Bu derste öğrenecekleriniz
- Kiriş problemlerinde uzun kenarlarda kuvvetli, uçlarda zayıf (Saint-Venant) sınır koşullarını yazar
- Kiriş teorisinin moment dağılımından uygun Airy polinomunu seçer ve biharmonik koşulu uygular
- Ucundan yüklü konsolun ve düzgün yayılı yüklü basit kirişin gerilmelerini türetir
- Şekil değiştirmeleri integre ederek yer değiştirmeleri bulur, ankastre uç koşullarını yorumlar
- Kesin çözümü kiriş teorisiyle karşılaştırır ve narinliğin etkisini sayısal olarak değerlendirir
- Polinom olmayan yükler için sinüs/Fourier çözümünün kuruluşunu açıklar
Bu dersin temel fikirleri
- Kiriş problemlerinde uzun kenarlarda kuvvetli, uçlarda zayıf (bileşke) sınır koşulları yazılır; Saint-Venant ilkesi bu yaklaşımı uçlardan uzakta haklı çıkarır.
- Kiriş teorisinin $M(x)$'i $F$'nin derecesini belirler: uç yükü → 4. derece ($xy$, $xy^3$), düzgün yayılı yük → 5. derece ($x^2y^3-y^5/5$ birleşimi).
- Ucundan yüklü konsolda kiriş teorisinin $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{xy}$ dağılımları kesindir; en büyük kayma gerilmesi ortalamanın 1,5 katıdır.
- Kesme taşıyan kesitler çarpılır; elastisitede ankastre uç bir noktada ve seçilmiş bir dönme koşuluyla tanımlanır. Kayma şekil değiştirmesi uç çökmesine $3PL/(4Gc)$ ekler.
- Düzgün yayılı yükte $\sigma_{xx}$'e kendi içinde dengeli bir düzeltme ve kiriş teorisinin ihmal ettiği $\sigma_{yy}$ (tarafsız eksende $-q/2$) eklenir.
- Düzeltmeler $(h/\ell)^2$ ile azalır; narin kirişte ihmal edilebilir, derin kirişte (özellikle çökmede) ihmal edilemez.
- Polinom olmayan yükler $F=\sin(\lambda x)f(y)$ ve Fourier serisiyle çözülür.
Bir sonraki derste dairesel sınırlı problemlere geçiyor ve alan denklemlerini kutupsal koordinatlarda yazıyoruz: kalın cidarlı boru, sıkı geçme ve dönen disk.
Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.
1. Giriş: kiriş teorisi ne kadar doğru?
Bir konsol kirişin ankastre ucundaki en büyük gerilmeyi mukavemet derslerinde tek satırla buluruz: $\sigma=Mc/I$. Kayma gerilmesi için de Jourawski bağıntısı $\tau=VQ/(Ib)$ hazırdır. Bu formüllerin arkasında birkaç varsayım yatar: kesitler şekil değiştirdikten sonra düzlem kalır, liflerin birbirine bastırdığı $\sigma_{yy}$ gerilmesi ihmal edilir ve kayma gerilmesi dengeden sonradan “yamanır”. Mühendislikte her gün kullandığımız bu kiriş teorisi acaba ne kadar doğrudur? Hangi kirişte iyi, hangisinde yetersizdir?
Elastisite teorisi bu soruyu varsayım yapmadan yanıtlamamızı sağlar. Ders 10'da Airy gerilme fonksiyonunu kurduk: kütle kuvveti yokken
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=\frac{\partial^2F}{\partial y^2},\qquad \sigma_{yy}=\frac{\partial^2F}{\partial x^2},\\ \sigma_{xy}=-\frac{\partial^2F}{\partial x\,\partial y},\\ \nabla^4F=0 \end{gathered} \tag{11.1} $$bağıntıları dengeyi ve uygunluğu birlikte sağlar. Geriye yalnız sınır koşullarını sağlayan bir $F$ bulmak kalır. Ders 10'da saf eğilmeyi (3. derece polinom) çözdük ve konsol gerilmelerini veren hazır bir fonksiyonu ters yöntemle okuduk. Bu derste konsolu yarı ters yöntemle baştan kurup yer değiştirmelerini bulacağız; ardından aynı aracı başka kiriş yüklemelerine uygulayacağız:
- ucundan tekil yükle yüklü konsol (4. derece polinom),
- düzgün yayılı yüklü basit mesnetli kiriş (5. derece polinom),
- sinüs biçimli yük ve buradan Fourier serisiyle herhangi bir yük.
Her problemde önce gerilmeleri, sonra şekil değiştirmeleri integre ederek yer değiştirmeleri bulacağız. Sonuçları kiriş teorisiyle yan yana koyduğumuzda iki önemli ders çıkacak: kesin çözüm narin kirişlerde kiriş teorisini neredeyse aynen verir; ama kiriş derinleştikçe $\sigma_{yy}$, kayma şekil değiştirmesi ve kesitlerin çarpılması hesaba girmek zorundadır.
Neden “örnek çözümler” bütün bir derse değer?
Kapalı biçimli bir elastisite çözümü iki iş görür. Birincisi, yaklaşık teorilerin (kiriş teorisi, Timoshenko kirişi) doğruluk sınırlarını sayıyla gösterir. İkincisi, sonlu elemanlar çözümlerini sınamak için kusursuz bir ölçüttür: bir yazılımın ağ yoğunluğu, eleman türü veya sınır koşulu modellemesi doğru mu, kesin çözümle karşılaştırarak anlarız. Bu derste bulacağımız konsol çözümü, sonlu eleman kitaplarında en sık kullanılan sınama problemlerinden biridir.
Gerilme fonksiyonu bir kiriş problemiyle doğdu
Bugün “Airy fonksiyonu” dediğimiz araç, İngiliz gökbilimci George Biddell Airy'nin 1863'te Philosophical Transactions'da yayımlanan “On the strains in the interior of beams” (kirişlerin içindeki şekil değiştirmeler üzerine) başlıklı makalesinde ortaya çıktı. Airy, köprü kirişlerinin içindeki gerilme dağılımını kiriş teorisinin varsayımları olmadan incelemek istiyordu. Yani bu derste yaptığımız iş, yöntemin doğduğu problemin ta kendisidir.
2. Kiriş problemlerinde yol haritası
Bütün kiriş örneklerinde aynı koordinat takımını kullanacağız (Şekil 1): $x$ kiriş ekseni boyunca, $y$ yukarı doğru, kesit $-c\le y\le c$ aralığında (yükseklik $h=2c$). Kalınlık doğrultusunda birim kalınlık alıyoruz; yani $P$ ve $q$ gibi yükler birim kalınlık başına verilir ve atalet momenti
$$ I=\int_{-c}^{c}y^2\,\dd y=\frac{2c^3}{3} \tag{11.2} $$olur. İnce bir kiriş (kalınlık yüksekliğe göre küçük) düzlemsel gerilme hâlindedir; bu nedenle yer değiştirme hesaplarında düzlemsel gerilmenin Hooke bağıntılarını kullanacağız. Düzlemsel şekil değiştirmeye geçmek için Ders 09'daki $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$ dönüşümü yeterlidir; gerilmeler zaten elastik sabitlere bağlı değildir.
Bir kiriş problemini Airy fonksiyonuyla çözmenin adımları şunlardır:
- Sınır koşullarını yazın. Uzun kenarlar ($y=\pm c$) her $x$ için noktasal olarak, yani kuvvetli biçimde sağlanır. Kısa kenarlarda (kiriş uçları) gerçek yük dağılımı genellikle bilinmez; orada yalnız bileşke eksenel kuvvet $N$, kesme kuvveti $V$ ve moment $M$ istenir. Buna zayıf (Saint-Venant) sınır koşulu denir.
- Gerilme alanını kiriş teorisinden tahmin edin. Eğilme momenti $M(x)$ ise $\sigma_{xx}\propto M(x)\,y$ beklenir. Bu, $F$'nin içinde hangi terimin bulunması gerektiğini söyler.
- Polinomu biharmonik denkleme sokun. 4. ve daha yüksek dereceden terimlerin katsayıları arasında bağıntılar çıkar.
- Sınır koşullarından katsayıları bulun, gerilmeleri yazın.
- Şekil değiştirmeleri integre edin; integrasyondan gelen rijit cisim terimlerini mesnet koşullarıyla belirleyin.
İkinci adım, Tameroğlu'nun sınıflandırmasındaki yarı ters yöntemin özüdür: çözümün biçimini fiziksel bir sezgiyle önceden seçeriz, kalan bilinmeyenleri denklemlerden buluruz. Kiriş teorisinin $M(x)$ ifadesi, $F$ için gereken polinom derecesini neredeyse otomatik olarak verir:
| Yükleme | $M(x)$ | $\sigma_{xx}$ beklentisi | $F$'de gereken terim | $F$ derecesi |
|---|---|---|---|---|
| Saf eğilme (Ders 10) | sabit | $\propto y$ | $y^3$ | 3 |
| Uçta tekil yük | doğrusal | $\propto xy$ | $xy^3$ | 4 |
| Düzgün yayılı yük | 2. derece | $\propto x^2y$ | $x^2y^3$ | 5 |
| Doğrusal yayılı yük | 3. derece | $\propto x^3y$ | $x^3y^3$ | 6 |
$\sigma_{xx}=F_{,yy}$ olduğundan $\sigma_{xx}\propto x^m y$ istiyorsak $F$ içinde $x^m y^3$ terimi bulunmalıdır. Ancak bu terim tek başına çoğu zaman biharmonik değildir ve sınır koşullarını da sağlamaz; biharmonik denklem ve sınır koşulları başka terimleri “çağırır”. Aşağıda bunun nasıl olduğunu adım adım göreceğiz.
Bu “tahmin et” adımı deneyim ister. Bilgisayar cebiri kullanılabiliyorsa daha kaba ama hiç yanılmayan bir yol da vardır: belli bir dereceye kadar bütün polinom terimlerini bilinmeyen katsayılarla yazmak, biharmonik koşulu ve sınır koşullarını $x$ ve $y$'nin her kuvveti için ayrı denklemlere ayırmak ve doğrusal sistemi çözmek. Derece yeterliyse sistem tek çözüm verir; yetersizse çözümsüz kalır ve bir derece artırılır. Bu dersin Python betiği basit kirişi bu yolla çözer (bölüm 9).
Zayıf sınır koşulu (bileşke koşulları)
Dış normali $\vect n=\pm\vect e_x$ olan bir kiriş ucunda gerilme vektörü $T_x=\pm\sigma_{xx}$, $T_y=\pm\sigma_{xy}$'dir. Uç yüzündeki dağılımı noktasal olarak dayatmak yerine yalnızca bileşkelerin uçtaki dış kuvvetlerle dengede olmasını isteriz. Pozitif yüzde ($\vect n=+\vect e_x$) kesit tesirlerini
$$ \begin{gathered} N=\int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y,\\ V=\int_{-c}^{c}\sigma_{xy}\,\dd y,\\ M=-\int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y \end{gathered} $$olarak tanımlıyoruz; eksi işareti, alt lifleri çeken momenti pozitif sayan uylaşımdan gelir ($\sigma_{xx}=-My/I$, Ders 10 ile aynı). Negatif yüzde ($\vect n=-\vect e_x$) gerilme vektörünün işareti ters döner. Bu bileşkeler uçta verilen kuvvetlere ve momente eşitlenir: bunlara zayıf sınır koşulları denir. Saint-Venant ilkesine göre aynı bileşkeye sahip farklı dağılımlar, uçtan yaklaşık bir kesit yüksekliği kadar uzaklaştıktan sonra hemen hemen aynı gerilme alanını üretir. Bu yüzden zayıf koşulla bulunan çözüm, uçların yakını dışında “kesin” kabul edilir.
3. Ucundan yüklü konsol: gerilmeler

Uzunluğu $L$, yüksekliği $2c$ olan bir konsolu ele alalım (Şekil 1). Serbest uç $x=0$'da, ankastre uç $x=L$'de; uç yükü $P$ aşağı doğru etkiyor. Sınır koşulları şöyledir:
- Üst ve alt yüz ($y=\pm c$, her $x$ için): $\sigma_{yy}=0$ ve $\sigma_{xy}=0$.
- Serbest uç ($x=0$): dış normal $\vect n=-\vect e_x$, dolayısıyla gerilme vektörü $T_x=-\sigma_{xx}$, $T_y=-\sigma_{xy}$. Uca aşağı yönde $P$ etkidiğinden $\int T_y\,\dd y=-P$, yani $$\begin{gathered}\int_{-c}^{c}\sigma_{xy}(0,y)\,\dd y=P,\\ \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}(0,y)\,\dd y=0,\\ \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}(0,y)\,y\,\dd y=0.\end{gathered} $$
- Ankastre uç ($x=L$): gerilmeler serbesttir; mesnet tepkileri çözümden çıkar ve dengeyi kendiliğinden sağlamak zorundadır. Bu uçta yalnız yer değiştirme koşulları yazılacak.
Airy fonksiyonunun seçimi
Kiriş teorisine göre $x$ kesitindeki moment, serbest uçtan $x$ kadar uzaktaki $P$ kuvvetinden gelir: $M(x)=-Px$ (momenti alt lifleri çektiğinde pozitif kabul ediyoruz; bu negatif moment üst lifleri çeker). O hâlde $\sigma_{xx}=-My/I=Pxy/I$, yani $\sigma_{xx}\propto xy$ beklenir. Bunun için $F$'de $xy^3$ terimi gerekir. Ayrıca kesme kuvveti $x$'ten bağımsız olduğundan $\sigma_{xy}$'nin $x$'e bağlı olmaması, $y$'de çift ve sabit terimli olması gerekir; $F=xy$ terimi tam olarak sabit bir kayma gerilmesi üretir. Bu yüzden
$$ F=A\,xy+B\,xy^3 \tag{11.3} $$deneriz. İki terim de biharmoniktir: $xy$'nin bütün dördüncü türevleri sıfırdır; $xy^3$ için $F_{,xxxx}=0$, $F_{,xxyy}=\partial^2(6xy)/\partial x^2=0$ ve $F_{,yyyy}=0$. Dolayısıyla (11.1)'deki uygunluk koşulu kendiliğinden sağlanır. Gerilmeler:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=F_{,yy}=6B\,xy,\quad \sigma_{yy}=F_{,xx}=0,\\ \sigma_{xy}=-F_{,xy}=-A-3By^2 . \end{gathered} $$Sınır koşulları
“Her x için” koşulu neden katsayı eşitliğine dönüşür?
Bir polinom bir aralıktaki her $x$ için sıfırsa bütün katsayıları sıfırdır (aksi hâlde en çok derecesi kadar kökü olabilirdi). Bu yüzden üst yüzde $\sigma_{xy}(x,c)=0$ gibi bir koşul tek bir denklem değil, $x$'in her kuvveti için ayrı bir denklemdir. Yüklü bir yüzde ise ($\sigma_{yy}(x,c)=-q$) sol taraftaki her katsayı, sağ taraftaki yükün aynı kuvvetteki katsayısına eşitlenir.
$\sigma_{yy}=0$ her yerde sağlanıyor. Üst ve alt yüzde kayma gerilmesinin sıfır olması $-A-3Bc^2=0$, yani $A=-3Bc^2$ verir. Böylece
$$ \sigma_{xy}=3B\,(c^2-y^2). $$Serbest uçtaki kesme koşulu:
$$ \begin{aligned} \int_{-c}^{c}3B\,(c^2-y^2)\,\dd y&=3B\left(2c^3-\frac{2c^3}{3}\right)\\ &=4Bc^3=P\\ \Longrightarrow\quad B&=\frac{P}{4c^3}=\frac{P}{6I}. \end{aligned} $$$x=0$'da $\sigma_{xx}=0$ olduğundan eksenel kuvvet ve moment koşulları kendiliğinden sağlanır. Sonuç:
$$ \boxed{\;\begin{gathered}\sigma_{xx}=\frac{P\,x\,y}{I},\qquad \sigma_{yy}=0,\\ \sigma_{xy}=\frac{P}{2I}\,(c^2-y^2)\end{gathered}\;} \tag{11.4} $$Ankastre uçta ($x=L$) kesit momenti $M=-\int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y=-PL$ (üst lifleri çeken), kayma gerilmesinin bileşkesi de $P$'dir; yani mesnet, beklendiği gibi $P$ büyüklüğünde bir kuvvet ve $PL$ büyüklüğünde bir moment taşır. Çözüm dengededir.

Bu sonuç dikkat çekicidir: (11.4) kiriş teorisinin verdiği formüllerle birebir aynıdır. $\sigma_{xx}=-My/I$ olduğunu gördük. Kayma için Jourawski bağıntısını yazalım: $y$ düzeyinin üstünde kalan alanın statik momenti $Q(y)=\int_y^c\eta\,\dd\eta=(c^2-y^2)/2$ olduğundan $\tau=VQ/(Ib)=P(c^2-y^2)/(2I)$ çıkar (birim kalınlıkta $b=1$). Demek ki ucundan yüklü konsolda kiriş teorisinin gerilmeleri elastisitenin kesin çözümüdür — yeter ki uç yükü uç kesitine parabolik olarak dağılsın ve ankastre uçtaki tepki de (11.4)'ün öngördüğü gibi dağılmış olsun. Gerçek bir ankastrede ya da tekil kuvvet uygulanan bir noktada dağılım farklıdır; Saint-Venant ilkesine göre fark yalnızca uçlara yakın, yaklaşık bir kesit yüksekliği uzunluğundaki bölgede hissedilir.

Çözümlü örnek 1Kiriş teorisinin kayma formülüyle karşılaştırma ve en büyük kayma gerilmesi
Dikdörtgen kesitli konsolda (11.4)'teki kayma gerilmesinin tarafsız eksendeki değerini ortalama kayma gerilmesi $P/(2c)$ ile karşılaştırın. Aynı sonucu Jourawski bağıntısından da elde edin.
Çözüm
$y=0$'da (11.4) ve $I=2c^3/3$ ile
$$ \begin{aligned} \sigma_{xy}(x,0)&=\frac{P\,c^2}{2I}=\frac{P\,c^2}{2\cdot 2c^3/3}\\ &=\frac{3P}{4c}=\frac32\cdot\frac{P}{2c}. \end{aligned} $$En büyük kayma gerilmesi ortalamanın 1,5 katıdır. Jourawski bağıntısında tarafsız eksenin üstündeki alanın statik momenti $Q(0)=c\cdot c/2=c^2/2$, kesme kuvveti $V=P$, genişlik $b=1$: $\tau_{\max}=VQ/(Ib)$ $=P(c^2/2)/(2c^3/3)$ $=3P/(4c)$. İki yöntem aynı sonucu verir; bu problemde kiriş teorisinin kayma dağılımı da kesindir.
4. Konsolda yer değiştirmeler ve “ankastre” uç
Gerilmeleri bulduk; şimdi kirişin nasıl şekil değiştirdiğini hesaplayalım. Bu adım kiriş teorisinden farklı olarak kesitlerin düzlem kalıp kalmadığını da gösterecek. Düzlemsel gerilme için Hooke yasası ($\sigma_{yy}=0$ olduğundan):
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{xx}=\frac{\sigma_{xx}}{E}=\frac{Pxy}{EI},\\ \varepsilon_{yy}=-\frac{\nu\,\sigma_{xx}}{E}=-\frac{\nu Pxy}{EI},\\ \gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}=\frac{\sigma_{xy}}{G}=\frac{P\,(c^2-y^2)}{2GI}. \end{gathered} $$Şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntıları $\varepsilon_{xx}=\partial u/\partial x$, $\varepsilon_{yy}=\partial v/\partial y$ olduğundan ilk ikisini integre ederiz:
$$ \begin{gathered}u=\frac{Px^2y}{2EI}+f(y),\\ v=-\frac{\nu Pxy^2}{2EI}+g(x).\end{gathered} $$$f(y)$ ve $g(x)$ integrasyon “sabitleri”dir; kısmi integralde öbür değişkenin herhangi bir fonksiyonu olabilirler. Onları üçüncü bağıntı, $\gamma_{xy}=\partial u/\partial y+\partial v/\partial x$ belirler:
$$ \begin{aligned} &\frac{Px^2}{2EI}+f'(y)-\frac{\nu Py^2}{2EI}+g'(x)\\ &\qquad=\frac{P\,(c^2-y^2)}{2GI}. \end{aligned} $$Terimleri $x$'e ve $y$'ye bağlı olanlar diye ayıralım:
$$ \begin{aligned} &\underbrace{\left[g'(x)+\frac{Px^2}{2EI}\right]}_{\text{yalnız }x}\\ &+\underbrace{\left[f'(y)-\frac{\nu Py^2}{2EI}+\frac{Py^2}{2GI}\right]}_{\text{yalnız }y} =\frac{Pc^2}{2GI}. \end{aligned} $$Yalnız $x$'e bağlı bir ifade ile yalnız $y$'ye bağlı bir ifadenin toplamının her $(x,y)$ için sabit olabilmesi için her biri ayrı ayrı sabit olmalıdır ($x$'i değiştirip $y$'yi sabit tutarsak ilk köşeli parantez değişemez; tersi de geçerli). Bu sabitlere $C_1$ ve $C_2$ diyelim ($C_1+C_2=Pc^2/2GI$):
$$ \begin{aligned} g(x)&=-\frac{Px^3}{6EI}+C_1\,x+v_0,\\ f(y)&=\frac{\nu Py^3}{6EI}-\frac{Py^3}{6GI}+C_2\,y+u_0 . \end{aligned} $$Sonuç olarak yer değiştirme alanı
$$ \begin{aligned} u&=\frac{Px^2y}{2EI}+\frac{\nu Py^3}{6EI}-\frac{Py^3}{6GI}\\ &\quad+C_2\,y+u_0,\\ v&=-\frac{\nu Pxy^2}{2EI}-\frac{Px^3}{6EI}\\ &\quad+C_1\,x+v_0,\\ C_1&+C_2=\frac{Pc^2}{2GI} \end{aligned} \tag{11.5} $$olur. Geriye üç bağımsız sabit kaldı ($u_0$, $v_0$ ve $C_1$). Bunlar düzlemdeki rijit cisim hareketinin üç serbestlik derecesidir: $u_0$ ve $v_0$ ötelemeler, $C_1$ ile $C_2$ arasındaki fark ise rijit dönme ($\omega_{xy}$ ile ilişkili). Üç sabit, ankastre uçta yazılacak üç mesnet koşuluyla belirlenir.
Elastisitede “ankastre uç” ne demektir?
Kiriş teorisinde ankastre uç “yer değiştirme ve dönme sıfır” demektir. Elastisitede ise bütün uç kesitinde $u=v=0$ isteyemeyiz: (11.5)'te $u(L,y)$ $y$'nin kübik bir fonksiyonudur ve hiçbir sabit seçimiyle bütün $y$'ler için sıfır yapılamaz. Bunun fiziksel anlamı şudur: kesme kuvveti taşıyan kesit çarpılır (düzlem kalmaz), çünkü kayma şekil değiştirmesi tarafsız eksende en büyük, üst ve alt liflerde sıfırdır. Bu yüzden ankastre ucu bir noktada, kesit merkezinde $(L,0)$ tanımlarız: $u=v=0$ ve bir dönme koşulu. Dönme koşulu için iki doğal seçenek vardır:
- Koşul A — eksen üzerindeki yatay eleman yatay kalır: $\partial v/\partial x=0$.
- Koşul B — kesitteki düşey eleman düşey kalır: $\partial u/\partial y=0$.
$u(L,0)=0$'dan $u_0=0$ çıkar. Koşul A'da $\partial v/\partial x(L,0)=-PL^2/(2EI)+C_1=0$, yani $C_1=PL^2/(2EI)$; $v(L,0)=0$'dan $v_0=-PL^3/(3EI)$. Eksenin çökme eğrisi
$$ \begin{gathered} v(x,0)=-\frac{P}{6EI}\big(x^3-3L^2x\\ +2L^3\big),\quad v(0,0)=-\frac{PL^3}{3EI} \end{gathered} \tag{11.6} $$olur: Euler–Bernoulli kiriş teorisinin elastik eğrisinin aynısı. Koşul B'de ise $\partial u/\partial y(L,0)=PL^2/(2EI)+C_2=0$'dan $C_2=-PL^2/(2EI)$, buradan $C_1=PL^2/(2EI)+Pc^2/(2GI)$ ve uç çökmesi
$$ \begin{aligned} v(0,0)&=-\frac{PL^3}{3EI}-\frac{Pc^2L}{2GI}\\ &=-\frac{PL^3}{3EI}-\frac{3PL}{4Gc} \end{aligned} \tag{11.7} $$bulunur. Ek terim kayma şekil değiştirmesinin katkısıdır. Koşul A'da bu katkı ankastre uçtaki kesitin $\gamma_{xy}(0)=3P/(4Gc)$ kadar dönmesine harcanmıştır; koşul B'de ise kesit sabit tutulduğu için eksen o açıyla eğik çıkar ve uçta $\gamma_{xy}(0)\,L$ kadar ek çökme oluşur. İki koşul da ankastrenin birer idealleştirmesidir; gerçek bir bağlantı ikisinin arasında bir yerdedir.

Gerçek bir ankastre bağlantı (kaynaklı bir alın levhası, beton içine gömülü bir profil) kesiti çarpılmaktan alıkoyar. O zaman uca yakın bölgede gerilme dağılımı (11.4)'ten sapar. Sonlu elemanlar modelinde bütün uç yüzeyi tutulursa üst ve alt köşelerde, ağ sıklaştıkça büyümeye devam eden tekil gerilmeler görülür; bunlar modelin idealleştirmesinden doğar ve tasarımda yorumlanırken dikkat ister. Saint-Venant ilkesi bu bozulmanın uçtan yaklaşık bir kesit yüksekliği ($2c$) uzaklıkta söndüğünü söyler; bu yüzden (11.4) ve (11.6)–(11.7) kirişin geri kalanında güvenle kullanılır.
Kesitler çarpılıyorsa kiriş teorisi neden doğru gerilme veriyor?
(11.5)'teki çarpılma terimi $\nu Py^3/(6EI)-Py^3/(6GI)$ yalnız $y$'ye bağlıdır; yani her kesit aynı biçimde çarpılır. Komşu iki kesit aynı eğriye dönüştüğünden aralarındaki lifler ek bir uzama yapmaz ve $\varepsilon_{xx}$ yine $y$ ile doğrusal kalır. Bernoulli'nin “düzlem kesit” varsayımı yanlıştır ama $\sigma_{xx}$ için doğru sonuç verir. Kesme kuvveti $x$ ile değişen kirişlerde (yayılı yük) çarpılma kesitten kesite farklıdır ve $\sigma_{xx}$'te küçük bir düzeltme terimi ortaya çıkar — bunu 5. bölümde göreceğiz.
Kayma katkısının eğilme çökmesine oranı, $I=2c^3/3$ ve $E/G=2(1+\nu)$ kullanılarak
$$ \begin{aligned} \frac{3PL/(4Gc)}{PL^3/(3EI)}&=\frac{3E\,c^2}{2G\,L^2}\\ &=3(1+\nu)\left(\frac{c}{L}\right)^2 \end{aligned} \tag{11.8} $$olur. Uzunluğu yüksekliğinin 5 katı olan bir konsolda ($c/L=0{,}1$) bu oran $\nu=0{,}3$ için %3,9'dur; uzunluk yüksekliğin 2 katına inerse %24'e çıkar (oranlar Euler–Bernoulli çökmesine göredir). Timoshenko kiriş teorisi kayma katkısını $PL/(\kappa GA)$ olarak yazar ($A=2c$). Elastisite çözümünde $\kappa$ ankastre koşuluna bağlıdır: koşul A'da kayma katkısı uç çökmesine yansımaz; koşul B'de (11.7) ile karşılaştırınca $\kappa=2/3$ bulunur, çünkü bu koşul yalnız eksendeki kayma şekil değiştirmesine ($1{,}5$ kat ortalama) bakar. Üçüncü doğal seçenek ankastre kesitin ortalama dönmesini sıfır almaktır (koşul C: $\int_{-c}^{c}u(L,y)\,y\,\dd y=0$); bu durumda $\kappa=20(1+\nu)/[3(8+9\nu)]$ çıkar: $\nu=0$'da $5/6$, $\nu=0{,}3$'te $0{,}81$. Timoshenko teorisinde dikdörtgen kesit için kullanılan $\kappa=5/6$ değeri kesitin ortalama dönmesinin tutulmasına karşılık gelir.
Çözümlü örnek 2Çelik konsolda gerilmeler ve uç çökmesi
Uzunluğu $L=1000$ mm, yüksekliği $h=2c=200$ mm, kalınlığı 20 mm olan çelik bir konsolun ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) serbest ucuna toplam 20 kN düşey yük etkiyor. En büyük normal ve kayma gerilmesini, Euler–Bernoulli uç çökmesini ve koşul B'ye göre kayma katkısını bulun.
Çözüm
Birim kalınlık başına yük $P=20\,000/20=1000$ N/mm, $c=100$ mm ve $I=2c^3/3=666\,667\ \text{mm}^4/\text{mm}$; $G=E/[2(1+\nu)]=80\,769$ MPa.
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx,\max}=\frac{PLc}{I}=\frac{1000\cdot1000\cdot100}{666\,667}\\=150{,}00\ \text{MPa},\\ \sigma_{xy,\max}=\frac{3P}{4c}=7{,}500\ \text{MPa}. \end{gathered} $$Ortalama kayma gerilmesi $P/(2c)=5{,}000$ MPa'dır. Çökmeler:
$$ \begin{gathered} v_{\text{EB}}=\frac{PL^3}{3EI}=2{,}3810\ \text{mm},\\ v_{\text{kayma}}=\frac{3PL}{4Gc}=0{,}0929\ \text{mm}. \end{gathered} $$Kayma katkısı eğilme çökmesinin %3,90'ıdır; (11.8)'den de $3(1{,}3)(0{,}1)^2=0{,}039$ bulunur. Bu narinlikte ($L/h=5$) kiriş teorisi yeterlidir. Gerilmeler sitedeki kiriş analizi aracıyla da karşılaştırılabilir.
5. Düzgün yayılı yüklü basit mesnetli kiriş

İkinci klasik örnek, açıklığı $2L$ olan ve üst yüzünde birim uzunluk başına $q$ düzgün yayılı yük taşıyan bir kiriştir (Şekil 5). Koordinat başlangıcını açıklık ortasına koymak simetriyi kullanmamızı sağlar. Sınır koşulları:
- Üst yüz $y=+c$: $\sigma_{yy}=-q$ (basınç), $\sigma_{xy}=0$.
- Alt yüz $y=-c$: $\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=0$.
- Uçlar $x=\pm L$ (zayıf): $N=\int\sigma_{xx}\,\dd y=0$, $M=\int\sigma_{xx}\,y\,\dd y=0$ ve mesnet tepkisi $qL$. $x=L$'de dış normal $+\vect e_x$ olduğundan $\int\sigma_{xy}\,\dd y=+qL$; $x=-L$'de $\int\sigma_{xy}\,\dd y=-qL$.
Tahmin ve simetri
Kiriş teorisinde moment $M(x)=q(L^2-x^2)/2$ (alt lifleri çeken pozitif) ve $\sigma_{xx}=-My/I\propto(L^2-x^2)y$'dir; bu, $F$'de $x^2y^3$ terimi ister. Yük $x$'e göre simetrik olduğundan $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{yy}$ $x$'te çift, $\sigma_{xy}$ tek olmalıdır: kirişi açıklık ortasından geçen düşey eksene göre aynalarsak problem değişmez; normal gerilmeler aynı kalır, kayma gerilmesi ise yön değiştirir. $\sigma_{xx}=F_{,yy}$ ve $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$ olduğundan bu, $F$'nin $x$'te çift olmasını gerektirir. Üst yüzde $-q$'dan alt yüzde $0$'a giden bir $\sigma_{yy}=F_{,xx}$ için $x^2$ ile çarpılmış sabit, doğrusal ve kübik $y$ terimleri gerekir. Bu düşüncelerle
$$ \begin{aligned} F={}&a_2\,x^2+b_3\,x^2y+d_3\,y^3\\ &+a_5\left(x^2y^3-\frac{y^5}{5}\right) \end{aligned} \tag{11.9} $$seçeriz. Parantez içindeki birleşim biharmonik koşuldan gelir: $\nabla^4(x^2y^3)=2\cdot 12y=24y$ ve $\nabla^4(y^5)=120y$ olduğundan $x^2y^3$ terimi tek başına biharmonik değildir; $-y^5/5$ eklenince toplam $24y-24y=0$ olur. Diğer terimler en çok 3. dereceden oldukları için biharmonik denklemi zaten sağlar. Gerilmeler:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=F_{,yy}=6d_3\,y+a_5\left(6x^2y-4y^3\right),\\ \sigma_{yy}&=F_{,xx}=2a_2+2b_3\,y+2a_5\,y^3,\\ \sigma_{xy}&=-F_{,xy}=-2b_3\,x-6a_5\,xy^2 . \end{aligned} $$Katsayılar
Üst ve alt yüzde $\sigma_{xy}=0$: $-2b_3x-6a_5xc^2=0$ her $x$ için, yani $b_3=-3a_5c^2$. $\sigma_{yy}$ koşulları:
$$ \begin{gathered}2a_2+2b_3c+2a_5c^3=-q,\\ 2a_2-2b_3c-2a_5c^3=0 .\end{gathered} $$Birinciden ikinciyi çıkarırsak $4b_3c+4a_5c^3=-q$; $b_3=-3a_5c^2$ yazınca $-8a_5c^3=-q$, yani $a_5=q/(8c^3)$, $b_3=-3q/(8c)$ ve $a_2=b_3c+a_5c^3=-q/4$. Uçlardaki kesme koşulu kendiliğinden sağlanır:
$$ \begin{aligned} \int_{-c}^{c}\sigma_{xy}(L,y)\,\dd y&=\frac{3qL}{4c^3}\int_{-c}^{c}(c^2-y^2)\,\dd y\\ &=\frac{3qL}{4c^3}\cdot\frac{4c^3}{3}=qL . \end{aligned} $$Bu tesadüf değildir: üst yüzdeki toplam yük $2qL$, iki uçtaki kesme bileşkeleriyle dengelenmek zorundadır. $\sigma_{xx}$ $y$'de tek olduğu için uçlardaki eksenel kuvvet de kendiliğinden sıfırdır. Son koşul uçlardaki momentin sıfır olmasıdır:
$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}(L,y)\,y\,\dd y\\=4c^3d_3+4a_5L^2c^3-\frac{8}{5}a_5c^5=0\\ \Longrightarrow\quad d_3=\frac{q}{8c^3}\left(-L^2+\frac{2c^2}{5}\right). \end{gathered} $$Katsayıları yerine koyar ve $q/(2I)=3q/(4c^3)$ kısaltmasını kullanırsak:
$$ \boxed{\; \begin{aligned} \sigma_{xx}&=-\frac{q}{2I}\,(L^2-x^2)\,y\\ &\quad+\frac{q}{2I}\left(\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\right),\\ \sigma_{yy}&=-\frac{q}{2I}\left(\frac{2c^3}{3}+c^2y\right.\\ &\qquad\left.-\frac{y^3}{3}\right),\\ \sigma_{xy}&=\frac{q}{2I}\,x\,(c^2-y^2) \end{aligned}\;} \tag{11.10} $$Kiriş teorisiyle karşılaştırma
(11.10) üç önemli bilgi içerir:
- $\sigma_{xx}$'in ilk terimi tam olarak $-M(x)y/I$'dir. İkinci terim kiriş teorisinde olmayan bir düzeltmedir; $x$'ten bağımsızdır ve bileşke kuvveti ile momenti sıfırdır. Açıklık ortasında üst lifte toplam gerilme $$\begin{aligned}\sigma_{xx}(0,c)&=-\frac{qc}{2I}\left(L^2+\frac{4c^2}{15}\right)\\ &=-\frac{Mc}{I}\left[1+\frac{4}{15}\Big(\frac{c}{L}\Big)^2\right]\end{aligned} $$ olur.
- $\sigma_{yy}$ üst yüzde $-q$'dan alt yüzde $0$'a kübik olarak değişir ve tarafsız eksende tam $-q/2$'dir. Kiriş teorisi bunu sıfır kabul eder; derin kirişlerde ve tekil yük altında önemlidir.
- $\sigma_{xy}$ Jourawski bağıntısının sonucuyla ($V=qx$, $Q=(c^2-y^2)/2$) aynıdır.
Uçlarda düzeltme terimi yüzünden $\sigma_{xx}(\pm L,y)=\frac{q}{2I}\left(\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\right)$ sıfır değildir; üst lifte $-q/5$ değerindedir. Bu dağılımın bileşke kuvveti ve momenti sıfır olduğundan (kendi içinde dengeli) zayıf sınır koşullarını bozmaz; Saint-Venant ilkesi gereği onu kaldıracak bir düzeltme çözümü yalnız uçlara yakın bölgeyi etkiler.
Gerilme alanının bütününü görmek için her noktada asal gerilmeleri ve doğrultularını çizebiliriz (Şekil 6). Açıklık ortasında (Şekil 6'nın sol kenarı) üst bölgede basınç, alt bölgede çekme asal gerilmeleri yataydır; mesnetlere yaklaştıkça kesme kuvveti büyüdüğü için doğrultular eğilir ve tarafsız eksen çevresinde $\pm45°$'ye yaklaşır. Basınç doğrultularını birleştiren eğriler mesnetlere inen bir kemer, çekme doğrultuları ise bir asma köprü kablosu gibidir. Betonarme kirişlerde donatının alt bölgeye ve mesnetlere yakın eğik doğrultulara konmasının nedeni budur.


Çözümlü örnek 3Derin bir beton kirişte kesin çözüm ve kiriş teorisi
Açıklığı $2L=3$ m, yüksekliği $2c=1$ m olan, 250 mm kalınlığında beton bir duvar kirişi ($E=30$ GPa, $\nu=0{,}2$) üst yüzünde 100 kN/m düzgün yayılı yük taşıyor. Doğrusal elastik davranış varsayarak açıklık ortasındaki en büyük normal gerilmeyi ve orta nokta çökmesini kiriş teorisi ve kesin çözümle hesaplayın.
Çözüm
Birim kalınlık başına yük $q=100\,\text{N/mm}/250\,\text{mm}=0{,}4$ MPa; $L=1500$ mm, $c=500$ mm, $I=2c^3/3=8{,}333\times10^7\ \text{mm}^4/\text{mm}$. Kiriş teorisi:
$$ \begin{gathered} M=\frac{qL^2}{2}=450\,000\ \text{N·mm/mm},\\ \frac{Mc}{I}=2{,}7000\ \text{MPa}. \end{gathered} $$Kesin çözüm (11.10):
$$ \begin{aligned} |\sigma_{xx}(0,c)|&=2{,}70\left[1+\frac{4}{15}\cdot\frac19\right]\\&=2{,}7800\ \text{MPa}. \end{aligned} $$Kesin gerilme kiriş teorisininkinden %2,96 büyüktür. Çökmede fark çok daha büyüktür. Kiriş teorisi $v=5q(2L)^4/(384EI)=0{,}16875$ mm verir. Bir sonraki bölümde bulacağımız kesin çözüm (11.12) ise $0{,}16875\,[1+\tfrac{48+30\cdot0{,}2}{25}\cdot\tfrac19]=0{,}20925$ mm verir: kesin çökme kiriş teorisininkinden %24,0 büyüktür; başka bir deyişle kiriş teorisi kesin değeri %19,4 eksik tahmin eder. Derin kirişlerde kayma şekil değiştirmesi ve $\sigma_{yy}$ ihmal edilemez.
Bir uyarı: $\ell/h\lesssim3$ olduğunda mesnet bölgeleri açıklığın büyük kısmını kaplar ve uçlardaki gerçek tepki dağılımı zayıf koşulla temsil edilen dağılımdan belirgin biçimde ayrılabilir. Bu yüzden bu örnekteki ($\ell/h=3$) sayılar gerçek mesnetlenmede yaklaşıktır ve sonlu elemanlarla doğrulanmalıdır. (Betonarme duvar kirişlerinin tasarımı çatlama nedeniyle ayrıca ele alınır; burada yalnız doğrusal elastik karşılaştırma yapıyoruz.)
Çözümlü örnek 4Derin kirişte bir noktanın asal gerilmeleri
Çözümlü örnek 3'teki beton kirişte, mesnetle açıklık ortası arasındaki kesitte ($x=L/2=750$ mm) ve tarafsız eksenin $c/2$ altında ($y=-250$ mm) gerilme bileşenlerini, asal gerilmeleri ve çekme asal gerilmesinin doğrultusunu bulun. Kiriş teorisi bu noktada ne verirdi?
Çözüm
$q/(2I)=3q/(4c^3)=2{,}4\times10^{-9}$ N/mm⁵ ile (11.10):
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\underbrace{1{,}0125}_{-My/I}\;\underbrace{-\,0{,}0350}_{\text{düzeltme}}\\&=0{,}9775\ \text{MPa},\\ \sigma_{yy}&=-\frac{q}{2I}\Big(\tfrac{2c^3}{3}+c^2y-\tfrac{y^3}{3}\Big)\\&=-0{,}0625\ \text{MPa},\\ \sigma_{xy}&=\frac{q}{2I}\,x\,(c^2-y^2)\\&=0{,}3375\ \text{MPa}. \end{aligned} $$Asal gerilmeler $\sigma_{1,2}=\tfrac{\sigma_{xx}+\sigma_{yy}}{2}\pm\sqrt{\big(\tfrac{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}{2}\big)^2+\sigma_{xy}^2}$ bağıntısından $\sigma_1=1{,}0774$ MPa ve $\sigma_2=-0{,}1624$ MPa çıkar. Çekme doğrultusu $\tan2\theta_p=2\sigma_{xy}/(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})$ ile $x$ ekseninden $16{,}5°$ yukarı döner. Kiriş teorisi yalnız ilk terimi ($1{,}0125$ MPa) ve aynı kayma gerilmesini verir, $\sigma_{yy}=0$ alır. Bu noktada fark birkaç yüzdedir; tekil yük altında ve mesnet bölgelerinde ise $\sigma_{yy}$ çok daha büyük olur.
Kendi ağırlığıyla yüklü kiriş: kütle kuvvetli bir örnek
Yük bir yüzeyden değil de kütle kuvveti olarak etkiyorsa ne değişir? Birim hacim ağırlığı $\rho g$ olan bir kirişte $f_y=-\rho g$'dir. Ders 10'daki potansiyel tanımıyla ($f_i=-V_{,i}$) $V=\rho g\,y$ olur ve gerilmeler $\sigma_{xx}=F_{,yy}+V$, $\sigma_{yy}=F_{,xx}+V$, $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$ biçimini alır. $V$ doğrusal olduğundan $\nabla^2V=0$ ve $F$ yine biharmoniktir. Üst ve alt yüzler bu kez tamamen yüksüzdür; uçlarda tepki $2c\rho g L$'dir. Betik, aynı genel 5. derece polinomla şu sonucu bulur:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{\rho g\,y}{10c^2}\big(15x^2-15L^2\\ &\qquad+6c^2-10y^2\big),\\ \sigma_{yy}&=\frac{\rho g\,y}{2c^2}\left(y^2-c^2\right),\\ \sigma_{xy}&=\frac{3\rho g\,x}{2c^2}\left(c^2-y^2\right). \end{aligned} \tag{11.11} $$$q=2c\rho g$ (birim uzunluk başına ağırlık) yazılırsa $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{xy}$'nin, üstten yüklenen kirişin (11.10)'daki ifadeleriyle aynı olduğu görülür. Fark yalnız $\sigma_{yy}$'dedir: yük üst yüzden geldiğinde $\sigma_{yy}$ üstte $-q$'dan altta sıfıra iner; ağırlıkta ise iki yüzde de sıfırdır; kesit içinde üst yarıda basınç, alt yarıda çekme olan küçük bir dağılım gösterir (en büyük mutlak değeri $\rho g\,c/(3\sqrt3)$, yani $q$'nun yaklaşık onda biri). Yükün nereden uygulandığı eksenel gerilmeyi değil, yalnız enine gerilmeyi etkiler.
6. Basit kirişte yer değiştirmeler
Konsoldaki yolu izleriz: (11.10)'dan düzlemsel gerilme Hooke yasasıyla $\varepsilon_{xx}=(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy})/E$ ve $\varepsilon_{yy}=(\sigma_{yy}-\nu\sigma_{xx})/E$ bulunur, bunlar $x$ ve $y$'ye göre integre edilir ve kayma koşulu $\gamma_{xy}=\sigma_{xy}/G$ integrasyon fonksiyonlarını belirler. Rijit cisim terimleri için simetriden yararlanırız: açıklık ortasındaki noktada yatay yer değiştirme ve dönme sıfırdır ($u(0,0)=0$, $\omega_{xy}(0,0)=0$); mesnetlerde ise eksen düşey yönde tutuludur, $v(\pm L,0)=0$.
Türetme Orta nokta çökmesinin türetilmesi (özet)göster
$v$ için $\varepsilon_{yy}$'yi $y$'ye göre integre edelim:
$$ v=\int\frac{\sigma_{yy}-\nu\sigma_{xx}}{E}\,\dd y+g(x). $$$u=\int\varepsilon_{xx}\,\dd x+f(y)$ ile birlikte kayma koşuluna koyunca $f'(y)=0$ (bu problemde $y$'ye bağlı ek terim çıkmaz) ve
$$ \begin{aligned} g'(x)={}&-\frac{q\,x^3}{4Ec^3}\\ &+\frac{q}{Ec}\left(\frac{3L^2}{4c^2}+\frac{3\nu}{4}+\frac{6}{5}\right)x \end{aligned} $$bulunur (simetri koşulu integrasyon sabitini sıfırlar). $g$'yi integre edip $v(L,0)=0$ koşulunu uygulayınca eksenin ortasındaki çökme:
$$ \begin{gathered}v(0,0)=-\frac{q\,L^2}{80\,E\,c^3}\\ \times\big(25L^2+48c^2+30\nu c^2\big).\end{gathered} $$Bütün adımlar Python betiğinde SymPy ile yapılmıştır (bölüm 9).
Kiriş teorisinin çökmesi $5q(2L)^4/(384EI)=5qL^4/(16Ec^3)$ olduğundan sonuç
$$ v(0,0)=-\frac{5qL^4}{16Ec^3}\,(1+\Delta) \tag{11.12} $$ $$ \Delta=\frac{12c^2}{5L^2}\left(\frac45+\frac{\nu}{2}\right) $$biçiminde yazılabilir. $\Delta$ düzeltmesi iki kaynaktan gelir: kayma şekil değiştirmesi ve $\sigma_{yy}$'nin Poisson etkisi. Narin kirişte $(c/L)^2$ küçük olduğundan düzeltme hızla kaybolur.
7. Kiriş teorisi ne zaman yeterli?

(11.8), (11.10) ve (11.12)'deki düzeltme terimleri $(c/L)^2$, yani narinliğin karesinin tersiyle orantılıdır. Şekil 8 ve aşağıdaki tablo bunu sayıya döker ($\nu=0{,}3$):
| $\ell/h$ | Konsol, uç çökmesi (koşul B) | Basit kiriş, orta nokta çökmesi | Basit kiriş, en büyük $\sigma_{xx}$ |
|---|---|---|---|
| 2 | 24,38 | 57,00 | 6,67 |
| 5 | 3,90 | 9,12 | 1,07 |
| 10 | 0,98 | 2,28 | 0,27 |
Buradan çıkan pratik sonuçlar:
- Narin kirişlerde ($\ell/h\gtrsim10$) kiriş teorisinin gerilmesi binde birkaç, çökmesi yüzde birkaç hatayla doğrudur.
- Gerilmeler çökmelerden çok daha az etkilenir. $\ell/h=5$ olan bir basit kirişte gerilme farkı %1 iken çökme farkı %9'dur.
- Derin kirişlerde ($\ell/h\lesssim3$: duvar kirişleri, kısa konsollar, bağlantı levhaları) kiriş teorisi özellikle çökmede ciddi biçimde yetersizdir; kayma şekil değiştirmesini hesaba katan bir teori (Timoshenko) ya da iki boyutlu bir çözüm (elastisite, sonlu elemanlar) gerekir.
8. Sinüs ve Fourier yüklemeleri
Polinom yöntemi yük polinom olduğunda işe yarar. Peki yük $q(x)$ keyfi ise? Basit mesnetli bir kirişte çok güçlü bir alternatif vardır: yükü Fourier sinüs serisine açmak ve her terim için ayrı çözüm kurmak. Açıklığı $\ell$ olan ($0\le x\le\ell$) kirişin üst yüzüne $q(x)=q_0\sin\lambda x$, $\lambda=\pi/\ell$ yükü etkisin. $\sigma_{yy}=F_{,xx}$ üst yüzde $\sin\lambda x$ ile orantılı olmalıysa
$$ F(x,y)=\sin(\lambda x)\,f(y) \tag{11.13} $$denemek doğaldır. Biharmonik denkleme koyarsak $\sin\lambda x$ ortak çarpan olarak çıkar ve
$$ f''''-2\lambda^2f''+\lambda^4f=0 $$adi diferansiyel denklemi kalır. Karakteristik denklem $(m^2-\lambda^2)^2=0$'ın çift katlı kökleri $m=\pm\lambda$ olduğundan
$$ \begin{aligned} f(y)={}&(A+B\lambda y)\cosh\lambda y\\ &+(C+D\lambda y)\sinh\lambda y \end{aligned} \tag{11.14} $$bulunur. Dört sabit üst ve alt yüzdeki dört koşuldan ($\sigma_{yy}$ ve $\sigma_{xy}$) belirlenir. Bu çözümün güzel bir özelliği vardır: $\sigma_{xx}=\sin(\lambda x)f''(y)$ olduğundan mesnetlerde ($x=0,\ell$) eksenel gerilme noktasal olarak sıfırdır; mesnet tepkisi yalnız $\sigma_{xy}=-\lambda\cos(\lambda x)f'(y)$ kayma gerilmeleriyle taşınır. Herhangi bir yük için $q(x)=\sum q_m\sin(m\pi x/\ell)$ yazılır ve çözümler toplanır (süperpozisyon).
Örneğin düzgün yayılı yük $q$, $0\lt x\lt \ell$ aralığında
$$ q=\sum_{m=1,3,5,\ldots}\frac{4q}{m\pi}\sin\frac{m\pi x}{\ell} $$sinüs serisine açılır. Terimlerin genliği $1/m$ ile azalır; ancak her terimin ürettiği moment $1/\lambda^2\propto1/m^2$ ile, çökme ise $1/\lambda^4\propto1/m^4$ ile çarpıldığından eğilme gerilmeleri $1/m^3$, çökmeler $1/m^5$ hızıyla yakınsar: çoğu mühendislik amacı için ilk birkaç terim yeterlidir. Buna karşın yük yüzeyindeki $\sigma_{yy}$ tam olarak yük serisinin kendisidir ve mesnet yakınındaki süreksizlikte yavaş yakınsar (Gibbs olayı). Polinom çözümüyle Fourier çözümü aynı problemde karşılaştırıldığında uçlardaki küçük farklar, iki çözümün uç kesitlerdeki gerilme dağılımını farklı biçimde seçmesinden kaynaklanır — yine Saint-Venant ilkesi.
Python betiği dört sabiti SymPy ile bulur ve açıklık ortasında üst lifteki gerilmenin kiriş teorisine oranını hesaplar:
| $\ell/h$ | 1 | 2 | 4 | 8 |
|---|---|---|---|---|
| oran | 1,9078 | 1,1287 | 1,0236 | 1,0053 |
Sabitler bulunup sadeleştirilince oran $t=\lambda c$ ile kapalı biçimde yazılabilir:
$$ \frac{\sigma_{xx}^{\text{kesin}}}{\sigma_{xx}^{\text{kiriş}}}=\frac{2t^2}{3}\cdot\frac{4t^2+\sinh^22t}{\sinh^22t-4t^2}. $$Narin kirişte ($t$ küçük) oran yaklaşık $1+\tfrac{2}{15}t^2$ ile 1'e yaklaşır; açıklık yüksekliğe eşit olduğunda ise kesin gerilme kiriş teorisinin neredeyse iki katıdır. $\ell/h\lesssim3$ için yine mesnet bölgelerinin açıklığın büyük kısmını kapladığını unutmayın: tablodaki $\ell/h=1$ ve $2$ değerleri gerçek mesnetlenmede yaklaşıktır ve sonlu elemanlarla doğrulanmalıdır. İnan'ın kitabı bu yöntemi duvar kirişlerinin hesabına uygular.
Sınavda kiriş sorusu nasıl çözülür?
- Önce koordinatları ve yük yönünü açıkça tanımlayın; $\sigma_{xy}$'nin hangi uçta hangi işaretle $+P$ olduğunu dış normalden çıkarın.
- Uzun kenar koşullarını her $x$ için yazın: serbest yüzde her $x$ kuvvetinin katsayısı ayrı ayrı sıfır, yüklü yüzde ise yük ifadesindeki aynı kuvvetin katsayısına eşit olmalıdır.
- Uçta $N$, $V$, $M$ bileşkelerini integralle yazın; çoğu zaman biri kendiliğinden sağlanır.
- Biharmonik koşulu unutmayın: 4. ve 5. derece terimlerin katsayıları bağımsız değildir.
- Sonunda denge kontrolü yapın: uçtaki kesme bileşkesi yükün yarısına (ya da tamamına) eşit mi?
9. Python ile doğrulama
Aşağıdaki betik bu dersin bütün türetmelerini SymPy ile yeniden yapar. Konsolda (11.3)'ü kurar, biharmonik denklemi ve sınır koşullarını denetler, yer değiştirmeleri integre edip iki ankastre koşulunu karşılaştırır. Basit kirişte ise elle seçilmiş (11.9) yerine bilinmeyen katsayılı genel bir 5. derece polinomdan başlar: biharmonik koşul ve sınır koşulları katsayıları tek türlü belirler ve (11.10) yeniden bulunur. Son olarak bu dersteki sayısal örneklerin, tablonun ve alıştırmaların sayılarını hesaplar.
"""Ders 11 — Kartezyen koordinatlarda örnek çözümler: kirişler (doğrulama betiği).
Ne yapar?
1. Ucundan yüklü konsolun Airy fonksiyonunu SymPy ile kurar: biharmonik denklemi ve bütün
sınır koşullarını denetler, katsayıları bulur, yer değiştirmeleri integre eder.
2. Düzgün yayılı yüklü basit kirişin 5. derece polinom çözümünü genel bir polinomdan
(bilinmeyen katsayılarla) çözdürür ve orta nokta çökmesini bulur.
3. Dersteki sayısal örneklerin ve alıştırmaların sayılarını hesaplar.
Koordinatlar: x kiriş ekseni, y yukarı, -c <= y <= c, birim kalınlık, I = 2c^3/3, düzlemsel gerilme.
Çalıştır: python e11_kiris_cozumleri.py
Gerekenler: numpy, sympy (süre: birkaç saniye)
"""
import math
import numpy as np
import sympy as sp
x, y, c, L, P, q, E, nu = sp.symbols("x y c L P q E nu", positive=True)
I = 2 * c**3 / 3
G = E / (2 * (1 + nu))
def gerilmeler(F):
"""Kütle kuvveti yokken Airy: sxx = F,yy syy = F,xx sxy = -F,xy"""
return sp.diff(F, y, 2), sp.diff(F, x, 2), -sp.diff(F, x, y)
def biharmonik(F):
return sp.simplify(sp.diff(F, x, 4) + 2 * sp.diff(F, x, 2, y, 2) + sp.diff(F, y, 4))
# %% 1. Ucundan yüklü konsol (serbest uç x=0, uç yükü P aşağı; ankastre uç x=L)
print("=== 1. Ucundan yüklü konsol ===")
A, B = sp.symbols("A B")
F = A * x * y + B * x * y**3
sxx, syy, sxy = gerilmeler(F)
kat = sp.solve([sxy.subs(y, c), sp.integrate(sxy, (y, -c, c)) - P], [A, B], dict=True)[0]
print("biharmonik:", biharmonik(F), "| A =", kat[A], "| B =", kat[B])
sxx, sxy = sp.simplify(sxx.subs(kat)), sp.simplify(sxy.subs(kat))
assert sp.simplify(sxx - P * x * y / I) == 0 and sp.simplify(sxy - P * (c**2 - y**2) / (2 * I)) == 0
print("sxx = P x y / I ; syy = 0 ; sxy = P (c^2 - y^2) / (2I) -> doğrulandı")
print("Serbest uçta N =", sp.integrate(sxx.subs(x, 0), (y, -c, c)),
"| M =", sp.integrate(sxx.subs(x, 0) * y, (y, -c, c)))
print("Ankastre uçta M =", sp.simplify(sp.integrate(sxx.subs(x, L) * y, (y, -c, c))), " (= P L)")
# yer değiştirmeler: u = ∫exx dx + f(y), v = ∫eyy dy + g(x); kayma koşulu f ve g'yi verir
C1, C2, u0, v0 = sp.symbols("C_1 C_2 u_0 v_0")
u = P * x**2 * y / (2 * E * I) + nu * P * y**3 / (6 * E * I) - P * y**3 / (6 * G * I) + C2 * y + u0
v = -nu * P * x * y**2 / (2 * E * I) - P * x**3 / (6 * E * I) + C1 * x + v0
kayma = sp.simplify(sp.diff(u, y) + sp.diff(v, x) - sxy / G)
assert sp.simplify(sp.diff(u, x) - sxx / E) == 0 and sp.simplify(sp.diff(v, y) + nu * sxx / E) == 0
print("kayma koşulu kalanı:", sp.simplify(kayma), " -> C1 + C2 = P c^2/(2 G I)")
u = u.subs(C2, P * c**2 / (2 * G * I) - C1)
kosullar = (("A (eksen yatay, dv/dx=0)", sp.diff(v, x).subs({x: L, y: 0})),
("B (kesit düşey, du/dy=0)", sp.diff(u, y).subs({x: L, y: 0})),
("C (ortalama dönme sıfır)", sp.integrate(u.subs(x, L) * y, (y, -c, c))))
for ad, kosul in kosullar:
s = sp.solve([u.subs({x: L, y: 0}), v.subs({x: L, y: 0}), kosul], [u0, v0, C1], dict=True)[0]
fark = sp.simplify(v.subs(s).subs({x: 0, y: 0}) + P * L**3 / (3 * E * I))
print(f"Koşul {ad}: v(0,0) = -P L^3/(3EI) + ({sp.factor(fark)})")
if fark != 0: # kayma katkısını P L/(kappa G A) ile eşleştir, A = 2c
kappa = sp.simplify(-P * L / (2 * c * G) / fark)
print(f" kappa = {sp.factor(kappa)} (nu=0: {kappa.subs(nu, 0)}, nu=0,3: {float(kappa.subs(nu, 0.3)):.4f})")
# %% 2. Sayısal örnek: çelik konsol
print("\n=== 2. Sayısal örnek: çelik konsol ===")
Es, nus = 210000.0, 0.3 # MPa
Gs = Es / (2 * (1 + nus))
Ln, cn, Pn = 1000.0, 100.0, 1000.0 # mm, mm, N/mm (20 kN / 20 mm kalınlık)
In = 2 * cn**3 / 3
print(f"I = {In:.0f} mm^4/mm, G = {Gs:.0f} MPa")
print(f"en büyük sxx (x=L, y=c) = {Pn * Ln * cn / In:.2f} MPa")
print(f"en büyük sxy (y=0) = {3 * Pn / (4 * cn):.3f} MPa (ortalama {Pn / (2 * cn):.3f})")
vb = Pn * Ln**3 / (3 * Es * In)
vs = 3 * Pn * Ln / (4 * Gs * cn)
print(f"Euler-Bernoulli uç çökmesi = {vb:.4f} mm ; kayma katkısı (B) = {vs:.4f} mm ; oran = %{100 * vs / vb:.2f}")
print(f"Alıştırma: sxx(L/2, c/2) = {Pn * (Ln / 2) * (cn / 2) / In:.3f} MPa, sxy(L/2, c/2) = {Pn * (cn**2 - cn**2 / 4) / (2 * In):.4f} MPa")
print(f"Alıştırma: koşul A'da ankastre kesitin dönmesi du/dy(L,0) = {3 * Pn / (4 * Gs * cn):.3e} rad")
Nb = 500.0 # N/mm, serbest uçta eksenel basınç
print(f"Alıştırma: N = {Nb:.0f} N/mm basınçla ankastre kesitte sxx = 0 düzeyi y = N c^2/(3 P L) = {Nb * cn**2 / (3 * Pn * Ln):.3f} mm ; "
f"en büyük basınç {-Pn * Ln * cn / In - Nb / (2 * cn):.2f} MPa, en büyük çekme {Pn * Ln * cn / In - Nb / (2 * cn):.2f} MPa")
# %% 3. Düzgün yayılı yüklü basit kiriş (açıklık 2L): genel 5. derece polinomdan çözüm
print("\n=== 3. Düzgün yayılı yüklü basit kiriş ===")
kats, F = [], 0
for m in range(6):
for n in range(6 - m):
if m + n >= 2:
s = sp.Symbol(f"a{m}{n}"); kats.append(s); F += s * x**m * y**n
den = sp.Poly(sp.expand(sp.diff(F, x, 4) + 2 * sp.diff(F, x, 2, y, 2) + sp.diff(F, y, 4)), x, y).coeffs()
sxx, syy, sxy = gerilmeler(F)
for ifade in (syy.subs(y, c) + q, sxy.subs(y, c), syy.subs(y, -c), sxy.subs(y, -c)):
den += sp.Poly(sp.expand(ifade), x).coeffs()
for X, V in ((L, q * L), (-L, -q * L)):
den += [sp.integrate(sxx.subs(x, X), (y, -c, c)), sp.integrate(sxx.subs(x, X) * y, (y, -c, c)),
sp.integrate(sxy.subs(x, X), (y, -c, c)) - V]
cozum = sp.solve(den, kats, dict=True)[0]
sxx, syy, sxy = [sp.factor(t.subs(cozum)) for t in (sxx, syy, sxy)]
print("tek çözüm, serbest katsayı sayısı:", len([s for s in kats if s not in cozum]))
print("sxx =", sxx); print("syy =", syy); print("sxy =", sxy)
oran = sp.simplify(sxx.subs({x: 0, y: c}) / (-(q * L**2 / 2) * c / I))
print("orta kesitte üst lif: kesin / kiriş teorisi =", sp.expand(oran))
print("uçta kalan sxx(L, c) =", sp.simplify(sxx.subs({x: L, y: c})), "; syy(x, 0) =", sp.simplify(syy.subs(y, 0)))
exx, eyy = (sxx - nu * syy) / E, (syy - nu * sxx) / E
u0, v0 = sp.integrate(exx, x), sp.integrate(eyy, y)
kalan = sp.expand(sxy / G - sp.diff(u0, y) - sp.diff(v0, x)) # yalnız x'e bağlı çıkar: g'(x)
g = sp.integrate(kalan, x)
d1, h1 = sp.symbols("d1 h1")
v = v0 + g + h1 # simetri: u(0,0)=0, dönme(0,0)=0 -> d1=0
h_ = sp.solve(v.subs({x: L, y: 0}), h1)[0]
vort = sp.factor(v.subs(h1, h_).subs({x: 0, y: 0}))
print("orta nokta çökmesi v(0,0) =", vort)
print("kesin / kiriş teorisi =", sp.expand(sp.simplify(vort / (-5 * q * (2 * L)**4 / (384 * E * I)))))
# %% 4. Sayısal örnek: derin beton kiriş
print("\n=== 4. Sayısal örnek: derin kiriş (beton, E=30 GPa, nu=0,2) ===")
Eb, nub, qn, Lb, cb = 30000.0, 0.2, 0.4, 1500.0, 500.0
Ib = 2 * cb**3 / 3
sk = (qn * Lb**2 / 2) * cb / Ib
print(f"kiriş teorisi en büyük sxx = {sk:.4f} MPa ; kesin = {sk * (1 + 4 / 15 * (cb / Lb)**2):.4f} MPa")
vk = 5 * qn * (2 * Lb)**4 / (384 * Eb * Ib)
vk_kesin = vk * (1 + (48 + 30 * nub) / 25 * (cb / Lb)**2)
print(f"kesin gerilme kiriş teorisinden %{100 * 4 / 15 * (cb / Lb)**2:.2f} büyük")
print(f"kiriş teorisi çökme = {vk:.5f} mm ; kesin = {vk_kesin:.5f} mm")
print(f"kesin çökme kiriş teorisininkinden %{100 * (vk_kesin / vk - 1):.1f} büyük ; "
f"kiriş teorisi kesin değeri %{100 * (1 - vk / vk_kesin):.1f} eksik tahmin eder")
xn, yn = Lb / 2, -cb / 2 # açıklığın dörtte biri, alt yarı
k2 = 3 * qn / (4 * cb**3) # q/(2I)
s_xx = -k2 * (Lb**2 - xn**2) * yn + k2 * (2 * cb**2 * yn / 5 - 2 * yn**3 / 3)
s_yy = -k2 * (2 * cb**3 / 3 + cb**2 * yn - yn**3 / 3)
s_xy = k2 * xn * (cb**2 - yn**2)
w, vv = np.linalg.eigh(np.array([[s_xx, s_xy], [s_xy, s_yy]]))
aci = (np.degrees(np.arctan2(vv[1, 1], vv[0, 1])) + 90) % 180 - 90 # doğrultu: -90..90 derece
print(f"(L/2, -c/2): sxx = {s_xx:.4f}, syy = {s_yy:.4f}, sxy = {s_xy:.4f} MPa")
print(f"asal: s1 = {w[1]:.4f}, s2 = {w[0]:.4f} MPa ; s1 doğrultusu x ekseninden {aci:.1f} derece")
print("\nkiriş teorisine göre fark (%), nu = 0,3: l/h konsol çökme(B) basit çökme basit sxx")
for lh in (2, 5, 10):
ck, cb_ = 1 / (2 * lh), 1 / lh # konsol: c/L = h/(2l) ; basit (açıklık 2L): c/L = h/l
print(f"{lh:42d} {100 * 3 * 1.3 * ck**2:12.2f} {100 * (48 + 9) / 25 * cb_**2:11.2f} {100 * 4 / 15 * cb_**2:8.2f}")
# %% 5. Sinüs yüklü basit kiriş: F = sin(lambda x) f(y)
print("\n=== 5. Sinüs yükü: orta kesitte üst lif, kesin / kiriş teorisi ===")
lam, q0 = sp.symbols("lambda q_0", positive=True)
A_, B_, C_, D_ = sp.symbols("A B C D")
f = (A_ + B_ * lam * y) * sp.cosh(lam * y) + (C_ + D_ * lam * y) * sp.sinh(lam * y)
F = sp.sin(lam * x) * f
assert sp.simplify(sp.diff(F, x, 4) + 2 * sp.diff(F, x, 2, y, 2) + sp.diff(F, y, 4)) == 0
sxx, syy, sxy = gerilmeler(F)
den = [sp.simplify(syy.subs(y, c) / sp.sin(lam * x)) + q0, sp.simplify(syy.subs(y, -c) / sp.sin(lam * x)),
sp.simplify(sxy.subs(y, c) / sp.cos(lam * x)), sp.simplify(sxy.subs(y, -c) / sp.cos(lam * x))]
kat = sp.solve(den, [A_, B_, C_, D_], dict=True)[0]
ust = sxx.subs(kat).subs(x, sp.pi / (2 * lam)).subs(y, c)
oran = sp.simplify(ust / (-(q0 / lam**2) * c / I)) # kiriş teorisi: M = q0/lambda^2, sigma = -M c / I
t = sp.Symbol("t", positive=True) # t = lambda c
kapali = sp.Rational(2, 3) * t**2 * (4 * t**2 + sp.sinh(2 * t)**2) / (sp.sinh(2 * t)**2 - 4 * t**2)
oran_t = oran.subs(lam, t / c)
for tt in (0.3, 1.1, 2.0):
assert abs(float(oran_t.subs(t, tt)) - float(kapali.subs(t, tt))) < 1e-10
print("kapalı biçim: oran = (2t^2/3)(4t^2 + sinh^2 2t)/(sinh^2 2t - 4t^2), t = lambda c -> doğrulandı")
for lh in (1, 2, 4, 8):
tt = math.pi / (2 * lh) # açıklık l = pi/lambda, h = 2c -> t = pi/(2 l/h)
print(f"l/h = {lh}: oran = {float(kapali.subs(t, tt)):.4f} (yaklaşık 1 + (2/15) t^2 = {1 + 2 / 15 * tt**2:.4f})")
# %% 6. Alıştırma: üst yüzünde düzgün yayılı q taşıyan konsol (serbest uç x=0, ankastre x=L)
print("\n=== 6. Düzgün yayılı yüklü konsol (alıştırma) ===")
kats, F = [], 0
for m in range(6):
for n in range(6 - m):
if m + n >= 2:
s = sp.Symbol(f"b{m}{n}"); kats.append(s); F += s * x**m * y**n
den = sp.Poly(sp.expand(sp.diff(F, x, 4) + 2 * sp.diff(F, x, 2, y, 2) + sp.diff(F, y, 4)), x, y).coeffs()
sxx, syy, sxy = gerilmeler(F)
for ifade in (syy.subs(y, c) + q, sxy.subs(y, c), syy.subs(y, -c), sxy.subs(y, -c)):
den += sp.Poly(sp.expand(ifade), x).coeffs()
den += [sp.integrate(t, (y, -c, c)) for t in (sxx.subs(x, 0), sxx.subs(x, 0) * y, sxy.subs(x, 0))]
cozum = sp.solve(den, kats, dict=True)[0]
sxx = sp.factor(sxx.subs(cozum))
print("sxx =", sxx)
print("ankastre uçta üst lif: kesin / kiriş teorisi =",
sp.expand(sp.simplify(sxx.subs({x: L, y: c}) / ((q * L**2 / 2) * c / I))))
# %% 7. Kendi ağırlığıyla yüklü basit kiriş: kütle kuvveti potansiyeli V = rho_g*y (f_y = -rho_g)
print("\n=== 7. Kendi ağırlığı (rho_g = birim hacim ağırlığı), açıklık 2L ===")
gam = sp.Symbol("rho_g", positive=True)
kats, F = [], 0
for m in range(6):
for n in range(6 - m):
if m + n >= 2:
s = sp.Symbol(f"g{m}{n}"); kats.append(s); F += s * x**m * y**n
V = gam * y # düzlemsel gerilmede nabla^4 F = -(1-nu) nabla^2 V = 0
den = sp.Poly(sp.expand(sp.diff(F, x, 4) + 2 * sp.diff(F, x, 2, y, 2) + sp.diff(F, y, 4)), x, y).coeffs()
sxx, syy, sxy = sp.diff(F, y, 2) + V, sp.diff(F, x, 2) + V, -sp.diff(F, x, y)
for ifade in (syy.subs(y, c), sxy.subs(y, c), syy.subs(y, -c), sxy.subs(y, -c)):
den += sp.Poly(sp.expand(ifade), x).coeffs()
W = 2 * c * gam * L
for X, Vx in ((L, W), (-L, -W)):
den += [sp.integrate(sxx.subs(x, X), (y, -c, c)), sp.integrate(sxx.subs(x, X) * y, (y, -c, c)),
sp.integrate(sxy.subs(x, X), (y, -c, c)) - Vx]
cozum = sp.solve(den, kats, dict=True)[0]
sxx, syy, sxy = [sp.factor(t.subs(cozum)) for t in (sxx, syy, sxy)]
print("sxx =", sxx); print("syy =", syy); print("sxy =", sxy)
print("denge:", sp.simplify(sp.diff(sxx, x) + sp.diff(sxy, y)), sp.simplify(sp.diff(sxy, x) + sp.diff(syy, y) - gam))
qe = 2 * c * gam # birim uzunluk başına ağırlık
print("sxx - (üstten yüklü kirişin sxx'i, q = 2c*rho_g) =",
sp.simplify(sxx - qe * y * (-15 * L**2 + 6 * c**2 + 15 * x**2 - 10 * y**2) / (20 * c**3)))=== 1. Ucundan yüklü konsol ===
biharmonik: 0 | A = -3*P/(4*c) | B = P/(4*c**3)
sxx = P x y / I ; syy = 0 ; sxy = P (c^2 - y^2) / (2I) -> doğrulandı
Serbest uçta N = 0 | M = 0
Ankastre uçta M = L*P (= P L)
kayma koşulu kalanı: (2*E*c*(C_1 + C_2) - 3*P*nu - 3*P)/(2*E*c) -> C1 + C2 = P c^2/(2 G I)
Koşul A (eksen yatay, dv/dx=0): v(0,0) = -P L^3/(3EI) + (0)
Koşul B (kesit düşey, du/dy=0): v(0,0) = -P L^3/(3EI) + (-3*L*P*(nu + 1)/(2*E*c))
kappa = 2/3 (nu=0: 2/3, nu=0,3: 0.6667)
Koşul C (ortalama dönme sıfır): v(0,0) = -P L^3/(3EI) + (-3*L*P*(9*nu + 8)/(20*E*c))
kappa = 20*(nu + 1)/(3*(9*nu + 8)) (nu=0: 5/6, nu=0,3: 0.8100)
=== 2. Sayısal örnek: çelik konsol ===
I = 666667 mm^4/mm, G = 80769 MPa
en büyük sxx (x=L, y=c) = 150.00 MPa
en büyük sxy (y=0) = 7.500 MPa (ortalama 5.000)
Euler-Bernoulli uç çökmesi = 2.3810 mm ; kayma katkısı (B) = 0.0929 mm ; oran = %3.90
Alıştırma: sxx(L/2, c/2) = 37.500 MPa, sxy(L/2, c/2) = 5.6250 MPa
Alıştırma: koşul A'da ankastre kesitin dönmesi du/dy(L,0) = 9.286e-05 rad
Alıştırma: N = 500 N/mm basınçla ankastre kesitte sxx = 0 düzeyi y = N c^2/(3 P L) = 1.667 mm ; en büyük basınç -152.50 MPa, en büyük çekme 147.50 MPa
=== 3. Düzgün yayılı yüklü basit kiriş ===
tek çözüm, serbest katsayı sayısı: 0
sxx = q*y*(-15*L**2 + 6*c**2 + 15*x**2 - 10*y**2)/(20*c**3)
syy = q*(-2*c + y)*(c + y)**2/(4*c**3)
sxy = -3*q*x*(-c + y)*(c + y)/(4*c**3)
orta kesitte üst lif: kesin / kiriş teorisi = 1 + 4*c**2/(15*L**2)
uçta kalan sxx(L, c) = -q/5 ; syy(x, 0) = -q/2
orta nokta çökmesi v(0,0) = -L**2*q*(25*L**2 + 30*c**2*nu + 48*c**2)/(80*E*c**3)
kesin / kiriş teorisi = 1 + 6*c**2*nu/(5*L**2) + 48*c**2/(25*L**2)
=== 4. Sayısal örnek: derin kiriş (beton, E=30 GPa, nu=0,2) ===
kiriş teorisi en büyük sxx = 2.7000 MPa ; kesin = 2.7800 MPa
kesin gerilme kiriş teorisinden %2.96 büyük
kiriş teorisi çökme = 0.16875 mm ; kesin = 0.20925 mm
kesin çökme kiriş teorisininkinden %24.0 büyük ; kiriş teorisi kesin değeri %19.4 eksik tahmin eder
(L/2, -c/2): sxx = 0.9775, syy = -0.0625, sxy = 0.3375 MPa
asal: s1 = 1.0774, s2 = -0.1624 MPa ; s1 doğrultusu x ekseninden 16.5 derece
kiriş teorisine göre fark (%), nu = 0,3: l/h konsol çökme(B) basit çökme basit sxx
2 24.38 57.00 6.67
5 3.90 9.12 1.07
10 0.98 2.28 0.27
=== 5. Sinüs yükü: orta kesitte üst lif, kesin / kiriş teorisi ===
kapalı biçim: oran = (2t^2/3)(4t^2 + sinh^2 2t)/(sinh^2 2t - 4t^2), t = lambda c -> doğrulandı
l/h = 1: oran = 1.9078 (yaklaşık 1 + (2/15) t^2 = 1.3290)
l/h = 2: oran = 1.1287 (yaklaşık 1 + (2/15) t^2 = 1.0822)
l/h = 4: oran = 1.0236 (yaklaşık 1 + (2/15) t^2 = 1.0206)
l/h = 8: oran = 1.0053 (yaklaşık 1 + (2/15) t^2 = 1.0051)
=== 6. Düzgün yayılı yüklü konsol (alıştırma) ===
sxx = q*y*(6*c**2 + 15*x**2 - 10*y**2)/(20*c**3)
ankastre uçta üst lif: kesin / kiriş teorisi = 1 - 4*c**2/(15*L**2)
=== 7. Kendi ağırlığı (rho_g = birim hacim ağırlığı), açıklık 2L ===
sxx = rho_g*y*(-15*L**2 + 6*c**2 + 15*x**2 - 10*y**2)/(10*c**2)
syy = rho_g*y*(-c + y)*(c + y)/(2*c**2)
sxy = -3*rho_g*x*(-c + y)*(c + y)/(2*c**2)
denge: 0 0
sxx - (üstten yüklü kirişin sxx'i, q = 2c*rho_g) = 0Çıktıda “serbest katsayı sayısı: 0” satırı önemlidir. Bu, 5. dereceye kadar polinomlar arasında zayıf uç koşullarını sağlayan çözümün tek olduğunu gösterir. Ders 08'deki Kirchhoff teklik teoremi ise noktasal sınır koşulları için geçerlidir; uçlardaki fark Saint-Venant ilkesiyle yerel kalır.
10. Sık yapılan hatalar
- Uçtaki kesme koşulunun işaretini yanlış almak. Gerilme vektörü $T_y=\sigma_{xy}n_x$'tir; normali $-\vect e_x$ olan uçta aşağı yönlü bir yük $\int\sigma_{xy}\,\dd y=+P$ verir. İşareti dış normalden çıkarın, ezberlemeyin.
- Biharmonik koşulu atlamak. $x^2y^3$ tek başına biharmonik değildir; $-y^5/5$ eki olmadan bulunan gerilmeler uygunluğu sağlamaz.
- Uzun kenar koşulunu tek bir noktada yazmak. $\sigma_{xy}(x,c)=0$ her $x$ için geçerlidir; $x$'in her kuvvetinin katsayısı ayrı ayrı sıfırlanmalıdır (yüklü yüzde yükün karşılık gelen katsayısına eşitlenmelidir).
- Ankastre uçta bütün kesitte $u=v=0$ istemek. Kesme taşıyan kesit çarpılır; koşullar kesit merkezindeki bir noktada yazılır ve dönme koşulu (A veya B) açıkça seçilir.
- $\gamma_{xy}$ ile $\varepsilon_{xy}$'yi karıştırmak. Yer değiştirme integrasyonunda $\partial u/\partial y+\partial v/\partial x=\gamma_{xy}=\sigma_{xy}/G$'dir, $\varepsilon_{xy}$ değil.
- Düzeltme terimlerini “küçük” diye atmak. Gerilmede küçük olan düzeltme, derin kirişte çökmede %20–60'a ulaşabilir.
- Düzlemsel gerilme ile düzlemsel şekil değiştirmeyi karıştırmak. Gerilmeler iki hâlde aynıdır, yer değiştirmeler değildir; ince kiriş düzlemsel gerilmedir.
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKonsolda bir noktadaki gerilmeler
Çözümlü örnek 2'deki çelik konsolda açıklık ortasında, tarafsız eksenle üst yüz arasındaki noktada ($x=L/2$, $y=c/2$) $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{xy}$'yi hesaplayın.
Çözümü göster
(11.4) ile, $P=1000$ N/mm, $I=666\,667$ mm⁴/mm:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{P\,(L/2)(c/2)}{I}\\&=\frac{1000\cdot500\cdot50}{666\,667}\\&=37{,}500\ \text{MPa},\\ \sigma_{xy}&=\frac{P\,(c^2-c^2/4)}{2I}\\&=\frac{1000\cdot7500}{1\,333\,333}\\&=5{,}6250\ \text{MPa}. \end{aligned} $$Alıştırma 2KolayTarafsız eksende gerilme durumu
Aynı konsolda tarafsız eksen üzerindeki bir noktanın gerilme durumunu tanımlayın. Asal gerilmeler ve doğrultuları nedir?
Çözümü göster
$y=0$'da $\sigma_{xx}=\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=3P/(4c)=7{,}5$ MPa: saf kayma. Asal gerilmeler $\sigma_{1,2}=\pm\sqrt{\sigma_{xy}^2}=\pm7{,}5$ MPa'dır; asal doğrultular $x$ ekseniyle $\pm45°$ açı yapar (Ders 03'teki dönüşüm formülleri). Bu yüzden kısa ve derin kirişlerde gövdedeki eğik çekme çatlakları tarafsız eksen çevresinde 45° eğimle başlar.
Alıştırma 3OrtaEksenel basınç tarafsız ekseni kaydırır
Çözümlü örnek 2'deki konsolun serbest ucuna, uç yüküne ek olarak $N=500$ N/mm büyüklüğünde basınç kuvveti (kiriş eksenine paralel, uca doğru) etkiyor. Airy fonksiyonuna hangi terimi eklemek yeterlidir? Ankastre kesitte $\sigma_{xx}=0$ olan düzey (tarafsız eksenin yeni yeri) nerededir? Kesitteki en büyük basınç ve çekme gerilmeleri nedir?
Çözümü göster
Düzgün bir eksenel gerilme $\sigma_{xx}=-N/(2c)$ gerekir; $\sigma_{xx}=F_{,yy}$ olduğundan $F_N=-\dfrac{N}{4c}\,y^2$ terimi yeterlidir (2. derece: biharmonik; $\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$ ürettiği için uzun kenar koşullarını bozmaz). Süperpozisyonla ankastre kesitte
$$ \begin{gathered}\sigma_{xx}(L,y)=\frac{PL\,y}{I}-\frac{N}{2c}=0\\ \Longrightarrow\quad y_0=\frac{N\,I}{2c\,P\,L}=\frac{N\,c^2}{3\,P\,L}.\end{gathered} $$Sayısal olarak $y_0=500\cdot100^2/(3\cdot1000\cdot1000)$ $=1{,}667$ mm: tarafsız eksen çekme tarafına doğru 1,7 mm kayar. Uç liflerde $\sigma_{xx}=\pm150-2{,}5$ MPa, yani en büyük basınç $-152{,}50$ MPa (alt lif), en büyük çekme $147{,}50$ MPa'dır (üst lif).
Alıştırma 4OrtaAnkastre kesitteki açı
Koşul A'da ankastre uçtaki kesitin kesit merkezindeki dönmesini ($\partial u/\partial y$), koşul B'de ise eksenin ankastredeki eğimini ($\partial v/\partial x$) bulun. Sonucu yorumlayın ve Çözümlü örnek 2'nin sayılarıyla hesaplayın.
Çözümü göster
(11.5)'ten $\partial u/\partial y(L,0)=PL^2/(2EI)+C_2$ ve $\partial v/\partial x(L,0)=-PL^2/(2EI)+C_1$. Koşul A'da $C_1=PL^2/(2EI)$, $C_2=Pc^2/(2GI)-C_1$ olduğundan $\partial u/\partial y(L,0)=Pc^2/(2GI)$. Koşul B'de $C_2=-PL^2/(2EI)$, $C_1=PL^2/(2EI)+Pc^2/(2GI)$, dolayısıyla $\partial v/\partial x(L,0)=Pc^2/(2GI)$. İki durumda da eksenle kesit arasındaki dik açı $\gamma_{xy}(0)=Pc^2/(2GI)=3P/(4Gc)$ kadar değişir — bu, tarafsız eksendeki kayma şekil değiştirmesidir. Sayısal olarak $3\cdot1000/(4\cdot80\,769\cdot100)$ $=9{,}286\times10^{-5}$ rad.
Alıştırma 5OrtaBasit kirişte sigma_yy ve uçta kalan gerilme
(11.10)'da $\sigma_{yy}$'nin $-q/2$ olduğu düzeyi bulun. Uç kesitte kalan $\sigma_{xx}(L,y)=\frac{q}{2I}\left(\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\right)$ dağılımının üst lifteki değerini hesaplayın ve bileşke kuvvet ile momentinin sıfır olduğunu gösterin.
Çözümü göster
$q/(2I)=3q/(4c^3)$ ile $\sigma_{yy}=\dfrac{q}{4c^3}(y^3-3c^2y-2c^3)$. $-q/2$'ye eşitlersek $y^3-3c^2y=0$, yani $y=0$ (öteki kökler $\pm\sqrt3c$ kesit dışında): tarafsız eksende $\sigma_{yy}=-q/2$. Uçta üst lifte
$$ \begin{aligned}\sigma_{xx}(L,c)&=\frac{3q}{4c^3}\left(\frac{2c^3}{5}-\frac{2c^3}{3}\right)\\ &=\frac{3q}{4c^3}\left(-\frac{4c^3}{15}\right)=-\frac{q}{5}.\end{aligned} $$Dağılım $y$'de tek olduğundan bileşke kuvveti sıfırdır; momenti de sıfırdır:
$$ \begin{aligned}&\frac{3q}{4c^3}\int_{-c}^{c}\left(\frac{2c^2y^2}{5}-\frac{2y^4}{3}\right)\dd y\\ &\quad=\frac{3q}{4c^3}\left(\frac{4c^5}{15}-\frac{4c^5}{15}\right)=0.\end{aligned} $$Alıştırma 6OrtaSinüs yükü için adi diferansiyel denklem
$F=\sin(\lambda x)f(y)$'yi biharmonik denkleme koyarak $f''''-2\lambda^2f''+\lambda^4f=0$ denklemini elde edin ve genel çözümün (11.14) olduğunu gösterin.
Çözümü göster
$F_{,xxxx}=\lambda^4\sin(\lambda x)f$, $F_{,xxyy}=-\lambda^2\sin(\lambda x)f''$, $F_{,yyyy}=\sin(\lambda x)f''''$. Biharmonik: $\sin(\lambda x)\,[\lambda^4f-2\lambda^2f''+f'''']=0$; her $x$ için sağlanması için köşeli parantez sıfır olmalıdır. $f=e^{my}$ denemesi $m^4-2\lambda^2m^2+\lambda^4=(m^2-\lambda^2)^2=0$ verir; kökler $m=\lambda,\lambda,-\lambda,-\lambda$. Çift katlı kökler için çözümler $e^{\lambda y}, ye^{\lambda y}, e^{-\lambda y}, ye^{-\lambda y}$'dir; bunların doğrusal birleşimleri $\cosh\lambda y$, $\sinh\lambda y$, $y\cosh\lambda y$, $y\sinh\lambda y$ olarak yazılırsa (11.14) elde edilir.
Alıştırma 7ZorDüzgün yayılı yüklü konsol
Serbest ucu $x=0$'da, ankastre ucu $x=L$'de olan bir konsolun üst yüzüne birim uzunluk başına $q$ düzgün yayılı yük (aşağı) etkiyor. Airy fonksiyonunu ve gerilmeleri bulun. Ankastre uçta üst lifteki $\sigma_{xx}$'i kiriş teorisiyle karşılaştırın.
Çözümü göster
Kiriş teorisinde $M=-qx^2/2$, $\sigma_{xx}\propto x^2y$; basit kirişteki (11.9) biçimi burada da uygundur ($\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{yy}$ $x$'in çift, $\sigma_{xy}$ tek kuvvetlerini içereceğinden $F$ yine $x$'te çift terimlerden kurulabilir; yalnızca uç koşulları değişir). Üst ve alt yüz koşulları aynı olduğundan $a_5=q/(8c^3)$, $b_3=-3q/(8c)$, $a_2=-q/4$ aynen bulunur. Uç koşulları bu kez serbest uçta $x=0$'da yazılır: kesme bileşkesi $\int\sigma_{xy}(0,y)\dd y=0$ kendiliğinden sağlanır ($\sigma_{xy}\propto x$); moment koşulu $\int\sigma_{xx}(0,y)\,y\,\dd y=4c^3d_3-\frac85a_5c^5=0$'dan $d_3=\frac{q}{20c}$. Sonuç
$$ \begin{aligned}F={}&\frac{q}{40c^3}\big(-10c^3x^2-15c^2x^2y\\&+2c^2y^3+5x^2y^3-y^5\big),\end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{q}{2I}\left(x^2y+\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\right),\\ \sigma_{yy}&=-\frac{q}{2I}\left(\frac{2c^3}{3}+c^2y-\frac{y^3}{3}\right),\\ \sigma_{xy}&=\frac{q}{2I}\,x\,(c^2-y^2). \end{aligned} $$Ankastre uçta üst lif: $\sigma_{xx}(L,c)=\frac{qc}{2I}\left(L^2-\frac{4c^2}{15}\right)$; kiriş teorisi $\frac{qL^2c}{2I}$ verdiğinden oran $1-\frac{4}{15}\left(\frac{c}{L}\right)^2$'dir. Basit kirişin tersine burada kesin gerilme biraz küçüktür. Betikteki 6. bölüm bu sonucu genel polinomdan yeniden üretir.
12. Özet
- Kiriş problemlerinde uzun kenarlarda kuvvetli, uçlarda zayıf (bileşke) sınır koşulları yazılır; Saint-Venant ilkesi bu yaklaşımı uçlardan uzakta haklı çıkarır.
- Kiriş teorisinin $M(x)$'i $F$'nin derecesini belirler: uç yükü → 4. derece ($xy$, $xy^3$), düzgün yayılı yük → 5. derece ($x^2y^3-y^5/5$ birleşimi).
- Ucundan yüklü konsolda kiriş teorisinin $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{xy}$ dağılımları kesindir; en büyük kayma gerilmesi ortalamanın 1,5 katıdır.
- Kesme taşıyan kesitler çarpılır; elastisitede ankastre uç bir noktada ve seçilmiş bir dönme koşuluyla tanımlanır. Kayma şekil değiştirmesi uç çökmesine $3PL/(4Gc)$ ekler.
- Düzgün yayılı yükte $\sigma_{xx}$'e kendi içinde dengeli bir düzeltme ve kiriş teorisinin ihmal ettiği $\sigma_{yy}$ (tarafsız eksende $-q/2$) eklenir.
- Düzeltmeler $(h/\ell)^2$ ile azalır; narin kirişte ihmal edilebilir, derin kirişte (özellikle çökmede) ihmal edilemez.
- Polinom olmayan yükler $F=\sin(\lambda x)f(y)$ ve Fourier serisiyle çözülür.
Bir sonraki derste dairesel sınırlı problemlere geçiyor ve alan denklemlerini kutupsal koordinatlarda yazıyoruz: kalın cidarlı boru, sıkı geçme ve dönen disk.
13. Kaynaklar ve ileri okuma
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 8.1 (polinomlarla Kartezyen çözümler) ve 8.2 (Fourier yöntemleri).
- J. R. Barber, Elasticity (4. baskı, 2022), Bölüm 5 (dikdörtgen koordinatlarda problemler: uç yüklü kiriş, yüksek dereceden polinomlar, Fourier çözümleri) ve Bölüm 6 (uç etkileri).
- P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity (3. baskı, 2013), Bölüm 6.3 (uç yüklü konsol) ve 7.9 (dar basit mesnetli kiriş).
- M. İnan, Düzlemde Elastisite Teorisi (İTÜ, 1969), Bölüm 9 (polinomlarla çözüm: basit konsol kiriş, üniform yüklü basit kiriş, kendi ağırlığı) ve Bölüm 10 (Fourier serileriyle çözüm, duvar kirişleri).
- S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), Bölüm VIII (Airy gerilme fonksiyonu, çokterimlilerle çözüm).
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity (3. baskı, McGraw-Hill, 1970), Bölüm 3 (dikdörtgen koordinatlarda iki boyutlu problemler).
- Tam künyeler: Ek C — Kaynakça.