0, 0), (1, 1), (2, 2), (1, 2), (0, 2), (0, 1)]
def voigt_to_4(Cv):
C4 = np.zeros((3, 3, 3, 3))
for m, (i, j) in enumerate(VOIGT):
for n, (k, l) in enumerate(VOIGT):
for a, b in ((i, j), (j, i)):
for c, d in ((k, l), (l, k)):
C4[a, b, c, d] = Cv[m, n]
return C4
def four_to_voigt(C4):
return np.array([[C4[i, j, k, l] for (k, l) in VOIGT] for (i, j) in VOIGT])
def dondur(C4, Q):
return np.einsum("ip,jq,kr,ls,pqrs->ijkl", Q, Q, Q, Q, C4)
def Q_eksen(n, aci):
n = np.asarray(n, float) / np.linalg.norm(n)
K = np.array([[0, -n[2], n[1]], [n[2], 0, -n[0]], [-n[1], n[0], 0]])
return np.eye(3) + np.sin(aci) * K + (1 - np.cos(aci)) * K @ K # Rodrigues
print("\n=== 5. Malzeme simetrisi ===")
Q = Q_eksen([1, 2, 3], 0.7)
C4 = voigt_to_4(C)
print(f"izotropik: rastgele bir dönmede en büyük fark = {np.abs(dondur(C4, Q) - C4).max():.2e} MPa")
Corto = np.zeros((6, 6))
Corto[:3, :3] = [[150e3, 4e3, 4e3], [4e3, 11e3, 3e3], [4e3, 3e3, 11e3]]
Corto[3, 3], Corto[4, 4], Corto[5, 5] = 3.5e3, 5e3, 5e3
Cd = four_to_voigt(dondur(voigt_to_4(Corto), Q_eksen([0, 0, 1], np.radians(30))))
print(f"ortotropik, x3 çevresinde 30°: C11 {Corto[0, 0] / 1e3:.1f} -> {Cd[0, 0] / 1e3:.2f} GPa, "
f"C16 0 -> {Cd[0, 5] / 1e3:.2f} GPa (değişir: yöne bağlı)")
rng = np.random.default_rng(0)
A = rng.normal(size=(6, 6))
Cgen = A @ A.T + 6 * np.eye(6) # 21 bağımsız katsayılı, pozitif tanımlı
R = np.diag([1.0, 1.0, -1.0]) # x3 = 0 düzlemine göre yansıma
fark = four_to_voigt(dondur(voigt_to_4(Cgen), R)) - Cgen
isaret = [(m + 1, n + 1) for m in range(6) for n in range(m, 6) if abs(fark[m, n]) > 1e-12]
print("x3=0 yansımasında işaret değiştiren (simetri varsa sıfır olması gereken) C_IJ:", isaret)
assert isaret == [(1, 4), (1, 5), (2, 4), (2, 5), (3, 4), (3, 5), (4, 6), (5, 6)]
# monoklinik matrise x2 = 0 yansımasını da uygula: ortotropiye geçiş
Cmono = Cgen.copy()
for (m, n) in isaret:
Cmono[m - 1, n - 1] = Cmono[n - 1, m - 1] = 0.0
R2 = np.diag([1.0, -1.0, 1.0])
fark2 = four_to_voigt(dondur(voigt_to_4(Cmono), R2)) - Cmono
isaret2 = [(m + 1, n + 1) for m in range(6) for n in range(m, 6) if abs(fark2[m, n]) > 1e-12]
Corto2 = Cmono.copy()
for (m, n) in isaret2:
Corto2[m - 1, n - 1] = Corto2[n - 1, m - 1] = 0.0
R1 = np.diag([-1.0, 1.0, 1.0])
fark3 = four_to_voigt(dondur(voigt_to_4(Corto2), R1)) - Corto2
say = lambda M: sum(1 for m in range(6) for n in range(m, 6) if abs(M[m, n]) > 1e-12)
print("ardından x2=0 yansımasında işaret değiştiren C_IJ:", isaret2)
print(f"bağımsız katsayı sayısı: monoklinik {say(Cmono)}, iki düzlemden sonra {say(Corto2)}, "
f"x1=0 düzlemi yeni sıfır getiriyor mu? {np.abs(fark3).max() > 1e-12}")
assert isaret2 == [(1, 6), (2, 6), (3, 6), (4, 5)] and say(Cmono) == 13 and say(Corto2) == 9
# %% 6. Ortotropik tabakada E(θ)
def E_theta(th, E1, E2, G12, n12):
c, s = np.cos(th), np.sin(th)
return 1.0 / (c**4 / E1 + (1 / G12 - 2 * n12 / E1) * s**2 * c**2 + s**4 / E2)
print("\n=== 6. Karbon/epoksi tabaka: E1=140, E2=10, G12=5 GPa, ν12=0,3 ===")
for d in (0, 15, 30, 45, 60, 90):
print(f"θ = {d:2d}° -> E(θ) = {E_theta(np.radians(d), 140, 10, 5, 0.3):7.2f} GPa")
# %% 7. SymPy: ters çevirme ve bağıntılar
print("\n=== 7. SymPy ===")
lam_, mu_, Es, nus = sp.symbols("lambda mu E nu", positive=True)
s = sp.Matrix(3, 3, lambda i, j: sp.Symbol(f"s{min(i, j) + 1}{max(i, j) + 1}"))
ep = sp.Matrix(3, 3, lambda i, j: sp.Symbol(f"e{min(i, j) + 1}{max(i, j) + 1}"))
denk = s - (lam_ * ep.trace() * sp.eye(3) + 2 * mu_ * ep)
coz = sp.solve(list(denk), list(ep.free_symbols), dict=True)[0]
ters = ep.subs(coz)
E_ = mu_ * (3 * lam_ + 2 * mu_) / (lam_ + mu_)
nu_ = lam_ / (2 * (lam_ + mu_))
beklenen = (1 + nu_) / E_ * s - nu_ / E_ * s.trace() * sp.eye(3)
print("ε = (1+ν)/E σ − ν/E tr(σ) I doğru mu?", sp.simplify(ters - beklenen) == sp.zeros(3, 3))
G_E = sp.simplify(Es / (2 * (1 + nus)))
lam_E = sp.simplify(Es * nus / ((1 + nus) * (1 - 2 * nus)))
print("μ(3λ+2μ)/(λ+μ) ile E'ye dönüş:", sp.simplify(E_.subs({lam_: lam_E, mu_: G_E}) - Es) == 0)
print("λ/(2(λ+μ)) ile ν'ye dönüş:", sp.simplify(nu_.subs({lam_: lam_E, mu_: G_E}) - nus) == 0)
print("K = λ + 2μ/3 = E/(3(1−2ν)):", sp.simplify(lam_E + 2 * G_E / 3 - Es / (3 * (1 - 2 * nus))) == 0)=== 1. İzotropik sabitler (GPa) ===
çelik E= 210.0 ν=0.30 -> G=μ= 80.769 K=175.000 λ=121.154 λ+2μ=282.692
alüminyum E= 70.0 ν=0.33 -> G=μ= 26.316 K= 68.627 λ= 51.084 λ+2μ=103.715
çelikte dalga hızları: c_L = 6001 m/s, c_T = 3208 m/s -> geri hesaplanan ν = 0.300
=== 2. Voigt gösterimi (çelik, MPa) ===
C (GPa) =
[[282.69 121.15 121.15 0. 0. 0. ]
[121.15 282.69 121.15 0. 0. 0. ]
[121.15 121.15 282.69 0. 0. 0. ]
[ 0. 0. 0. 80.77 0. 0. ]
[ 0. 0. 0. 0. 80.77 0. ]
[ 0. 0. 0. 0. 0. 80.77]]
S11 = 4.7619e-06 = 1/E ? 4.7619e-06
S12 = -1.4286e-06 = -ν/E ? -1.4286e-06
S44 = 1.2381e-05 = 1/G ? 1.2381e-05
=== 3. Örnek 1: çelik, σ (MPa) -> ε (×10⁻⁶) ===
ε ×1e6 =
[[ 614.29 247.62 0. ]
[ 247.62 -500. 123.81]
[ 0. 123.81 57.14]]
σ_kk = 90.0 MPa, e = ε_kk = 171.43×10⁻⁶ (ΔV/V)
kontrol e = σ_kk/(3K) = 171.43×10⁻⁶
γ_xy = 2ε_xy = 495.24×10⁻⁶ ; σ_xy/G = 495.24×10⁻⁶
asal gerilmeler (MPa): [128.67 33.57 -72.24]
asal şekil değiştirmeler (×10⁻⁶): [ 667.94 79.24 -575.74]
asal doğrultular aynı mı? True
=== 4. Örnek 3: alüminyum levha yüzeyi (σ_zz = 0) ===
σ_xx = 57.66 MPa, σ_yy = 5.03 MPa, σ_xy = 7.89 MPa
ε_zz = -295.52×10⁻⁶ (kalınlık değişimi; ölçülmedi, hesaplandı)
=== 5. Malzeme simetrisi ===
izotropik: rastgele bir dönmede en büyük fark = 1.16e-10 MPa
ortotropik, x3 çevresinde 30°: C11 150.0 -> 90.31 GPa, C16 0 -> 44.49 GPa (değişir: yöne bağlı)
x3=0 yansımasında işaret değiştiren (simetri varsa sıfır olması gereken) C_IJ: [(1, 4), (1, 5), (2, 4), (2, 5), (3, 4), (3, 5), (4, 6), (5, 6)]
ardından x2=0 yansımasında işaret değiştiren C_IJ: [(1, 6), (2, 6), (3, 6), (4, 5)]
bağımsız katsayı sayısı: monoklinik 13, iki düzlemden sonra 9, x1=0 düzlemi yeni sıfır getiriyor mu? False
=== 6. Karbon/epoksi tabaka: E1=140, E2=10, G12=5 GPa, ν12=0,3 ===
θ = 0° -> E(θ) = 140.00 GPa
θ = 15° -> E(θ) = 52.91 GPa
θ = 30° -> E(θ) = 21.29 GPa
θ = 45° -> E(θ) = 13.21 GPa
θ = 60° -> E(θ) = 10.71 GPa
θ = 90° -> E(θ) = 10.00 GPa
=== 7. SymPy ===
ε = (1+ν)/E σ − ν/E tr(σ) I doğru mu? True
μ(3λ+2μ)/(λ+μ) ile E'ye dönüş: True
λ/(2(λ+μ)) ile ν'ye dönüş: True
K = λ + 2μ/3 = E/(3(1−2ν)): TrueÇıktının 5. bölümü dikkat çekicidir: 21 katsayının hepsi rastgele seçilmiş bir matrise $x_3=0$ yansıması uygulandığında tam olarak sekiz katsayı işaret değiştirir; bunlar Bölüm 4'te elle bulduğumuz $C_{14},C_{15},C_{24},C_{25},C_{34},C_{35},C_{46},C_{56}$'dır. Ortotropik bir malzemeyi 30° döndürmek ise başlangıçta sıfır olan $C_{16}$'yı 44,49 GPa'ya çıkarır: malzeme eksenleri dışında normal şekil değiştirme kayma gerilmesi üretir.
9. Sık yapılan hatalar
- $\gamma$ ile $\varepsilon$'yi karıştırmak. $\sigma_{xy}=G\gamma_{xy}=2G\varepsilon_{xy}$. Tansör formülünde (7.3) $\varepsilon_{xy}$, mühendislik formülünde $\gamma_{xy}$ vardır; birini diğerinin yerine yazmak gerilmeyi iki kat yanlış verir.
- Voigt sütununda 2 çarpanını unutmak. $[C]$ ile çarpılan sütunda kayma bileşenleri $\gamma$'dır; $\varepsilon_{23}$ yazılırsa kayma gerilmeleri yarıya düşer.
- Ters bağıntıda izi unutmak. $\varepsilon_{xx}=\sigma_{xx}/E$ yalnız tek eksenli gerilmede doğrudur; genel durumda $-\nu(\sigma_{yy}+\sigma_{zz})/E$ terimi vardır.
- $\lambda$'yı $E$ ya da $\nu$ ile karıştırmak. $\lambda$ bir modüldür (GPa), $\nu$ boyutsuzdur. Çelikte $\lambda=121$ GPa, $\nu=0{,}3$.
- $G=E/(2(1+\nu))$'yu anizotropik malzemede kullanmak. Bu bağıntı yalnız izotropide geçerlidir; kompozitte $G_{12}$ ayrıca ölçülür.
- $\nu_{12}$ ile $\nu_{21}$'i karıştırmak. Ortotropik malzemede ikisi farklıdır ve $\nu_{12}/E_1=\nu_{21}/E_2$ ile bağlıdır.
- Poisson oranını 0,5 ya da üstü almak. $\nu\ge0{,}5$ negatif ya da sonsuz hacim modülü verir; sayısal çözümde kauçuk için tam 0,5 yerine özel (karma) formülasyon gerekir.
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySabit dönüşümü
Bir titanyum alaşımının $E=110$ GPa, $\nu=0{,}34$ olduğu biliniyor. $G$, $K$ ve $\lambda$'yı hesaplayın.
Çözümü göster
$G=\dfrac{110}{2\cdot1{,}34}=41{,}04$ GPa, $K=\dfrac{110}{3(1-0{,}68)}=114{,}58$ GPa, $\lambda=\dfrac{110\cdot0{,}34}{1{,}34\cdot0{,}32}=87{,}22$ GPa. Kontrol: $\lambda+\tfrac23G=87{,}22+27{,}36$, yine 114,58 GPa.
Alıştırma 2KolayÇekilen çelik çubuk
Çapı 20 mm, boyu 1 m olan çelik bir çubuk ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) 50 kN eksenel çekme kuvvetiyle yükleniyor. Gerilmeyi, boy uzamasını, çap değişimini ve birim hacim değişimini bulun.
Çözümü göster
$A=\pi\cdot20^2/4=314{,}16$ mm², $\sigma=50\,000/314{,}16=159{,}15$ MPa. $\varepsilon_{xx}=\sigma/E=757{,}9\times10^{-6}$, $\Delta L=757{,}9\times10^{-6}\cdot1000=0{,}758$ mm. Yanal: $\varepsilon_{yy}=-\nu\varepsilon_{xx}=-227{,}4\times10^{-6}$, çap değişimi $\Delta d=\varepsilon_{yy}d=-0{,}00455$ mm (4,5 µm). Hacim: $e=(1-2\nu)\,\varepsilon_{xx}$, yani $e=0{,}4\cdot757{,}9\times10^{-6}$, $e=303{,}2\times10^{-6}$; çubuğun hacmi artar.
Alıştırma 3OrtaHidrostatik basınç: çelik ile kauçuk
(a) Kenarı 100 mm olan çelik bir küp ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) 100 MPa hidrostatik basınç altındadır. Hacim değişimini ve kenar kısalmasını bulun. (b) $E=5$ MPa, $\nu=0{,}499$ olan bir kauçuk için $K$ ve $G$'yi hesaplayın ve 1 MPa hidrostatik basınçtaki birim hacim değişimini bulun. Sonucu yorumlayın.
Çözümü göster
(a) $K=175$ GPa ve $e=-p/K$ olduğundan $e=-571{,}4\times10^{-6}$. $V=10^6$ mm³ olduğundan $\Delta V=-571{,}4$ mm³. Her doğrultuda $\varepsilon=e/3=-190{,}5\times10^{-6}$, kenar kısalması $0{,}0190$ mm.
(b) $K=\dfrac{5}{3(1-0{,}998)}=833{,}3$ MPa, $G=\dfrac{5}{2\cdot1{,}499}=1{,}668$ MPa. $e=-1/833{,}3=-1{,}20\times10^{-3}$. Kauçuğun hacim modülü kayma modülünün yaklaşık 500 katıdır: biçimini çok kolay değiştirir ama hacmini neredeyse hiç değiştirmez. Bu yüzden kauçuk mesnetler (elastomer yataklar) basınç altında yanlara “şişer”; yanları sınırlanınca çok rijitleşir.
Alıştırma 4OrtaYanal hareketi engellenmiş beton
Yanları rijit bir kalıpla tutulan beton bir numune ($E=30$ GPa, $\nu=0{,}2$) eksenel olarak $\sigma_{xx}=-10$ MPa basınç altındadır. Kısıtlanmış modülü, eksenel birim kısalmayı ve kalıbın uyguladığı yanal gerilmeyi bulun. Aynı gerilmede yanları serbest numunenin kısalmasıyla karşılaştırın.
Çözümü göster
Kısıtlanmış modül:
$$ \begin{aligned}M&=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}\\&=\frac{30\cdot0{,}8}{1{,}2\cdot0{,}6}=33{,}33\ \text{GPa}.\end{aligned} $$Eksenel birim kısalma $\varepsilon_{xx}=\sigma_{xx}/M=-300{,}0\times10^{-6}$. Yanal gerilme $\sigma_{yy}=\sigma_{zz}=\frac{\nu}{1-\nu}\sigma_{xx}$, yani $0{,}25\cdot(-10)=-2{,}50$ MPa (basınç). Yanları serbest numunede $\varepsilon_{xx}=-10/30\,000=-333{,}3\times10^{-6}$. $M/E=1{,}111$: kısıtlama numuneyi %11,1 daha rijit gösterir (kısalma %10 azdır).
Alıştırma 5OrtaŞekil değiştirmeden gerilme ve asal doğrultular
Çelikte ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) bir noktadaki birim şekil değiştirme tansörü $[\varepsilon]=\begin{bmatrix}400&100&0\\100&-200&0\\0&0&100\end{bmatrix}\times10^{-6}$'dır. (a) Gerilme tansörünü bulun. (b) $xy$ düzlemindeki asal doğrultunun $x$ ekseniyle yaptığı açıyı hem $[\varepsilon]$'dan hem $[\sigma]$'dan hesaplayıp karşılaştırın.
Çözümü göster
(a) $e=300\times10^{-6}$, $\lambda e=121\,154\cdot300\times10^{-6}=36{,}35$ MPa, $2\mu=161\,538$ MPa. Bileşenler ($\sigma_{ij}=\lambda e\,\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$):
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=36{,}35+64{,}62=100{,}96\ \text{MPa},\\ \sigma_{yy}&=36{,}35-32{,}31=4{,}04\ \text{MPa},\\ \sigma_{zz}&=36{,}35+16{,}15=52{,}50\ \text{MPa},\\ \sigma_{xy}&=2\mu\,\varepsilon_{xy}=16{,}15\ \text{MPa}, \end{aligned}$$diğer bileşenler sıfırdır.
(b) $\tan2\theta_p=\dfrac{2\varepsilon_{xy}}{\varepsilon_{xx}-\varepsilon_{yy}}=\dfrac{200}{600}$ ve $\tan2\theta_p=\dfrac{2\sigma_{xy}}{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}=\dfrac{32{,}31}{96{,}92}=\dfrac13$; ikisinden de $\theta_p=9{,}22°$. Asal şekil değiştirmeler $416{,}23$ ve $-216{,}23$ ($\times10^{-6}$), asal gerilmeler $103{,}58$ ve $1{,}42$ MPa; $z$ doğrultusu her iki tansörde de asal doğrultudur ($100\times10^{-6}$ ve $52{,}50$ MPa).
Alıştırma 6OrtaKompozit tabakada yöne bağlı rijitlik
Karbon/epoksi bir tabaka için $E_1=140$, $E_2=10$, $G_{12}=5$ GPa, $\nu_{12}=0{,}3$ alın. (a) $\theta=10°$ ve $45°$'de $E(\theta)$'yı hesaplayın. (b) Modül hangi açıda lif doğrultusundaki değerinin yarısına düşer? (c) $\nu_{21}$ nedir?
Çözümü göster
(a) $\theta=10°$ için $\cos^4\theta=0{,}9406$, $\sin^2\theta\cos^2\theta=0{,}02924$, $\sin^4\theta=0{,}000909$ ve $1/G_{12}-2\nu_{12}/E_1=0{,}195714$ 1/GPa:
$$ \begin{aligned} \frac{1}{E}&=\frac{0{,}9406}{140}\\ &\quad+0{,}195714\cdot0{,}02924\\ &\quad+\frac{0{,}000909}{10}\\ &=0{,}006719+0{,}005724\\ &\quad+0{,}000091\\ &=0{,}012533, \end{aligned}$$yani $E(10°)=79{,}79$ GPa. $\theta=45°$'de üç trigonometrik çarpan da 0,25'tir:
$$ \begin{aligned}\frac{1}{E}&=\frac{0{,}25}{140}+0{,}195714\cdot0{,}25+\frac{0{,}25}{10}\\&=0{,}075714,\end{aligned} $$yani $E(45°)=13{,}21$ GPa.
(b) $E(\theta)=70$ GPa denklemi sayısal olarak çözülünce $\theta\approx11{,}6°$ bulunur. Liflerin yalnız 12° kayması rijitliği yarıya indirir.
(c) $\nu_{21}=\nu_{12}E_2/E_1$, yani $0{,}3\cdot10/140=0{,}0214$.
Alıştırma 7ZorEnine izotropide C66 neden bağımsız değil?
$x_3$ ekseni etrafında enine izotropik bir malzemede $C_{11}=C_{22}$ ve normal–kayma eşleşmeleri sıfırdır. $x_3$ ekseni etrafında $\theta$ kadar döndürülmüş eksenlerde
$$ \begin{aligned}C'_{11}={}&C_{11}\cos^4\theta+C_{22}\sin^4\theta\\&+2(C_{12}+2C_{66})\sin^2\theta\cos^2\theta\end{aligned} $$olduğu bilindiğine göre, malzemenin her $\theta$ için aynı kalması koşulundan $C_{66}=\tfrac12(C_{11}-C_{12})$ olduğunu gösterin.
Çözümü göster
$C_{22}=C_{11}$ ve $\cos^4\theta+\sin^4\theta=1-2\sin^2\theta\cos^2\theta$ özdeşliğiyle
$$ \begin{aligned} C'_{11}&=C_{11}\big(1-2\sin^2\theta\cos^2\theta\big)\\ &\quad+2(C_{12}+2C_{66})\sin^2\theta\cos^2\theta\\ &=C_{11}-2\sin^2\theta\cos^2\theta\\ &\qquad\times\big(C_{11}-C_{12}-2C_{66}\big). \end{aligned}$$Enine izotropide bu değer her açıda $C_{11}$'e eşit olmalıdır. $\sin^2\theta\cos^2\theta$ genel olarak sıfır olmadığından parantez sıfırlanmalıdır: $C_{66}=\tfrac12(C_{11}-C_{12})$. Böylece ortotropinin 9 katsayısından $C_{22}=C_{11}$, $C_{23}=C_{13}$, $C_{55}=C_{44}$ ve bu son koşulla dördü düşer, 5 kalır. İzotropide aynı argüman her eksen için geçerli olduğundan $C_{44}=C_{55}=C_{66}=\tfrac12(C_{11}-C_{12})$ olur; bu, $\mu=\tfrac12\big((\lambda+2\mu)-\lambda\big)$ eşitliğinden başka bir şey değildir.
Alıştırma 8ZorEnerjinin ayrışımı ve Poisson sınırları
(a) İzotropik malzemede $U=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=\tfrac12Ke^2+\mu\,\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}$ olduğunu gösterin. (b) Buradan $U>0$ koşulunun $K>0$ ve $\mu>0$'a denk olduğunu, $E>0$ iken bunun $-1<\nu<\tfrac12$ anlamına geldiğini açıklayın.
Çözümü göster
(a) $\sigma_{ij}=Ke\,\delta_{ij}+2\mu\tilde\varepsilon_{ij}$ ve $\varepsilon_{ij}=\tfrac13e\,\delta_{ij}+\tilde\varepsilon_{ij}$. Çarpalım:
$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}={}&\tfrac13Ke^2\delta_{ii}+Ke\,\tilde\varepsilon_{ii}\\&+\tfrac23\mu e\,\tilde\varepsilon_{ii}+2\mu\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}.\end{aligned}$$$\delta_{ii}=3$ ve $\tilde\varepsilon_{ii}=0$ olduğundan $\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}=Ke^2+2\mu\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}$; yarısı istenen ifadedir.
(b) İki terim birbirinden bağımsız seçilebilir: yalnız hacim değiştiren $\varepsilon_{ij}=c\,\delta_{ij}$ için $U=\tfrac92Kc^2$ olduğundan $K>0$ gerekir; yalnız biçim değiştiren ($e=0$) bir durumda $U=\mu\tilde\varepsilon_{ij}\tilde\varepsilon_{ij}$ olduğundan $\mu>0$ gerekir. Tersine $K,\mu>0$ ise iki terim de negatif olamaz ve ikisi birden ancak $\varepsilon_{ij}=0$ iken sıfırdır. $K=E/[3(1-2\nu)]>0$ ve $\mu=E/[2(1+\nu)]>0$, $E>0$ ile birlikte $1-2\nu>0$ ve $1+\nu>0$, yani $-1<\nu<\tfrac12$ demektir.
11. Özet
- Bünye denklemi, denge ve kinematik denklemlerine eksik olan altı denklemi verir. Lineer elastik malzemede $\sigma_{ij}=C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$.
- 81 katsayı, gerilme ve şekil değiştirmenin simetrisiyle 36'ya, şekil değiştirme enerjisinin varlığıyla (büyük simetri $C_{ijkl}=C_{klij}$) 21'e iner. Voigt gösteriminde $6\times6$ simetrik matris; kayma bileşenleri $\gamma=2\varepsilon$.
- Malzeme simetrileri katsayı sayısını azaltır: monoklinik 13, ortotropik 9, enine izotropik 5, kübik 3, izotropik 2. Bir simetri düzlemi, düzlemin normali olan eksenin indisini tek sayıda içeren bileşenleri sıfırlar.
- İzotropik Hooke yasası: $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$, tersi $\varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}$. Asal doğrultular çakışır; $\sigma_m=Ke$, $s_{ij}=2\mu\tilde\varepsilon_{ij}$.
- $E$ ve $\nu$ tek eksenli çekmeden, $G=\mu$ saf kaymadan, $K$ hidrostatik basınçtan, $\lambda+2\mu$ yanal hareketi engellenmiş basınçtan okunur; $G=E/[2(1+\nu)]$, $K=E/[3(1-2\nu)]$.
- Enerjinin pozitifliği $K>0$, $\mu>0$, yani $-1<\nu<\tfrac12$ verir; $\nu\to\tfrac12$ sıkıştırılamazlıktır.
- Clapeyron teoremi depolanan enerjiyi dış yüklerin işine, Betti teoremi iki yükleme durumunu birbirine bağlar; Maxwell karşıtlığı ve simetrik rijitlik matrisleri buradan gelir.
Artık on beş bilinmeyen için on beş denklemimiz var. Ders 08'de bu denklemlere sıcaklık etkisini ekleyip sınır koşullarıyla birlikte tam bir sınır değer problemi kuracak, problemi yer değiştirmeler (Navier) ya da gerilmeler (Beltrami–Michell) cinsinden yazmayı öğreneceğiz.
12. Kaynaklar ve ileri okuma
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 4 (lineer elastik malzeme, Hooke yasası, sabitlerin fiziksel anlamı), Bölüm 6 (şekil değiştirme enerjisi, sabitlerin sınırları, karşıtlık teoremi) ve Bölüm 11 (anizotropi).
- P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), Bölüm 4 (genelleştirilmiş Hooke yasası, enine izotropik malzeme).
- J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 1.3 (izotropik bünye yasası, Lamé sabitleri), Bölüm 36 (anizotropik elastisite) ve Bölüm 38 (karşıtlık teoremi).
- S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), Bölüm IV: bünye denklemleri, genelleştirilmiş Hooke yasaları ve elastik sabitlerin sayısının malzeme simetrisiyle azaltılması.
- Kompozit tabakaların devamı için: MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği ders notları. Tam künyeler: Kaynakça.