Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 08

Ders 08 · 8. hafta · Alan denklemleri · ~95 dk

Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri

Hooke yasasına sıcaklık etkisini ekliyor, sonra bütün parçaları sınır koşullarıyla tek bir sınır değer problemine birleştiriyoruz: yer değiştirmeler cinsinden Navier, gerilmeler cinsinden Beltrami–Michell denklemleri, teklik teoremi ve Saint-Venant ilkesi.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Isıl şekil değiştirmeyi tanımlar ve Duhamel–Neumann bağıntısını türetir
  • Tutulu çubuk, blok ve levhada ısıl gerilmeleri hesaplar; doğrusal sıcaklığın neden gerilme üretmediğini açıklar
  • On beş alan denklemini ve gerilme, yer değiştirme ve karma sınır koşullarını eğik yüzeyler dâhil yazar
  • Navier ve Beltrami–Michell denklemlerini indis notasyonuyla adım adım türetir
  • Teklik teoremini ispatlar, süperpozisyon ve Saint-Venant ilkesini doğru yerde kullanır
  • Ters, yarı ters ve doğrudan yöntemleri ayırt eder; Galerkin vektörünün Navier denklemini nasıl sadeleştirdiğini gösterir
Hafta
8. hafta · Alan denklemleri
Süre
~95 dk
Ders çıktısı
3 — Lineer elastik cisimlerin temel alan denklemleri
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • Isıl şekil değiştirme $\varepsilon^T_{ij}=\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$; gerilme, engellenen genleşmeden doğar. Duhamel–Neumann bağıntısı (8.3), Hooke yasasının köşegenine $-\beta_T\Delta T$ ekler; $\beta_T=(3\lambda+2\mu)\alpha$.
  • Tutulu çubukta $-E\alpha\Delta T$, iki doğrultuda tutulu blokta $-E\alpha\Delta T/(1-\nu)$, üç doğrultuda $-E\alpha\Delta T/(1-2\nu)$. Serbest cisimde doğrusal sıcaklık alanı gerilme üretmez.
  • Lineer elastisitenin 15 alan denklemi: denge (3), kinematik (6), bünye (6). Sınır koşulları: $S_t$'de $\sigma_{ji}n_j=\bar T_i$, $S_u$'da $u_i=\bar u_i$; gerilme, yer değiştirme ve karma problemler.
  • Yer değiştirme formülasyonu: üç Navier denklemi (8.7); uygunluk kendiliğinden sağlanır, sıcaklık $-\beta_T\nabla\Delta T$ büyüklüğünde eşdeğer bir kütle kuvvetidir.
  • Gerilme formülasyonu: denge (8.4) + altı Beltrami–Michell denklemi (8.8), ısıl hâlde (8.9); kütle kuvvetsiz hâlde $\sigma_{kk}$ harmonik, her $\sigma_{ij}$ biharmoniktir.
  • Süperpozisyon, teklik (enerji ispatı) ve Saint-Venant ilkesi bütün çözüm yöntemlerinin dayanağıdır; teklik, tahminle bulunan bir çözümün doğruluğunu garanti eder.
  • Çözüm stratejileri: ters, yarı ters, doğrudan. Galerkin vektörü Navier denklemini $\nabla^4\vect G=\vect0$'a indirger.

Üç boyutlu denklemler genel durumda çok zordur. Ders 09'da geometrisi ve yüklemesi uygun problemleri iki boyuta indirerek düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme hâllerini kuracağız.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. Giriş: parçaları birleştirme zamanı

Yazın uzun bir çelik ray ısınır ve uzamak ister. Raylar uç uca kaynaklı ve traverslere sıkıca bağlıysa uzayamaz; içinde büyük bir basınç gerilmesi oluşur ve ray yanal olarak burkulabilir. Bir cephe camının ortası güneşte ısınırken çerçeve içinde gölgede kalan kenarı soğuk kalır; cam kenarından çatlayabilir. İki örnekte de dışarıdan hiçbir kuvvet uygulanmamıştır. Gerilmeyi doğuran şey, sıcaklığın istediği genleşmenin engellenmesidir.

Bu dersin iki amacı var. Birincisi, Ders 07'deki Hooke yasasına sıcaklık etkisini eklemek: sonuç Duhamel–Neumann bağıntısıdır. İkincisi, şimdiye kadar kurduğumuz bütün parçaları tek bir sınır değer problemi olarak birleştirmek. Denge denklemleri (Ders 04), şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntıları (Ders 05), uygunluk (Ders 06) ve bünye denklemi elimizde. Bunlara sınır koşullarını ekleyip problemi iki farklı biçimde yazmayı öğreneceğiz: bilinmeyenler yer değiştirmeler olursa Navier, gerilmeler olursa Beltrami–Michell denklemleri. Ardından her elastisite çözümünün arkasındaki üç ilkeyi (süperpozisyon, teklik, Saint-Venant) ve çözüm stratejilerini tanıyacağız. Bu ders, kuramın bütün iskeletini kurar; sonraki derslerin hepsi bu iskeletin özel durumlarını çözer.

2. Sıcaklık etkisi: ısıl şekil değiştirme ve Duhamel–Neumann bağıntısı

Serbest bir cismin sıcaklığı $\Delta T$ kadar artarsa, izotropik malzemede her doğrultuda aynı oranda genleşir. Bir kenarı $L$ olan küp, $\alpha\Delta T\,L$ kadar uzar; açılar değişmez. Bu ısıl şekil değiştirme (thermal strain)

$$ \varepsilon^{T}_{ij}=\alpha\,\Delta T\,\delta_{ij} \tag{8.1}$$

ile yazılır. Burada $\alpha$ ısıl genleşme katsayısıdır (çelikte yaklaşık $12\times10^{-6}$ 1/°C, alüminyumda $23\times10^{-6}$ 1/°C, camda $9\times10^{-6}$ 1/°C). Kayma bileşenleri sıfırdır: izotropik bir malzeme ısınınca biçimini değil, yalnız boyutunu değiştirir. (Anizotrop malzemede $\varepsilon^T_{ij}=\alpha_{ij}\Delta T$ olur ve örneğin bir kompozit tabakada lif doğrultusundaki katsayı enine doğrultudakinden çok küçüktür.)

Çok küçük şekil değiştirmelerde toplam birim şekil değiştirme, gerilmenin doğurduğu mekanik kısım ile ısıl kısmın toplamıdır. Mekanik kısım Hooke yasasına uyar; öyleyse Ders 07'deki (7.4) bağıntısı şöyle genişler:

$$ \begin{aligned}\varepsilon_{ij}={}&\frac{1+\nu}{E}\,\sigma_{ij}\\&-\frac{\nu}{E}\,\sigma_{kk}\,\delta_{ij}\\&+\alpha\,\Delta T\,\delta_{ij}\end{aligned} \tag{8.2}$$

Burada $\Delta T$, cismin gerilmesiz kabul edildiği başlangıç sıcaklığına göre farktır. Aynı bağıntıyı ters çevirip gerilmeyi şekil değiştirme ve sıcaklık cinsinden yazmak, Navier denklemleri için gerekecek.

Türetme Duhamel–Neumann bağıntısının türetilmesigöster

1. İz alalım. (8.2)'de $i=j$ yapıp toplarsak ($\delta_{ii}=3$):

$$ e=\varepsilon_{kk}=\frac{1-2\nu}{E}\,\sigma_{kk}+3\alpha\Delta T . $$

Buradan gerilmenin izi:

$$ \sigma_{kk}=\frac{E}{1-2\nu}\,\big(e-3\alpha\Delta T\big). $$

2. $\sigma_{ij}$'yi yalnız bırakalım. (8.2)'yi $E/(1+\nu)$ ile çarpıp düzenleyelim:

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}={}&\frac{E}{1+\nu}\Big[\varepsilon_{ij}-\alpha\Delta T\,\delta_{ij}\Big]\\&+\frac{\nu}{1+\nu}\,\sigma_{kk}\,\delta_{ij}.\end{aligned} $$

3. İzi yerine koyalım. Son terim, birinci adımdaki iz ile

$$ \begin{aligned}\frac{\nu}{1+\nu}\,\sigma_{kk}&=\frac{E\nu\,(e-3\alpha\Delta T)}{(1+\nu)(1-2\nu)}\\&=\lambda\,(e-3\alpha\Delta T)\end{aligned} $$

olur. $\frac{E}{1+\nu}=2\mu$ olduğundan

$$ \begin{aligned} \sigma_{ij}&=2\mu\,\varepsilon_{ij}-2\mu\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}\\ &\quad+\lambda\,e\,\delta_{ij}-3\lambda\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}. \end{aligned}$$

4. Toplayalım. Sıcaklık terimleri birleşir:

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}={}&\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}\\&-(3\lambda+2\mu)\\&\ \ \times\alpha\Delta T\delta_{ij}\end{aligned} \tag{8.3}$$

(8.3) Duhamel–Neumann bağıntısıdır. Sıcaklık terimi yalnız köşegene, yani ortalama gerilmeye eklenir; deviatrik gerilmeler aynı kalır. Katsayıyı $\beta_T=(3\lambda+2\mu)\,\alpha$ diye kısaltmak yaygındır; sabitler tablosundan $3\lambda+2\mu=3K=\frac{E}{1-2\nu}$ olduğundan

$$ \beta_T=3K\alpha=\frac{E\,\alpha}{1-2\nu} . $$

Çelikte $\beta_T=6{,}3$ MPa/°C'dir: üç doğrultuda tamamen tutulmuş bir çelik parçanın sıcaklığı 1 °C artarsa içinde 6,3 MPa hidrostatik basınç oluşur.

Üç yatay çubuk: üstteki solundan duvara bağlı, ısınınca sağa doğru αΔTL kadar uzuyor; ortadaki iki ucundan duvarlara bağlı, duvarların tepki okları çubuğu sıkıştırıyor ve σ = −EαΔT yazıyor; alttaki sağ ucunda duvarla arasında δ boşluğu olan çubuk.
Şekil 1. Isınan bir çubuğun üç durumu: serbest çubuk gerilmesiz uzar; iki ucu tutulu çubuk uzayamaz ve basınca girer; boşluklu çubukta önce boşluk kapanır, engellenen kısım gerilme üretir.

Çözümlü örnek 1İki ucu tutulu ve boşluklu çelik çubuk

Boyu $L=1$ m olan çelik bir çubuk ($E=210$ GPa, $\alpha=12\times10^{-6}$ 1/°C) gerilmesiz durumda iki rijit duvar arasına yerleştirilmiştir. Sıcaklık $\Delta T=50$ °C artıyor. (a) Çubuk iki ucundan tutuluysa, (b) bir ucu ile duvar arasında $\delta=0{,}3$ mm boşluk varsa eksenel gerilme nedir? Çubuğun yanal yüzeyleri serbesttir.

Çözüm

(a) Yanal yüzeyler serbest olduğundan yalnız $\sigma_{xx}=\sigma$ vardır ve (8.2)'nin birinci satırı $\varepsilon_{xx}=\sigma/E+\alpha\Delta T$ olur. Uçlar tutulu: $\varepsilon_{xx}=0$. Öyleyse

$$ \begin{aligned}\sigma&=-E\,\alpha\,\Delta T\\&=-210\,000\cdot12\times10^{-6}\cdot50\\&=-126{,}0\ \text{MPa}.\end{aligned} $$

Sonuç çubuğun boyundan ve kesitinden bağımsızdır; yalnız malzemeye ve sıcaklık farkına bağlıdır.

(b) Serbest uzama $\alpha\Delta T\,L=0{,}60$ mm, boşluktan büyük. Çubuk 0,3 mm uzayıp duvara dayanır; toplam birim boy değişimi $\varepsilon_{xx}=\delta/L=300\times10^{-6}$ olur. (8.2)'den

$$ \begin{aligned}\sigma&=E\Big(\frac{\delta}{L}-\alpha\Delta T\Big)\\&=210\,000\cdot(300-600)\times10^{-6}\\&=-63{,}0\ \text{MPa}.\end{aligned} $$

Boşluk, engellenen genleşmeyi yarıya indirdiği için gerilme de yarıya inmiştir. Ray derzleri, köprü genleşme derzleri ve cephe profillerindeki genleşme boşlukları bu mantıkla boyutlandırılır.

Çözümlü örnek 2Bir, iki ve üç doğrultuda tutulu blok

Çelik bir blok ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, $\alpha=12\times10^{-6}$ 1/°C) düzgün olarak $\Delta T=40$ °C ısıtılıyor. Blok (a) yalnız $x$ doğrultusunda, (b) $x$ ve $y$ doğrultularında, (c) üç doğrultuda rijit duvarlarla tutuluyor; tutulmayan yüzleri serbesttir. Her durumda gerilmeleri ve serbest doğrultulardaki birim şekil değiştirmeleri bulun.

Çözüm

Gerilme ve şekil değiştirme düzgün olduğundan bütün bileşenler sabittir; kayma bileşenleri sıfırdır. Tutulu doğrultuda $\varepsilon=0$, serbest doğrultuda $\sigma=0$ yazıp (8.2)'yi çözeriz. $E\alpha\Delta T=100{,}8$ MPa ve $\alpha\Delta T=480\times10^{-6}$.

(a) $\sigma_{yy}=\sigma_{zz}=0$, $\varepsilon_{xx}=0$. Birinci satırdan $\sigma_{xx}=-E\alpha\Delta T=-100{,}8$ MPa. İkinci satır:

$$ \begin{aligned}\varepsilon_{yy}&=-\frac{\nu}{E}\sigma_{xx}+\alpha\Delta T\\&=(1+\nu)\,\alpha\Delta T=624{,}0\times10^{-6}.\end{aligned} $$

Tutulu doğrultudaki basınç, Poisson etkisiyle serbest doğrultulardaki genleşmeyi artırır.

(b) $\varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=0$, $\sigma_{zz}=0$; simetriden $\sigma_{xx}=\sigma_{yy}=\sigma$:

$$ \begin{aligned}0&=\frac{\sigma-\nu\sigma}{E}+\alpha\Delta T,\\ \sigma&=-\frac{E\alpha\Delta T}{1-\nu}=-144{,}0\ \text{MPa},\end{aligned} $$

ve üçüncü satırdan $\varepsilon_{zz}=\frac{1+\nu}{1-\nu}\,\alpha\Delta T=891{,}4\times10^{-6}$.

(c) Bütün $\varepsilon_{ij}=0$. (8.3)'te yalnız sıcaklık terimi kalır: $\sigma_{ij}=-\beta_T\Delta T\,\delta_{ij}$, yani

$$ \sigma=-\frac{E\alpha\Delta T}{1-2\nu}=-252{,}0\ \text{MPa}. $$

Kısıt arttıkça gerilme büyür ve Şekil 2'de görüldüğü gibi üç doğrultulu kısıtta Poisson oranına çok duyarlıdır: $\nu\to\tfrac12$ iken sonsuza gider. Pratikte tamamen kuşatılmış bir parça (ör. kalın bir dökümün çekirdeği) ancak çevresindeki malzemenin esnekliği ölçüsünde kısıtlıdır; gerçek değer bu üç durum arasında kalır.

Poisson oranına göre ısıl gerilmenin EαΔT'ye oranı: bir doğrultuda tutulu için sabit 1, iki doğrultuda 1/(1−ν), üç doğrultuda 1/(1−2ν) eğrisi ν=0,45'e doğru hızla yükseliyor; beton ve çelik değerleri dikey çizgilerle işaretli.
Şekil 2. Düzgün ısınan bir blokta kısıt sayısına göre ısıl gerilme. Çelikte ($\nu=0{,}3$) oranlar 1, 1,43 ve 2,5'tir.
Teorem

Doğrusal bir sıcaklık alanı serbest bir cisimde gerilme üretmez

Isıl gerilmenin kaynağı sıcaklığın büyüklüğü değil, ısıl şekil değiştirmelerin bir yer değiştirme alanından türeyememesidir. Serbest (dış kuvvetsiz, mesnetsiz) ve basit bağlantılı bir cisimde $\sigma_{ij}=0$ çözümünü deneyelim. O zaman $\varepsilon_{ij}=\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$ olmalıdır. Bu alan ancak Ders 06'daki uygunluk denklemlerini sağlıyorsa bir yer değiştirme alanından gelebilir. $\varphi=\alpha\Delta T$ için uygunluk denklemi

$$ \begin{aligned}&\varphi_{,kl}\,\delta_{ij}+\varphi_{,ij}\,\delta_{kl}\\&\ -\varphi_{,jl}\,\delta_{ik}-\varphi_{,ik}\,\delta_{jl}=0\end{aligned} $$

olur. $k=l$ alıp toplayalım ($\delta_{kk}=3$, $\varphi_{,jk}\delta_{ik}=\varphi_{,ij}$):

$$ \begin{aligned}&\varphi_{,kk}\,\delta_{ij}+3\varphi_{,ij}-\varphi_{,ij}-\varphi_{,ij}\\&\ =\varphi_{,kk}\,\delta_{ij}+\varphi_{,ij}=0 .\end{aligned} $$

Bunun izi ($i=j$) $4\varphi_{,kk}=0$ verir; geri koyunca $\varphi_{,ij}=0$. Yani sıcaklık koordinatların doğrusal bir fonksiyonu olmalıdır. Doğrusal sıcaklık alanında cisim gerilmesiz biçimde eğilir ve genleşir (bimetal şeritlerde eğilme ise iki farklı malzemeden kaynaklanır). Sıcaklık doğrusal değilse — örneğin merkezi sıcak, kenarı soğuk levha — gerilme kaçınılmazdır.

Mühendislik notu

Cephe camında ısıl kırılma

Güneş alan bir camın ortası ısınırken çerçeve içinde kalan kenar bandı gölgede ve soğuk kalır. Camı yarıçapı $b$ olan ince bir disk olarak idealleştirirsek (düzlemsel gerilme), radyal sıcaklık dağılımı $\Delta T(r)$ için kenardaki çevresel gerilme basit bir sonuca ulaşır (türetmesi aşağıdaki kutuda):

$$ \sigma_{\theta\theta}(b)=\alpha E\,\big(\overline{\Delta T}-\Delta T(b)\big), $$

burada $\overline{\Delta T}$ levhanın alan ortalaması sıcaklık artışıdır. Kenar, sıcak çekirdeğin genleşmesine engel olduğu için çekmeye girer. Soda-kireç camında $\alpha E=9\times10^{-6}\cdot70\,000=0{,}63$ MPa/°C'dir. Şekil 3'teki iki profilde merkez–kenar farkı 40 °C'dir: parabolik dağılımda kenar gerilmesi 12,60 MPa; sıcak bölgenin $r=0{,}8b$'ye kadar uzandığı, dar kenar bandının gölgede kaldığı durumda ise ortalama artış 32,53 °C olduğundan 20,50 MPa çıkar. Kenar işçiliği zayıf bir tavlı camda bu mertebedeki gerilmeler ısıl kırılma riskini gündeme getirir; temperli cam bu yüzden tercih edilir. Gerçek camlar dikdörtgendir ve sıcaklık alanı daha karmaşıktır; disk modeli yalnız mekanizmayı ve mertebeyi gösterir.

Türetme İnce dolu diskte ısıl gerilmelergöster

Eksenel simetrik, düzlemsel gerilme durumunda yalnız $\sigma_{rr}(r)$ ve $\sigma_{\theta\theta}(r)$ vardır. Kutupsal koordinatlarda denge (Ders 12)

$$ \frac{\dd\sigma_{rr}}{\dd r}+\frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}=0 , $$

şekil değiştirmeler $\varepsilon_{rr}=\dd u/\dd r$, $\varepsilon_{\theta\theta}=u/r$'dir. İkincisinden $u=r\varepsilon_{\theta\theta}$, türevinden uygunluk koşulu $\varepsilon_{rr}=\varepsilon_{\theta\theta}+r\,\dd\varepsilon_{\theta\theta}/\dd r$ çıkar.

1. Hooke + ısıl terim. $E\varepsilon_{rr}=\sigma_{rr}-\nu\sigma_{\theta\theta}+E\alpha\Delta T$ ve $E\varepsilon_{\theta\theta}=\sigma_{\theta\theta}-\nu\sigma_{rr}+E\alpha\Delta T$. Farkları $E(\varepsilon_{rr}-\varepsilon_{\theta\theta})=(1+\nu)(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})$.

2. Uygunluğa koyalım. Dengeden $\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}=-r\,\sigma_{rr}'$; uygunluk koşulu $E$ ile çarpılınca

$$ \begin{aligned}&(1+\nu)(-r\,\sigma_{rr}')\\&\ =r\,\big(\sigma_{\theta\theta}-\nu\sigma_{rr}+E\alpha\Delta T\big)'\end{aligned} $$

olur. $r$'ye bölüp sadeleşince

$$ \big(\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}\big)'=-E\alpha\,\Delta T' . $$

3. İntegre edelim. Dengeden $\sigma_{\theta\theta}=(r\sigma_{rr})'$, dolayısıyla $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}=\frac{1}{r}\,(r^2\sigma_{rr})'$. İntegral:

$$ \begin{aligned}r^2\sigma_{rr}={}&-E\alpha\int_0^r\Delta T\,r\,\dd r\\&+\frac{C}{2}r^2+D .\end{aligned} $$

Merkezde gerilme sonlu olmalı: $D=0$. Kenar yüksüz, $\sigma_{rr}(b)=0$: $C$ belirlenir. Sonuç:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}={}&\alpha E\Big[\frac{1}{b^2}\int_0^b\Delta T\,r\,\dd r\\ &\qquad-\frac{1}{r^2}\int_0^r\Delta T\,r\,\dd r\Big],\\ \sigma_{\theta\theta}={}&\alpha E\Big[\frac{1}{b^2}\int_0^b\Delta T\,r\,\dd r\\ &\qquad+\frac{1}{r^2}\int_0^r\Delta T\,r\,\dd r-\Delta T\Big]. \end{aligned}$$

$r=b$'de iki integral aynı olur ve $\frac{2}{b^2}\int_0^b\Delta T\,r\,\dd r=\overline{\Delta T}$ (alan ortalaması) olduğundan $\sigma_{\theta\theta}(b)=\alpha E\,(\overline{\Delta T}-\Delta T(b))$ bulunur. Betik, parabolik profil için bu çözümün dengeyi ve uygunluğu sağladığını SymPy ile kontrol eder. Ayrıntılı tartışma: Sadd, Bölüm 12.7.

Solda iki sıcaklık profili: parabolik olan merkezde 40 °C'den kenarda sıfıra iniyor; gölgeli kenar bandı profilinde sıcaklık r/b=0,8'e kadar 40 °C, sonra kenara doğru sıfıra düşüyor. Sağda çevresel gerilme merkezde negatif, kenarda pozitif: parabolikte 12,6 MPa, bantlı durumda 20,5 MPa; radyal gerilmeler kenarda sıfır.
Şekil 3. Merkezi ısınan ince cam disk ($\alpha E=0{,}63$ MPa/°C, merkez–kenar farkı 40 °C). Merkez basınçta, kenar çevresel çekmededir; soğuk kenar bandı daralınca kenar gerilmesi büyür.

Bu derste sıcaklık alanını bilinen bir girdi olarak alıyoruz. Gerçekte $\Delta T(x_i)$, ısı iletim denkleminden (kararlı durumda $\nabla^2T=0$) ayrıca bulunur ve şekil değiştirmenin sıcaklığı etkilemediği kabul edilir. Bu yaklaşıma bağlaşık olmayan (uncoupled) termoelastisite denir ve yapı mühendisliğindeki hemen her problem için yeterlidir.

3. Temel alan denklemleri

Artık her parça elimizde. Lineer, izotropik, termoelastik bir cismin temel alan denklemleri, cismin her iç noktasında sağlanması gereken şu on beş denklemdir. Denge (3 denklem):

$$ \sigma_{ji,j}+f_i=0 \tag{8.4}$$

Kinematik, yani şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntıları (6 denklem):

$$ \varepsilon_{ij}=\tfrac12\,(u_{i,j}+u_{j,i}) \tag{8.5}$$

Bünye, yani Duhamel–Neumann bağıntısı (6 denklem):

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}={}&\lambda\,\varepsilon_{kk}\,\delta_{ij}+2\mu\,\varepsilon_{ij}\\&-\beta_T\,\Delta T\,\delta_{ij}\end{aligned} \tag{8.6}$$

Bilinmeyenler de on beştir: üç yer değiştirme $u_i$, altı birim şekil değiştirme $\varepsilon_{ij}$ ve altı gerilme $\sigma_{ij}$. Dinamik problemlerde (8.4)'ün sağ tarafı $\rho\,\ddot u_i$ olur. Şekil 4 bu denklemlerin bilinmeyenleri nasıl birbirine bağladığını ve sınır koşullarının nereden girdiğini gösteriyor.

Akış şeması: dış yükler kutusu denge denklemleriyle gerilme kutusuna, gerilme kutusu bünye denklemiyle birim şekil değiştirme kutusuna, o da kinematik bağıntılarla yer değiştirme kutusuna bağlı; mesnetler kutusu sınırda yer değiştirmeyi belirliyor.
Şekil 4. Lineer elastisitenin on beş bilinmeyeni ve on beş denklemi. Sınır koşulları zinciri iki uçtan kapatır: gerilme koşulu dengeye, yer değiştirme koşulu kinematiğe bağlanır.
Sezgi

Uygunluk denklemleri bu listede neden yok?

(8.5), altı şekil değiştirmeyi üç yer değiştirmeden türetir. Yer değiştirmeleri bilinmeyen olarak taşıdığımız sürece uygunluk kendiliğinden sağlanır; ayrıca yazmaya gerek yoktur. Ama problemi yalnız gerilmeler ya da yalnız şekil değiştirmeler cinsinden çözmek istersek $u_i$ ortadan kalkar ve “bu şekil değiştirmeler gerçekten tek değerli bir yer değiştirme alanından gelebilir mi?” sorusu, altı uygunluk denklemi olarak geri döner. Beltrami–Michell denklemleri tam olarak budur.

4. Sınır koşulları ve temel problemler

Alan denklemleri bir kısmi diferansiyel denklem takımıdır; tek bir çözüm seçmek için cismin yüzeyinde ne olduğunu söylememiz gerekir. Yüzey $S$ iki parçaya ayrılır (Şekil 5):

  • Gerilme (yük) sınır koşulu — $S_t$ üzerinde yüzey kuvveti verilmiştir. Cauchy bağıntısıyla: $$ \sigma_{ji}\,n_j=\bar T_i\quad (S_t\ \text{üzerinde}). $$ Yüksüz (serbest) yüzeyde $\bar T_i=0$'dır.
  • Yer değiştirme sınır koşulu — $S_u$ üzerinde yer değiştirme verilmiştir: $$ u_i=\bar u_i\quad (S_u\ \text{üzerinde}). $$ Ankastre mesnette $\bar u_i=0$'dır.
  • Karma koşul — aynı noktada bazı bileşenler için yer değiştirme, diğerleri için gerilme verilir. Kayıcı (sürtünmesiz) mesnet tipik örnektir: normal yer değiştirme sıfır, teğetsel yüzey kuvveti sıfır.

Her noktada her doğrultu için tam olarak bir koşul verilir: hem $u_i$'yi hem $T_i$'yi aynı anda belirleyemeyiz (biri verilince diğeri problemin cevabıdır). Sınır koşullarının türüne göre üç temel problem tanımlanır:

  1. Gerilme problemi (birinci temel problem): bütün sınırda yüzey kuvvetleri verilir ($S=S_t$). Dış yükler toplam olarak dengede olmalıdır; aksi hâlde statik çözüm yoktur. Gerilmeler tek türlü bulunur, yer değiştirmeler bir rijit cisim hareketine kadar belirsiz kalır.
  2. Yer değiştirme problemi (ikinci temel problem): bütün sınırda yer değiştirmeler verilir ($S=S_u$).
  3. Karma problem: sınırın bir kısmında yük, bir kısmında yer değiştirme verilir. Mühendislik problemlerinin çoğu böyledir.
İpucu

Simetri düzlemleri de bir sınır koşuludur

Geometrisi ve yüklemesi bir düzleme göre simetrik olan bir cismin yalnız yarısını modellemek, hem analitik çözümlerde hem sonlu eleman modellerinde çok sık yapılır. Kesilen simetri düzleminde iki şey bilinir: düzleme dik yer değiştirme sıfırdır (iki yarı birbirinden ayrılmaz, birbirine girmez) ve düzlem üzerindeki kayma yüzey kuvvetleri sıfırdır (kayma gerilmesi simetri düzleminin iki yanında zıt işaretlidir, yani $x$'e göre tek bir fonksiyondur; bu yüzden düzlem üzerinde sıfırdır). Bu, tipik bir karma sınır koşuludur: normal doğrultuda yer değiştirme, teğet doğrultularda yük verilmiştir. Örneğin $x=0$ simetri düzlemiyse $u_x=0$, $\sigma_{xy}=\sigma_{xz}=0$ yazılır.

Koordinat yüzeylerinde ve eğik yüzeylerde yazım

Dikdörtgen bir levhanın kenarları koordinat eksenlerine paralelse normal vektör çok basittir ve sınır koşulları doğrudan gerilme bileşenleri üzerine düşer. Örneğin $y=c$ üst kenarında ($\vect n=\vect e_y$) düzgün $q$ basıncı varsa $T_x=\sigma_{yx}=0$ ve $T_y=\sigma_{yy}=-q$ yazılır; $y=-c$ alt kenarı serbestse ($\vect n=-\vect e_y$) $\sigma_{yx}=\sigma_{yy}=0$ olur. Negatif yüzde normalin işareti değişir ama sıfıra eşitlenen bileşenler aynıdır; sıfırdan farklı bir yükte ise işarete dikkat etmek gerekir. Eğik bir yüzeyde normal vektörün bileşenleri devreye girer.

Düzensiz biçimli bir cisim: sınırın kalın siyah çizgili kısmı taralı mesnet, yani S_u; kırmızı çizgili kısmı yüklü, oklar yüzey kuvvetlerini gösteriyor; yeşil ok dış normal n.
Şekil 5. Sınırın yük verilen ($S_t$) ve yer değiştirme verilen ($S_u$) parçaları.
Üçgen ağırlık barajı kesiti: solda su basıncı derinlikle doğrusal artan oklarla gösterilmiş, sağdaki eğik serbest yüzde dış normal n çizilmiş, x ekseni sağa, y ekseni aşağı.
Şekil 6. Ağırlık barajı kesiti: düşey memba yüzünde hidrostatik basınç, eğik mansap yüzü serbest (Çözümlü örnek 3).

Çözümlü örnek 3Ağırlık barajı kesitinde sınır koşullarının yazılması

Uzun bir ağırlık barajının kesiti Şekil 6'daki üçgendir. $x$ ekseni yatay ve barajın içine doğru, $y$ ekseni kretten aşağı doğrudur; baraj $0\le x\le y\tan\beta$, $0\le y\le H$ bölgesini kaplar. Memba yüzüne ($x=0$) derinlikle artan su basıncı $p=\gamma_w\,y$ etkir, mansap yüzü ($x=y\tan\beta$) yüksüzdür. Problem düzlemseldir (Ders 09). İki yüzdeki sınır koşullarını gerilme bileşenleri cinsinden yazın.

Çözüm

Memba yüzü $x=0$. Dış normal barajın dışına, suya doğrudur: $\vect n=(-1,\,0)$. Su basıncı yüzeye dik ve cismin içine doğru iter; yüzey kuvveti $\bar{\vect T}=-p\,\vect n=(\gamma_w y,\,0)$. Cauchy bağıntısı $T_i=\sigma_{ji}n_j$'nin iki bileşeni:

$$ \begin{aligned} T_x&=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{yx}n_y=-\sigma_{xx},\\ T_y&=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y=-\sigma_{xy}. \end{aligned}$$

Bunları verilen yüke eşitleriz:

$$ \sigma_{xx}(0,y)=-\gamma_w\,y, $$ $$ \sigma_{xy}(0,y)=0 . $$

Basınç, beklendiği gibi negatif normal gerilme verir.

Mansap yüzü $x=y\tan\beta$. Yüzey $F=x-y\tan\beta=0$ ile tanımlıdır; baraj içinde $F<0$. Dış normal $\nabla F$ doğrultusundadır: $(1,\,-\tan\beta)$; birim vektöre çevirince $\vect n=(\cos\beta,\,-\sin\beta)$. ($y$ aşağı doğru olduğundan negatif $y$ bileşeni normalin yukarı baktığını söyler.) Yüzey yüksüz: $T_x=T_y=0$:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}\cos\beta-\sigma_{xy}\sin\beta&=0,\\ \sigma_{xy}\cos\beta-\sigma_{yy}\sin\beta&=0 . \end{aligned}$$

Yorum. Eğik yüzde tek tek gerilme bileşenleri değil, onların birleşimleri sıfırdır. Taban ($y=H$) temele bağlıdır. Orada ya temelin esnekliğini de içeren bir yer değiştirme koşulu yazılır ya da taban koşulu yalnız bileşke kuvvet ve moment olarak (Saint-Venant ilkesiyle, zayıf biçimde) sağlanır; ikinci yolda bulunan gerilmeler tabandan, taban genişliği mertebesinde uzak kesitlerde güvenilirdir. Barajın kendi ağırlığı ($f_y=\rho_b g$) bir kütle kuvveti olarak alan denklemlerine girer, sınır koşullarına değil. Bu problemin polinom gerilmelerle kesin bir çözümü vardır; Ders 09'da ele alınır.

İlk strateji, bilinmeyen sayısını on beşten üçe indirmektir. Kinematik bağıntıları bünye denkleminde, sonucu da denge denkleminde yerine koyarsak geriye yalnız yer değiştirmeler kalır.

Türetme Navier denklemlerinin türetilmesigöster

1. Gerilmeyi yer değiştirmeyle yazalım. (8.5)'i (8.6)'da yerine koyalım; $\varepsilon_{kk}=u_{k,k}$:

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}={}&\lambda\,u_{k,k}\,\delta_{ij}+\mu\,(u_{i,j}+u_{j,i})\\&-\beta_T\,\Delta T\,\delta_{ij}.\end{aligned} $$

2. Türevini alalım. $\sigma$ simetrik olduğundan $\sigma_{ji,j}=\sigma_{ij,j}$. $j$'ye göre türev alıp toplarsak ($\delta_{ij}$ ile çarpılmış terimlerde $j\to i$):

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij,j}={}&\lambda\,u_{k,ki}+\mu\,u_{i,jj}\\&+\mu\,u_{j,ij}-\beta_T\,\Delta T_{,i}.\end{aligned} $$

3. Türev sırasını değiştirelim. $u_{j,ij}=u_{j,ji}=u_{k,ki}$ (kukla indisin adı önemsizdir). İki terim birleşir: $(\lambda+\mu)\,u_{k,ki}$.

4. Dengeye koyalım. $\sigma_{ij,j}+f_i=0$:

$$ \begin{aligned}&\mu\,u_{i,kk}+(\lambda+\mu)\,u_{k,ki}\\&\quad+f_i-\beta_T\,\Delta T_{,i}=0\end{aligned} \tag{8.7}$$

(8.7), üç bilinmeyenli üç ikinci mertebe kısmi diferansiyel denklemdir: Navier denklemleri (ya da Lamé–Navier denklemleri). Vektör gösterimiyle

$$ \begin{aligned}&\mu\,\nabla^2\vect u+(\lambda+\mu)\,\nabla(\nabla\cdot\vect u)\\&\quad+\vect f-\beta_T\,\nabla\Delta T=\vect 0\end{aligned} $$

yazılır. $\mu$'ye bölüp $\frac{\lambda+\mu}{\mu}=\frac{1}{1-2\nu}$ olduğunu kullanırsak yalnız Poisson oranını içeren bir biçim de elde edilir (izotermal hâlde):

$$ \nabla^2\vect u+\frac{1}{1-2\nu}\,\nabla(\nabla\cdot\vect u)+\frac{\vect f}{\mu}=\vect 0 . $$

Üç önemli gözlem:

  • Isıl etki eşdeğer bir kütle kuvvetidir. Sıcaklık, denklemde $\vect f$ ile aynı yere $-\beta_T\nabla\Delta T$ olarak girer. Isıl problem, “kütle kuvveti $\vect f-\beta_T\nabla\Delta T$ olan” izotermal bir probleme dönüşür (gerilme sınır koşuluna da $\beta_T\Delta T\,n_i$ terimi eklenir).
  • Uygunluk kendiliğinden sağlanır, çünkü şekil değiştirmeler yer değiştirmeden türetilir.
  • Sınır koşulları $S_u$'da doğrudan $u_i=\bar u_i$ olarak, $S_t$'de ise yer değiştirme türevleriyle yazılır: $\big[\lambda u_{k,k}\delta_{ij}+\mu(u_{i,j}+u_{j,i})\big]n_j=\bar T_i$. Bu yüzden Navier formülasyonu yer değiştirmelerin verildiği problemlerde doğaldır. Sonlu eleman yöntemlerinin büyük çoğunluğu da bu formülasyonun zayıf (integral) biçimini çözer.

Çözümlü örnek 4Navier denklemiyle kendi ağırlığı altındaki zemin tabakası

Kalınlığı $H=10$ m olan yatay, sonsuz geniş bir zemin tabakası rijit bir kaya üzerine oturuyor. Malzeme lineer elastik kabul ediliyor: $E=20$ MPa, $\nu=0{,}3$, birim hacim ağırlığı $\gamma=18$ kN/m³. Tabaka sonsuz geniş olduğundan yatay yer değiştirme yoktur. $x$ eksenini yüzeyden aşağı doğru alarak (a) düşey yer değiştirmeyi ve gerilmeleri bulun, (b) yatay gerilmenin düşey gerilmeye oranını hesaplayın. ($\gamma$ burada birim hacim ağırlığıdır, kayma şekil değiştirmesi değil. Amaç Navier denkleminin kullanımını göstermektir; gerçek bir zemin tabakası çökelirken bu sıkışmayı zaten yaşamıştır.)

Çözüm

1. Yer değiştirme alanı. Simetri ve sonsuz genişlik nedeniyle $u_x=u(x)$, $u_y=u_z=0$. Kütle kuvveti aşağı doğru, yani $+x$ yönünde: $f_x=\gamma$. Birim hacim değişimi $u_{k,k}=u'(x)$.

2. Navier denklemi. (8.7)'nin $x$ bileşeninde $u_{x,kk}=u''$ ve $u_{k,kx}=u''$ olduğundan

$$ (\lambda+2\mu)\,u''+\gamma=0 . $$

$y$ ve $z$ bileşenleri özdeş olarak sağlanır. Kısaltma için $M=\lambda+2\mu$ (Ders 07'deki kısıtlanmış modül).

3. Sınır koşulları. Yüzey yüksüz: $\sigma_{xx}(0)=M\,u'(0)=0$. Kaya rijit: $u(H)=0$.

4. İntegrasyon. $u'=-\gamma x/M+C_1$; birinci koşuldan $C_1=0$. Bir kez daha integre edip ikinci koşulu kullanırsak

$$ u(x)=\frac{\gamma}{2M}\,\big(H^2-x^2\big). $$

5. Gerilmeler. $\sigma_{xx}=Mu'=-\gamma x$ (örtü yükü: derinlikle doğrusal artan düşey gerilme). Yatay gerilmeler (8.6)'dan $\sigma_{yy}=\sigma_{zz}=\lambda u'$, yani

$$ \sigma_{yy}=\frac{\lambda}{\lambda+2\mu}\,\sigma_{xx}=\frac{\nu}{1-\nu}\,\sigma_{xx}. $$

6. Sayılar. $M=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}=26{,}923$ MPa. Yüzey oturması $u(0)=\gamma H^2/(2M)=33{,}4$ mm. Tabanda $\sigma_{xx}=-180$ kPa, $\sigma_{yy}=\sigma_{zz}=-77{,}14$ kPa. Oran $K_0=\nu/(1-\nu)=0{,}4286$.

Yorum. $K_0$, zemin mekaniğinde sükûnetteki toprak basıncı katsayısı adıyla bilinir. Elastisite onu yalnız Poisson oranına bağlar. Gerçek zeminlerde ölçülen değerler gerilme geçmişine de bağlıdır; elastik değer bir başlangıç tahminidir. Şekil 7 yer değiştirmenin parabolik, gerilmelerin doğrusal dağılımını gösteriyor.

İki panel: solda derinliğe göre düşey yer değiştirme, yüzeyde 33 mm'den tabanda sıfıra parabolik olarak azalıyor; sağda düşey gerilme yüzeyde sıfırdan tabanda −180 kPa'ya, yatay gerilme −77 kPa'ya doğrusal artıyor.
Şekil 7. Kendi ağırlığı altında yanal hareketi engellenmiş elastik tabaka: Navier denkleminin kapalı çözümü ($E=20$ MPa, $\nu=0{,}3$, $\gamma=18$ kN/m³, $H=10$ m).

6. Gerilme formülasyonu: Beltrami–Michell denklemleri

İkinci strateji, gerilmeleri doğrudan bilinmeyen almaktır. Sınır koşulları yalnız yük olarak verilmişse bu çok cazip görünür: gerilme sınır koşulu $\sigma_{ji}n_j=\bar T_i$ doğrudan bilinmeyenler cinsindendir. Fakat üç denge denklemi altı bilinmeyeni belirlemeye yetmez; altı gerilme bileşeninin dengeyi sağlayan sonsuz sayıda seçimi vardır. Hangisinin gerçek olduğunu, karşılık gelen şekil değiştirmelerin uygun olması belirler. Saint-Venant uygunluk denklemlerini Hooke yasası ve denge yardımıyla gerilmeler cinsinden yazarsak Beltrami–Michell denklemlerini buluruz.

Türetme Beltrami–Michell denklemlerinin türetilmesi (izotermal)göster

1. Uygunluğun daraltılmış biçimi. Ders 06'daki uygunluk denklemi $\varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0$'da $k=l$ yapıp toplayalım:

$$ \varepsilon_{ij,kk}+\varepsilon_{kk,ij}-\varepsilon_{ik,jk}-\varepsilon_{jk,ik}=0 . $$

Bu altı denklem, altı bağımsız uygunluk denklemine denktir.

2. Hooke yasasını koyalım. $I_1=\sigma_{mm}$ kısaltmasıyla $E\,\varepsilon_{ij}=(1+\nu)\sigma_{ij}-\nu I_1\delta_{ij}$ ve $E\,\varepsilon_{kk}=(1-2\nu)I_1$. Dört terim tek tek:

$$ \begin{aligned} E\varepsilon_{ij,kk}&=(1+\nu)\sigma_{ij,kk}-\nu\,I_{1,kk}\,\delta_{ij},\\ E\varepsilon_{kk,ij}&=(1-2\nu)\,I_{1,ij},\\ E\varepsilon_{ik,jk}&=(1+\nu)\sigma_{ik,kj}-\nu\,I_{1,ij},\\ E\varepsilon_{jk,ik}&=(1+\nu)\sigma_{jk,ki}-\nu\,I_{1,ij}. \end{aligned}$$

(Üçüncü satırda $\delta_{ik}I_{1,jk}=I_{1,ij}$.) Birinci iki satırdan son iki satırı çıkarırsak $I_{1,ij}$ katsayısı $1-2\nu+2\nu=1$ olur:

$$ \begin{aligned} &(1+\nu)\sigma_{ij,kk}-\nu\,\delta_{ij}I_{1,kk}+I_{1,ij}\\ &\ -(1+\nu)\big(\sigma_{ik,kj}+\sigma_{jk,ki}\big)=0 . \end{aligned}$$

3. Dengeyi kullanalım. $\sigma_{ik,k}=-f_i$ olduğundan $\sigma_{ik,kj}=-f_{i,j}$ ve $\sigma_{jk,ki}=-f_{j,i}$:

$$ \begin{aligned} &(1+\nu)\sigma_{ij,kk}-\nu\,\delta_{ij}I_{1,kk}\\ &\ +I_{1,ij}\\ &\ +(1+\nu)\big(f_{i,j}+f_{j,i}\big)=0 . \end{aligned}\tag{$*$}$$

4. $I_{1,kk}$'yi bulalım. $(*)$'da $i=j$ yapıp toplayalım ($\delta_{ii}=3$, $I_{1,ii}=I_{1,kk}$):

$$ \begin{aligned}&2(1-\nu)\,I_{1,kk}+2(1+\nu)f_{k,k}=0,\\ &I_{1,kk}=-\frac{1+\nu}{1-\nu}\,f_{k,k}.\end{aligned} $$

(Katsayı: $(1+\nu)-3\nu+1=2(1-\nu)$.)

5. Geri koyalım. $(*)$'daki $I_{1,kk}$'nin yerine bunu yazıp $(1+\nu)$'ya bölelim:

$$ \begin{aligned}&\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\,\sigma_{kk,ij}\\&\ =-\frac{\nu\,\delta_{ij}f_{k,k}}{1-\nu}\\&\ \ \ -f_{i,j}-f_{j,i}\end{aligned} \tag{8.8}$$

(8.8), Beltrami–Michell uygunluk denklemleridir (kütle kuvvetsiz hâl Beltrami'ye, genel hâl Michell'e atfedilir). Gerilme formülasyonunda çözülecek takım, üç denge denklemi (8.4) ile bu altı denklemdir; sınırda gerilme koşulu kullanılır. Kütle kuvveti yoksa (8.8) çok sade bir biçim alır:

$$ \sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\,\sigma_{kk,ij}=0 . $$

Bu durumda $I_{1,kk}=0$, yani gerilmelerin izi harmonik bir fonksiyondur; ve her gerilme bileşeni biharmoniktir: $\nabla^4\sigma_{ij}=0$ (Alıştırma 7). Airy gerilme fonksiyonunun biharmonik denklemi (Ders 10) bu sonucun iki boyutlu bir yansımasıdır.

Sıcaklık değişimi varsa türetme aynı adımlarla ilerler; yalnız Hooke yasasında (8.2)'deki $E\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$ terimi taşınır.

Türetme Isıl Beltrami–Michell denklemigöster

1. Ek terimler. $E\varepsilon_{ij}$'ye $E\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$ eklenir. Daraltılmış uygunluk denkleminin dört teriminin ek katkıları sırasıyla $E\alpha\,\Delta T_{,kk}\delta_{ij}$, $3E\alpha\,\Delta T_{,ij}$, $-E\alpha\,\Delta T_{,ij}$ ve $-E\alpha\,\Delta T_{,ij}$'dir. Toplam ek: $E\alpha\,(\delta_{ij}\Delta T_{,kk}+\Delta T_{,ij})$. Bu terim $(*)$ denkleminin sol tarafına eklenir.

2. İz. $i=j$ yapıp toplarsak ek terim $4E\alpha\,\Delta T_{,kk}$ verir:

$$ \begin{aligned}&2(1-\nu)\,I_{1,kk}+2(1+\nu)f_{k,k}\\&\quad+4E\alpha\,\Delta T_{,kk}=0 .\end{aligned} $$

3. Geri koyalım. Kütle kuvvetsiz durumda $I_{1,kk}=-\frac{2E\alpha}{1-\nu}\Delta T_{,kk}$. Bunu $(*)$'ın ısıl hâlinde yerine koyarsak $\delta_{ij}$'li terimlerin katsayısı $E\alpha\big(1+\frac{2\nu}{1-\nu}\big)=E\alpha\,\frac{1+\nu}{1-\nu}$ olur. $(1+\nu)$'ya bölünce:

$$ \begin{aligned} &\sigma_{ij,kk}+\frac{\sigma_{kk,ij}}{1+\nu}\\ &\ +\frac{E\alpha\,\Delta T_{,ij}}{1+\nu}\\ &\ +\frac{E\alpha\,\delta_{ij}\Delta T_{,kk}}{1-\nu}=0 \end{aligned}\tag{8.9}$$

Python betiği, (8.8) ve (8.9)'un birleşik hâlini rastgele polinom yer değiştirme ve sıcaklık alanlarıyla sembolik olarak doğrular. İki boyutlu problemler için bu denklemler tek bir denkleme iner; düzlemsel gerilmede $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-(1+\nu)(f_{x,x}+f_{y,y})$. Türetmesi ve düzlemsel şekil değiştirme karşılığı Ders 09'dadır.

Dikkat

Denge tek başına gerilmeyi belirlemez

Bir gerilme alanının yalnız denge denklemlerini ve sınır koşullarını sağlaması onu doğru çözüm yapmaz. Ders 04'teki “kabul edilebilir gerilme alanı” denetimi yalnız dengeyi sınar; bir alanın gerçek bir elastik çözüm olması için ayrıca Beltrami–Michell denklemlerini (ya da şekil değiştirmeleri üzerinden uygunluğu) sağlaması gerekir.

7. Süperpozisyon, teklik ve Saint-Venant ilkesi

Süperpozisyon

Alan denklemleri ve sınır koşulları bilinmeyenlere göre doğrusaldır. $(\sigma^{(1)},\varepsilon^{(1)},u^{(1)})$ bir yükleme için, $(\sigma^{(2)},\varepsilon^{(2)},u^{(2)})$ başka bir yükleme için çözümse, toplamları iki yüklemenin toplamının çözümüdür. Karmaşık bir yükü basit parçalara ayırıp sonuçları toplamak, elastisitede en sık kullanılan araçtır: Ders 13'teki Kirsch çözümü uzak alandaki tek eksenli çekmeyi bir eksenel simetrik parça ile bir $\cos2\theta$ parçasına ayırarak kurulur. Süperpozisyon, malzeme doğrusal ve şekil değiştirmeler çok küçük olduğu sürece geçerlidir.

Teklik teoremi

Teorem

Teklik (Kirchhoff)

Lineer elastisitenin karma sınır değer probleminin en fazla bir çözümü vardır. Gerilme problemi için gerilmeler tektir; yer değiştirmeler bir rijit cisim hareketine kadar belirlidir.

İspat, Ders 07'deki Clapeyron teoremine ve enerjinin pozitif tanımlı olmasına dayanır. Aynı problemin iki çözümü olduğunu varsayalım ve farklarını $(\sigma^*,\varepsilon^*,u^*)$ ile gösterelim. Fark alanı, kütle kuvveti sıfır, $S_t$ üzerinde yükü sıfır ve $S_u$ üzerinde yer değiştirmesi sıfır olan bir problemin çözümüdür (aynı sıcaklık alanı iki çözümde de olduğu için farkta kaybolur). Clapeyron teoremini fark alanına uygulayalım:

$$ \begin{aligned}2\int_V U^*\,\dd V&=\int_S T^*_i\,u^*_i\,\dd S\\&\quad+\int_V f^*_i\,u^*_i\,\dd V=0 .\end{aligned} $$

Sağ taraftaki yüzey integrali sıfırdır: $S_t$'de $T^*_i=0$, $S_u$'da $u^*_i=0$. Hacim integrali de $f^*_i=0$ olduğundan sıfırdır. $U^*\ge0$ olduğundan integralin sıfır olması her noktada $U^*=0$ demektir; pozitif tanımlılıktan $\varepsilon^*_{ij}=0$, Hooke yasasından $\sigma^*_{ij}=0$. Şekil değiştirmesi sıfır olan yer değiştirme alanı bir rijit cisim hareketidir; $S_u$ bu hareketi engelliyorsa $u^*=0$'dır. İki çözüm aynıdır.

Teoremin pratik anlamı büyüktür: bütün alan denklemlerini ve sınır koşullarını sağlayan bir çözümü, nasıl bulunmuş olursa olsun (tahminle, yarı ters yöntemle, bir kitaptan), bulmuşsak doğru çözümü bulmuşuzdur. Ters ve yarı ters yöntemlerin meşruiyeti buradan gelir.

Saint-Venant ilkesi

Kesin elastisite çözümleri sınır koşullarının noktadan noktaya sağlanmasını ister. Oysa gerçekte bir kirişin ucuna yükün tam olarak nasıl dağıldığını (cıvata, kaynak, mesnet plakası) çoğu zaman bilmeyiz. Saint-Venant 1855'teki burulma çalışmasında bu zorluğu bir ilkeyle aştı:

Tanım

Saint-Venant ilkesi

Cismin sınırının küçük bir bölgesine etkiyen bir yük, statikçe eşdeğer (aynı bileşke kuvvet ve aynı bileşke moment) başka bir yükle değiştirilirse, gerilme alanı yalnız bu bölgenin yakınında önemli ölçüde değişir. Yükleme bölgesinin boyutunun birkaç katı uzaklıkta fark küçülür.

Şekil 8 ilkeyi hesaplanmış bir örnekle gösteriyor. Bir yarı düzlemin yüzeyine aynı $P$ bileşkeli üç farklı yük uygulanmıştır: tek bir tekil yük, genişliği $2a$ olan düzgün yayılı yük ve $x=\pm a$'da iki yarım yük. Gerilmeler Ders 13'te türeteceğimiz Flamant çözümünden ve onun süperpozisyonundan hesaplandı. Yüzeye yakın ($y=a/2$) üç dağılım tamamen farklıdır; yük ekseni altında tekil yükle yayılı yük arasındaki fark yüzde 62,3'tür. Derinlik arttıkça fark hızla kapanır: $y=a$'da yüzde 35,7, $y=2a$'da yüzde 13,6, $y=4a$'da yüzde 3,9.

Dört panel, derinlik 0,5a, a, 2a ve 4a için yatay konuma göre düşey gerilme: sığ derinlikte tekil yükün sivri tepesi, yayılı yükün yuvarlak tepesi ve iki yükün iki ayrı tepesi çok farklı; 4a derinliğinde üç eğri neredeyse üst üste.
Şekil 8. Saint-Venant ilkesi: yarı düzlemde statikçe eşdeğer üç yüklemenin altında $\sigma_{yy}$. Yükleme genişliğinin birkaç katı derinlikte dağılımlar birleşir.

İlke, Airy fonksiyonu ile kiriş çözümlerinde uç sınır koşullarını yalnız bileşke kuvvet ve moment olarak (“zayıf” biçimde) sağlamamıza izin verir (Ders 10, Ders 11). Kesin bir teorem değil, çok geniş bir sınıfta doğrulanmış bir ilkedir. İnce cidarlı açık kesitlerde (ör. I profil burulması) etkinin sönümü çok daha yavaş olabilir; böyle durumlarda dikkatli olmak gerekir.

8. Çözüm stratejileri ve potansiyel fonksiyonlar

Elastisite problemlerine tarih boyunca üç yoldan yaklaşılmıştır. Tameroğlu bu sınıflandırmayı kitabının omurgası yapar; bu kaynakta da aynı mantığı izleyeceğiz.

  • Ters yöntem (inverse method): alan denklemlerini sağladığı bilinen bir çözüm alınır ve sınırda hangi yüklere ve yer değiştirmelere karşılık geldiğine bakılır; anlamlı bir problemin çözümü olduğu görülürse iş biter. Airy polinomlarının dikdörtgen levhada hangi kenar yüklerini ürettiğini incelemek (Ders 10) buna örnektir.
  • Yarı ters yöntem (semi-inverse method): çözümün bir kısmı fiziksel sezgiyle varsayılır (örneğin burulmada kesitlerin rijit döndüğü ve yalnız eksen doğrultusunda çarpıldığı), kalan bilinmeyenler alan denklemleri ve sınır koşullarından bulunur. Teklik teoremi bulunan çözümün doğru olduğunu garanti eder. Saint-Venant burulması (Ders 14) ve Lamé borusu (Ders 12) böyle çözülür.
  • Doğrudan yöntem (direct method): denklemler verilen sınır koşullarıyla doğrudan integre edilir: değişkenlere ayırma, Fourier serileri, karmaşık değişkenler, integral dönüşümler; ya da sayısal olarak sonlu elemanlar ve sınır elemanları. Mühendislik pratiğindeki çözümlerin çoğu bugün sayısal doğrudan yöntemle yapılır; analitik çözümler hem bu sayısal sonuçları doğrulamak hem de davranışı anlamak için vazgeçilmezdir.

Hangi formülasyonun seçileceği, büyük ölçüde sınır koşullarına bağlıdır (Şekil 9). Her iki formülasyonun da denklemleri sadeleştiren yardımcı fonksiyonları vardır: gerilme tarafında dengeyi kendiliğinden sağlayan gerilme fonksiyonları (iki boyutta Airy, burulmada Prandtl), yer değiştirme tarafında Navier denklemini daha basit denklemlere indiren yer değiştirme potansiyelleri.

Karar şeması: üstte sınır değer problemi kutusu; yer değiştirmeler verilmişse yer değiştirme formülasyonuna (Navier) ve oradan Galerkin ile Papkovich–Neuber potansiyellerine; yükler verilmişse gerilme formülasyonuna (denge ve Beltrami–Michell) ve oradan Airy ve Prandtl gerilme fonksiyonlarına; en altta ters, yarı ters ve doğrudan çözüm stratejileri.
Şekil 9. Formülasyon ve çözüm yöntemi seçimi. Bu kaynağın kalan dersleri çoğunlukla sağ kolu (gerilme fonksiyonları) izler.

Yer değiştirme potansiyellerinin en bilineni Galerkin vektörüdür: yer değiştirme alanı bir $\vect G$ vektör fonksiyonunun türevleriyle yazılır ve Navier denklemlerinin bağlaşıklığı ortadan kalkar.

Türetme Galerkin vektörü Navier denklemini nasıl sadeleştirir?göster

Yer değiştirme alanını

$$ \vect u=2(1-\nu)\,\nabla^2\vect G-\nabla(\nabla\cdot\vect G), $$ $$ u_i=2(1-\nu)\,G_{i,kk}-G_{k,ki} $$

biçiminde arayalım ve kütle kuvvetli, izotermal Navier denklemine $\mu\,u_{i,jj}+(\lambda+\mu)\,u_{j,ji}+f_i=0$ yerleştirelim.

1. Önce diverjans. $u_i$ ifadesinde $i\to j$ yapıp $j$'ye göre türev alırsak $u_{j,j}=2(1-\nu)\,G_{j,kkj}-G_{k,kjj}$. Kukla indislerin adı önemsiz, türevlerin sırası değiştirilebilir olduğundan $G_{j,kkj}=G_{k,kjj}$; iki terim birleşir:

$$ \nabla\cdot\vect u=(1-2\nu)\,\nabla^2(\nabla\cdot\vect G), $$ $$ u_{j,j}=(1-2\nu)\,G_{k,kjj}. $$

Buradan $u_{j,ji}=(1-2\nu)\,G_{k,kjji}$.

2. Laplace terimi. $u_{i,jj}=2(1-\nu)\,G_{i,kkjj}-G_{k,kijj}$.

3. Katsayı. $\nu=\frac{\lambda}{2(\lambda+\mu)}$ olduğundan $1-2\nu=\frac{\mu}{\lambda+\mu}$, yani $(\lambda+\mu)(1-2\nu)=\mu$.

4. Navier'e koyalım.

$$ \begin{aligned} &2\mu(1-\nu)\,G_{i,kkjj}-\mu\,G_{k,kijj}\\ &\quad+\mu\,G_{k,kjji}+f_i=0 . \end{aligned}$$

İkinci ve üçüncü terim yalnız türev sırasıyla ayrılır ve birbirini götürür. Kalan:

$$ 2\mu(1-\nu)\,\nabla^4\vect G=-\vect f . $$

Kütle kuvveti yoksa $\nabla^4\vect G=\vect 0$, yani $G_{i,jjkk}=0$: üç bağlaşık Navier denklemi, her bileşen için ayrı ayrı çözülebilen üç bağımsız biharmonik denkleme dönüşür. Betik bu özdeşliği rastgele beşinci derece polinom $\vect G$ ile sembolik olarak doğrular. $\vect G=(0,0,C\,r)$ seçimi, sonsuz cisim içinde tekil bir kuvvetin çözümünü (Kelvin çözümü) verir (Alıştırma 8). Galerkin vektöründen, harmonik bir vektör ve bir skaler fonksiyonla yazılan Papkovich–Neuber gösterimi de türetilir; bunlar üç boyutlu temas ve tekil kuvvet problemlerinin temel araçlarıdır.

9. Python ile doğrulama

Betik, bu dersin sayısal örneklerini (tutulu ve boşluklu çubuk, tutulu blok, cam disk, zemin tabakası, Saint-Venant karşılaştırması) tekrarlar ve üç türetmeyi SymPy ile denetler: rastgele polinom yer değiştirme ve sıcaklık alanları için Duhamel–Neumann bağıntısının diverjansı Navier denklemine birebir eşittir; aynı alanlarda dengeyi sağlayan kütle kuvvetiyle Beltrami–Michell bağıntısı (sıcaklık terimiyle birlikte) özdeş olarak sağlanır; Galerkin vektörü Navier denklemini $2\mu(1-\nu)\nabla^4\vect G$'ye indirger.

e08_alan_denklemleri.py167 satır · Pythonİndir
"""Ders 08 — Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri (doğrulama betiği).

Ne yapar?
  1. Isıl gerilme örnekleri: tutulu çubuk, boşluklu çubuk, 1-2-3 doğrultuda tutulu blok (çelik)
  2. Merkezi ısınan ince dairesel cam levhada ısıl gerilmeler (+ SymPy ile denge/uygunluk kontrolü)
  3. Navier denklemiyle kendi ağırlığı altındaki, yanal hareketi engellenmiş zemin tabakası
  4. SymPy: Duhamel–Neumann + denge = Navier (rastgele polinom yer değiştirme ve sıcaklıkla)
  5. SymPy: Beltrami–Michell bağıntısının (kütle kuvveti ve sıcaklıkla) sağlandığının kontrolü
  6. SymPy: Galerkin vektörü → Navier = 2μ(1−ν)∇⁴G ; G = (0, 0, C·r) ile Kelvin çözümü
  7. Saint-Venant ilkesi: yarı düzlemde tekil ve yayılı yükün derinlikteki farkı

Çalıştır:   python e08_alan_denklemleri.py
Gerekenler: numpy, sympy
"""
import numpy as np
import sympy as sp

# %% 1. Isıl gerilme örnekleri (çelik)
E, nu, alfa = 210e3, 0.30, 12e-6          # MPa, -, 1/°C
print("=== 1. Isıl gerilmeler (çelik, E=210 GPa, ν=0,3, α=12e-6 1/°C) ===")
dT = 50.0
print(f"iki ucu tutulu çubuk, ΔT={dT:.0f} °C : σ = -EαΔT = {-E * alfa * dT:.1f} MPa")
L, bosluk = 1000.0, 0.3                   # mm
serbest = alfa * dT * L
sig_b = -E * (alfa * dT - bosluk / L)
print(f"boşluklu çubuk L=1 m, δ=0,3 mm: serbest uzama = {serbest:.2f} mm > δ  ->  σ = {sig_b:.1f} MPa")
dT = 40.0
s1 = -E * alfa * dT
s2 = -E * alfa * dT / (1 - nu)
s3 = -E * alfa * dT / (1 - 2 * nu)
e_serbest1 = alfa * dT * (1 + nu)                    # bir doğrultuda tutulu: diğer iki yön
e_serbest2 = alfa * dT * (1 + nu) / (1 - nu)         # iki doğrultuda tutulu: üçüncü yön
print(f"blok, ΔT={dT:.0f} °C:")
print(f"  x tutulu            : σ_xx = {s1:7.1f} MPa,  ε_yy = ε_zz = {e_serbest1 * 1e6:6.1f}×10⁻⁶")
print(f"  x ve y tutulu       : σ_xx = σ_yy = {s2:7.1f} MPa,  ε_zz = {e_serbest2 * 1e6:6.1f}×10⁻⁶")
print(f"  x, y ve z tutulu    : σ = {s3:7.1f} MPa (hidrostatik basınç)")


# Duhamel–Neumann ile kontrol: σ_ij = λ e δ_ij + 2μ ε_ij − (3λ+2μ) α ΔT δ_ij
def duhamel(eps, E, nu, alfa, dT):
    G = E / (2 * (1 + nu)); lam = E * nu / ((1 + nu) * (1 - 2 * nu))
    return lam * np.trace(eps) * np.eye(3) + 2 * G * eps - (3 * lam + 2 * G) * alfa * dT * np.eye(3)


sig = duhamel(np.diag([0, 0, e_serbest2]), E, nu, alfa, dT)
assert np.allclose(np.diag(sig), [s2, s2, 0])
sig = duhamel(np.diag([0, e_serbest1, e_serbest1]), E, nu, alfa, dT)
assert np.allclose(np.diag(sig), [s1, 0, 0])

# %% 2. İnce dairesel cam levha (düzlemsel gerilme), ΔT(r)
print("\n=== 2. Cam levha: E=70 GPa, α=9e-6 1/°C (αE = 0,63 MPa/°C), merkez-kenar farkı 40 °C ===")
r, b, D = sp.symbols("r b Delta", positive=True)
aE = sp.Rational(63, 100)
T = D * (1 - r**2 / b**2)                 # parabolik profil
I = sp.integrate(T * r, (r, 0, r))
Ib = I.subs(r, b)
srr = sp.factor(sp.simplify(aE * (Ib / b**2 - I / r**2)))   # r → 0 belirsizliği sadeleşince kalkar
stt = sp.factor(sp.simplify(aE * (Ib / b**2 + I / r**2 - T)))
print("σ_rr =", srr, " ;  σ_θθ =", stt)
assert sp.simplify(sp.diff(srr, r) + (srr - stt) / r) == 0           # denge
Ec, nuc, ac = sp.Integer(70000), sp.Rational(22, 100), sp.Rational(9, 10**6)
u = r * ((stt - nuc * srr) / Ec + ac * T)                              # ε_θθ = u/r
er = (srr - nuc * stt) / Ec + ac * T                                   # ε_rr = du/dr olmalı
assert sp.simplify(sp.diff(u, r) - er) == 0                            # uygunluk
print(f"parabolik: kenarda σ_θθ = {float(stt.subs({r: 1, b: 1, D: 40})):.2f} MPa, "
      f"merkezde σ_rr = σ_θθ = {float(srr.subs({r: 0, b: 1, D: 40})):.2f} MPa")
rr = np.linspace(0, 1, 200001)
Tb = np.where(rr <= 0.8, 40.0, 40.0 * (1 - rr) / 0.2)
Tort = 2 * np.trapezoid(Tb * rr, rr)                                   # alan ortalaması (b = 1)
print(f"kenar bandı gölgede: ortalama ΔT = {Tort:.2f} °C, kenarda σ_θθ = αE(T_ort − T_kenar) = {0.63 * Tort:.2f} MPa")

# %% 3. Navier: kendi ağırlığı altında yanal hareketi engellenmiş zemin tabakası
print("\n=== 3. Navier: zemin tabakası, E=20 MPa, ν=0,3, γ=18 kN/m³, H=10 m ===")
x, Hs, gam, M = sp.symbols("x H gamma M", positive=True)
uf = sp.Function("u")
cozum = sp.dsolve(sp.Eq(M * uf(x).diff(x, 2) + gam, 0), uf(x),
                  ics={uf(x).diff(x).subs(x, 0): 0, uf(Hs): 0})       # σ_xx(0)=0, u(H)=0
print("u(x) =", sp.factor(cozum.rhs))
Ez, nz, g, H = 20e3, 0.3, 18.0, 10.0                                    # kPa, -, kN/m³, m
Mz = Ez * (1 - nz) / ((1 + nz) * (1 - 2 * nz))
print(f"M = λ+2μ = {Mz / 1e3:.3f} MPa ; yüzey oturması u(0) = γH²/(2M) = {g * H**2 / (2 * Mz) * 1000:.1f} mm")
print(f"tabanda σ_xx = {-g * H:.0f} kPa, σ_yy = σ_zz = {-g * H * nz / (1 - nz):.2f} kPa, K0 = {nz / (1 - nz):.4f}")

# %% 4. SymPy: Duhamel–Neumann + denge = Navier
print("\n=== 4. SymPy: Navier denkleminin türetilmesi ===")
X = sp.symbols("x1 x2 x3")
lam, mu, al = sp.symbols("lambda mu alpha", positive=True)
rng = np.random.default_rng(1)


def rastgele_polinom(derece=3):
    terimler = [X[0]**i * X[1]**j * X[2]**k for i in range(derece + 1) for j in range(derece + 1)
                for k in range(derece + 1) if i + j + k <= derece]
    return sum(int(c) * t for c, t in zip(rng.integers(-3, 4, len(terimler)), terimler))


U = [rastgele_polinom() for _ in range(3)]
Tf = rastgele_polinom(2)
eps = sp.Matrix(3, 3, lambda i, j: (sp.diff(U[i], X[j]) + sp.diff(U[j], X[i])) / 2)
e = eps.trace()
S = sp.Matrix(3, 3, lambda i, j: lam * e * sp.KroneckerDelta(i, j) + 2 * mu * eps[i, j]
              - (3 * lam + 2 * mu) * al * Tf * sp.KroneckerDelta(i, j))
divS = [sum(sp.diff(S[j, i], X[j]) for j in range(3)) for i in range(3)]
lap = lambda F: sum(sp.diff(F, X[k], 2) for k in range(3))
navier = [mu * lap(U[i]) + (lam + mu) * sp.diff(e, X[i]) - (3 * lam + 2 * mu) * al * sp.diff(Tf, X[i])
          for i in range(3)]
print("σ_ji,j = μ u_i,kk + (λ+μ) u_k,ki − (3λ+2μ) α T_,i  doğru mu?",
      all(sp.expand(divS[i] - navier[i]) == 0 for i in range(3)))

# %% 5. SymPy: Beltrami–Michell (kütle kuvveti + sıcaklık)
print("\n=== 5. SymPy: Beltrami–Michell ===")
nus = sp.symbols("nu", positive=True)
Es = sp.symbols("E", positive=True)
sub = {lam: Es * nus / ((1 + nus) * (1 - 2 * nus)), mu: Es / (2 * (1 + nus))}
Sn = S.subs(sub)
f = [-divS[i].subs(sub) for i in range(3)]                     # dengeyi sağlayan kütle kuvveti
Skk = Sn.trace()
divf = sum(sp.diff(f[k], X[k]) for k in range(3))
ok_bm = True
for i in range(3):
    for j in range(i, 3):
        d = sp.KroneckerDelta(i, j)
        sol = lap(Sn[i, j]) + sp.diff(Skk, X[i], X[j]) / (1 + nus) \
            + Es * al / (1 + nus) * sp.diff(Tf, X[i], X[j]) + d * (Es * al * lap(Tf) + nus * divf) / (1 - nus) \
            + sp.diff(f[i], X[j]) + sp.diff(f[j], X[i])
        ok_bm &= sp.simplify(sol) == 0
print("σ_ij,kk + σ_kk,ij/(1+ν) + Eα/(1+ν)[T,ij + (1+ν)/(1−ν) δ_ij T,kk]")
print("        = −ν/(1−ν) δ_ij f_k,k − (f_i,j + f_j,i)   sağlanıyor mu?", ok_bm)

# %% 6. SymPy: Galerkin vektörü
print("\n=== 6. SymPy: Galerkin vektörü ===")
Gv = [rastgele_polinom(5) for _ in range(3)]
divG = sum(sp.diff(Gv[k], X[k]) for k in range(3))
lam_nu = 2 * mu * nus / (1 - 2 * nus)                          # λ = 2μν/(1−2ν)
Ug = [2 * (1 - nus) * lap(Gv[i]) - sp.diff(divG, X[i]) for i in range(3)]
eg = sum(sp.diff(Ug[k], X[k]) for k in range(3))
fark = [sp.simplify(mu * lap(Ug[i]) + (lam_nu + mu) * sp.diff(eg, X[i]) - 2 * mu * (1 - nus) * lap(lap(Gv[i])))
        for i in range(3)]
print("μ∇²u + (λ+μ)∇(∇·u) = 2μ(1−ν)∇⁴G  doğru mu?", all(d == 0 for d in fark))
C = sp.symbols("C")
R = sp.sqrt(X[0]**2 + X[1]**2 + X[2]**2)
Gk = [0, 0, C * R]
print("∇⁴r = 0 (r ≠ 0)?", sp.simplify(lap(lap(R))) == 0)
divGk = sp.diff(Gk[2], X[2])
Uk = [sp.simplify(2 * (1 - nus) * lap(Gk[i]) - sp.diff(divGk, X[i])) for i in range(3)]
assert sp.simplify(Uk[0] - C * X[0] * X[2] / R**3) == 0
assert sp.simplify(Uk[2] - C * ((3 - 4 * nus) / R + X[2]**2 / R**3)) == 0
print("Kelvin: u_x = C·x·z/r³ , u_y = C·y·z/r³ , u_z = C·[(3−4ν)/r + z²/r³]  (doğrulandı)")
# C sabiti: birim küre üzerinde yüzey kuvvetinin z bileşeninin integrali tekil kuvveti dengeler (∮T_z dS + P = 0)
lam_k = 2 * mu * nus / (1 - 2 * nus)
eps_k = [[(sp.diff(Uk[i], X[j]) + sp.diff(Uk[j], X[i])) / 2 for j in range(3)] for i in range(3)]
e_k = sum(eps_k[k][k] for k in range(3))
Tz = sum((lam_k * e_k * sp.KroneckerDelta(2, j) + 2 * mu * eps_k[2][j]) * X[j] for j in range(3))   # r = 1'de n = x
th, ph, P = sp.symbols("theta phi P")
Tz = sp.simplify(Tz.subs({X[0]: sp.sin(th) * sp.cos(ph), X[1]: sp.sin(th) * sp.sin(ph), X[2]: sp.cos(th)}))
Fz = sp.integrate(sp.integrate(Tz * sp.sin(th), (ph, 0, 2 * sp.pi)), (th, 0, sp.pi))
C_cozum = sp.solve(sp.Eq(Fz, -P), C)[0]
assert sp.simplify(C_cozum - P / (16 * sp.pi * mu * (1 - nus))) == 0
print("küre üzerindeki bileşke =", sp.factor(Fz), " ->  C = P/[16πμ(1−ν)]  (doğrulandı)")

# %% 7. Saint-Venant ilkesi: yarı düzlemde σ_yy(0, y)
print("\n=== 7. Saint-Venant: x=0 altında σ_yy·a/P (tekil yük P ile genişliği 2a yayılı yük) ===")
s = np.linspace(-1, 1, 20001)
for y in (0.5, 1.0, 2.0, 4.0):
    tekil = -2 / (np.pi * y)
    yayili = -(1 / np.pi) * np.trapezoid(y**3 / (s**2 + y**2) ** 2, s)
    print(f"y = {y:3.1f}a : tekil {tekil:8.4f}  yayılı {yayili:8.4f}  fark %{abs(yayili - tekil) / abs(tekil) * 100:5.1f}")

Terminal çıktısıpython e08_alan_denklemleri.py
=== 1. Isıl gerilmeler (çelik, E=210 GPa, ν=0,3, α=12e-6 1/°C) ===
iki ucu tutulu çubuk, ΔT=50 °C : σ = -EαΔT = -126.0 MPa
boşluklu çubuk L=1 m, δ=0,3 mm: serbest uzama = 0.60 mm > δ  ->  σ = -63.0 MPa
blok, ΔT=40 °C:
  x tutulu            : σ_xx =  -100.8 MPa,  ε_yy = ε_zz =  624.0×10⁻⁶
  x ve y tutulu       : σ_xx = σ_yy =  -144.0 MPa,  ε_zz =  891.4×10⁻⁶
  x, y ve z tutulu    : σ =  -252.0 MPa (hidrostatik basınç)

=== 2. Cam levha: E=70 GPa, α=9e-6 1/°C (αE = 0,63 MPa/°C), merkez-kenar farkı 40 °C ===
σ_rr = 63*Delta*(-b + r)*(b + r)/(400*b**2)  ;  σ_θθ = 63*Delta*(-b**2 + 3*r**2)/(400*b**2)
parabolik: kenarda σ_θθ = 12.60 MPa, merkezde σ_rr = σ_θθ = -6.30 MPa
kenar bandı gölgede: ortalama ΔT = 32.53 °C, kenarda σ_θθ = αE(T_ort − T_kenar) = 20.50 MPa

=== 3. Navier: zemin tabakası, E=20 MPa, ν=0,3, γ=18 kN/m³, H=10 m ===
u(x) = -gamma*(-H + x)*(H + x)/(2*M)
M = λ+2μ = 26.923 MPa ; yüzey oturması u(0) = γH²/(2M) = 33.4 mm
tabanda σ_xx = -180 kPa, σ_yy = σ_zz = -77.14 kPa, K0 = 0.4286

=== 4. SymPy: Navier denkleminin türetilmesi ===
σ_ji,j = μ u_i,kk + (λ+μ) u_k,ki − (3λ+2μ) α T_,i  doğru mu? True

=== 5. SymPy: Beltrami–Michell ===
σ_ij,kk + σ_kk,ij/(1+ν) + Eα/(1+ν)[T,ij + (1+ν)/(1−ν) δ_ij T,kk]
        = −ν/(1−ν) δ_ij f_k,k − (f_i,j + f_j,i)   sağlanıyor mu? True

=== 6. SymPy: Galerkin vektörü ===
μ∇²u + (λ+μ)∇(∇·u) = 2μ(1−ν)∇⁴G  doğru mu? True
∇⁴r = 0 (r ≠ 0)? True
Kelvin: u_x = C·x·z/r³ , u_y = C·y·z/r³ , u_z = C·[(3−4ν)/r + z²/r³]  (doğrulandı)
küre üzerindeki bileşke = 16*pi*C*mu*(nu - 1)  ->  C = P/[16πμ(1−ν)]  (doğrulandı)

=== 7. Saint-Venant: x=0 altında σ_yy·a/P (tekil yük P ile genişliği 2a yayılı yük) ===
y = 0.5a : tekil  -1.2732  yayılı  -0.4797  fark % 62.3
y = 1.0a : tekil  -0.6366  yayılı  -0.4092  fark % 35.7
y = 2.0a : tekil  -0.3183  yayılı  -0.2749  fark % 13.6
y = 4.0a : tekil  -0.1592  yayılı  -0.1529  fark %  3.9

Sembolik denetimler “her alan için” değil, rastgele seçilmiş alanlar için yapılır; yine de üçüncü ve beşinci derece polinomların bütün katsayılarının birlikte tuttuğu bir özdeşlik, türetmedeki bir işaret ya da katsayı hatasını hemen yakalar. Cam disk bölümünde çözümün hem dengeyi hem de uygunluğu ($\varepsilon_{rr}=\dd u/\dd r$) sağladığı da kontrol edilir.

10. Sık yapılan hatalar

  • Isıl terimi kayma bileşenlerine eklemek. İzotropik malzemede $\alpha\Delta T$ yalnız köşegen terimlerde ($\delta_{ij}$) görünür; sıcaklık açıları değiştirmez.
  • Duhamel–Neumann katsayısını $E\alpha$ sanmak. Üç boyutlu bağıntıda katsayı $(3\lambda+2\mu)\alpha=E\alpha/(1-2\nu)$'dur. $E\alpha$ yalnız tek eksenli, yanları serbest durum içindir.
  • Serbest, düzgün ısınan cisimde gerilme aramak. Kısıt yoksa ve sıcaklık doğrusal ise gerilme sıfırdır.
  • Bir noktada hem yükü hem yer değiştirmeyi aynı doğrultuda vermek. Her doğrultu için tek koşul vardır.
  • Eğik yüzde normal vektörü yanlış yönde ya da birimsiz almak. Normal dışa doğru ve birim uzunlukta olmalı; $\nabla F/|\nabla F|$ ile bulun ve cismin hangi tarafta kaldığını kontrol edin.
  • Dengeyi sağlayan gerilme alanını çözüm sanmak. Uygunluk (Beltrami–Michell) da sağlanmalı.
  • Navier türetmesinde $u_{j,ij}$ terimini unutmak. $\mu(u_{i,j}+u_{j,i})_{,j}$ iki terim verir; ikincisi $\lambda$ terimiyle birleşerek $(\lambda+\mu)$ katsayısını oluşturur.
  • Saint-Venant ilkesini yük bölgesinin yakınında kullanmak. İlke yalnız uzak alan için geçerlidir; yük altındaki yerel gerilme (ör. mesnet plakası altı) ayrıca incelenmelidir.

11. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySoğuyan alüminyum çubuk

İki ucu rijit olarak tutulmuş bir alüminyum çubuk ($E=70$ GPa, $\alpha=23\times10^{-6}$ 1/°C) montaj sıcaklığına göre 30 °C soğuyor. Çubuktaki gerilmeyi bulun.

Çözümü göster

$\varepsilon_{xx}=0=\sigma/E+\alpha\Delta T$ ve $\Delta T=-30$ °C. Öyleyse $\sigma=-E\alpha\Delta T$, yani $\sigma=70\,000\cdot23\times10^{-6}\cdot30=48{,}3$ MPa çekme. Soğuma, tutulu elemanlarda çekme üretir; kış koşullarında kaynaklı rayların ve cephe ankrajlarının çekme kontrolü bu yüzden yapılır.

Alıştırma 2KolaySerbest ısınan küp

Kenarı 100 mm olan serbest bir çelik küp ($\alpha=12\times10^{-6}$ 1/°C) 100 °C ısıtılıyor. Duhamel–Neumann bağıntısıyla gerilmelerin sıfır olduğunu gösterin; kenar uzamasını ve hacim değişimini bulun.

Çözümü göster

Serbest cisim için $\varepsilon_{ij}=\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$ deneyelim. (8.3)'te $\varepsilon_{kk}=3\alpha\Delta T$:

$$ \begin{aligned}\sigma_{ij}&=(3\lambda+2\mu)\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}\\&\quad-(3\lambda+2\mu)\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}=0 .\end{aligned} $$

Şekil değiştirmeler sabit olduğundan uygundur ve yüzeyler yüksüzdür; teklikten çözüm budur. Kenar uzaması $\alpha\Delta T\cdot100=0{,}12$ mm. Birim hacim değişimi $e=3\alpha\Delta T=3{,}6\times10^{-3}$, yani hacim $10^6$ mm³'ten 3600 mm³ artar (çok küçük şekil değiştirme yaklaşımıyla).

Alıştırma 3OrtaÇelik kılıf içinde alüminyum çekirdek

Eşit kesit alanlı bir çelik boru ($E_s=210$ GPa, $\alpha_s=12\times10^{-6}$ 1/°C) ve içindeki alüminyum çekirdek ($E_a=70$ GPa, $\alpha_a=23\times10^{-6}$ 1/°C) uçlarından birbirine bağlanmış, dışarıdan serbesttir. Sistem 50 °C ısıtılıyor. Tek eksenli gerilme kabulüyle her malzemedeki gerilmeyi ve ortak birim uzamayı bulun.

Çözümü göster

Denge: dış kuvvet yok, $\sigma_sA+\sigma_aA=0$, yani $\sigma_s=-\sigma_a$. Uygunluk: iki malzeme birlikte uzar: $\sigma_s/E_s+\alpha_s\Delta T=\sigma_a/E_a+\alpha_a\Delta T$. Birleştirelim:

$$ \sigma_a\Big(\frac{1}{E_a}+\frac{1}{E_s}\Big)=(\alpha_s-\alpha_a)\,\Delta T . $$

Sağ taraf $-550\times10^{-6}$, parantez $1{,}905\times10^{-5}$ 1/MPa; $\sigma_a=-28{,}88$ MPa (alüminyum basınçta), $\sigma_s=+28{,}88$ MPa (çelik çekmede). Ortak uzama $28{,}88/210\,000+600\times10^{-6}$, yani $737{,}5\times10^{-6}$. Genleşmesi büyük olan malzeme geride tutulur ve basınca girer.

Alıştırma 4OrtaDoğrusal sıcaklıklı, yanal hareketi engellenmiş tabaka

Yanal yer değiştirmeleri engellenmiş ($u_y=u_z=0$) bir tabakada sıcaklık $\Delta T=T_0\,x/L$ ile doğrusal değişiyor ve $u_x=k\,x^2$ biçiminde bir yer değiştirme varsayılıyor. (a) Duhamel–Neumann bağıntısıyla gerilmeleri bulun. (b) Kütle kuvveti olmaması için $k$ ne olmalıdır? (c) Çelikte ($\beta_T=6{,}3$ MPa/°C, $\lambda=121\,154$ MPa, $2\mu=161\,538$ MPa) $T_0=50$ °C için $x=L$'deki yanal gerilmeyi ($\sigma_{yy}=\sigma_{zz}$) hesaplayın.

Çözümü göster

(a) Tek sıfırdan farklı şekil değiştirme $\varepsilon_{xx}=2kx$; $e=2kx$. (8.3):

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=(\lambda+2\mu)\,2kx-\beta_T T_0\,x/L,\\ \sigma_{yy}&=\sigma_{zz}=\lambda\,2kx-\beta_T T_0\,x/L . \end{aligned}$$

(b) Denge: $\sigma_{xx,x}+f_x=0$, yani $f_x=-2k(\lambda+2\mu)+\beta_T T_0/L$. $f_x=0$ için $k=\dfrac{\beta_T T_0}{2L(\lambda+2\mu)}$. Bu durumda $\sigma_{xx}\equiv0$ olur: tabaka $x$ doğrultusunda serbestçe genleşir.

(c) $\sigma_{yy}=-\beta_T T_0\,\frac{x}{L}\,\frac{2\mu}{\lambda+2\mu}$; $x=L$'de $-6{,}3\cdot50\cdot0{,}5714=-180{,}0$ MPa. Bu değer Çözümlü örnek 2(b)'deki iki doğrultuda tutulu durumun formülüyle aynıdır: $-E\alpha\Delta T/(1-\nu)$. Her kesit kendi sıcaklığında, iki yanal doğrultuda tutulu bir eleman gibi davranır.

Alıştırma 5OrtaKonsol levhada sınır koşulları

Dikdörtgen bir levha $0\le x\le L$, $-c\le y\le c$ bölgesini kaplıyor. $x=0$ kenarı ankastre, $x=L$ kenarı serbest, alt kenar $y=-c$ serbest; üst kenara $y=c$ $+x$ yönünde düzgün $s$ kayma yükü etkiyor. Dört kenardaki sınır koşullarını yazın ve türlerini belirtin.

Çözümü göster
  • $y=c$, $\vect n=\vect e_y$: $T_x=\sigma_{yx}=s$, $T_y=\sigma_{yy}=0$ (gerilme koşulu).
  • $y=-c$, $\vect n=-\vect e_y$: $-\sigma_{yx}=0$, $-\sigma_{yy}=0$, yani $\sigma_{xy}=\sigma_{yy}=0$ (gerilme koşulu).
  • $x=L$, $\vect n=\vect e_x$: $\sigma_{xx}=0$, $\sigma_{xy}=0$ (gerilme koşulu).
  • $x=0$: $u_x=u_y=0$ (yer değiştirme koşulu).

Problem karmadır. $(L,\,c)$ köşesinde iki koşul çakışır: üst kenar $\sigma_{yx}=s$, sağ kenar $\sigma_{xy}=0$ ister; gerilme tansörü simetrik olduğundan ikisi aynı noktada birlikte sağlanamaz. Kiriş çözümlerinde bu tür çelişkiler Saint-Venant ilkesiyle zayıf koşullar kullanılarak aşılır (Ders 10–11).

Alıştırma 6OrtaNavier denkleminin rotasyonel biçimi

$\nabla\times(\nabla\times\vect u)=\nabla(\nabla\cdot\vect u)-\nabla^2\vect u$ özdeşliğini kullanarak izotermal Navier denkleminin şöyle de yazılabileceğini gösterin:

$$ \begin{aligned}&(\lambda+2\mu)\,\nabla(\nabla\cdot\vect u)\\&\quad-\mu\,\nabla\times(\nabla\times\vect u)+\vect f=\vect 0 .\end{aligned} $$
Çözümü göster

Özdeşlikten $\nabla^2\vect u=\nabla(\nabla\cdot\vect u)-\nabla\times(\nabla\times\vect u)$. Navier denkleminde yerine koyalım:

$$ \begin{aligned} &\mu\,\nabla(\nabla\cdot\vect u)-\mu\,\nabla\times(\nabla\times\vect u)\\ &\quad+(\lambda+\mu)\,\nabla(\nabla\cdot\vect u)+\vect f=\vect 0, \end{aligned}$$

ve iki gradyan terimi $(\lambda+2\mu)$ katsayısıyla birleşir. Bu biçim dalga yayılımında kullanılır: dönmesiz ($\nabla\times\vect u=\vect0$) hareketlerde katsayı $\lambda+2\mu$, hacim değiştirmeyen ($\nabla\cdot\vect u=0$) hareketlerde $\mu$'dür. Ders 07'deki boyuna ve enine dalga hızları buradan gelir.

Alıştırma 7ZorGerilmelerin harmonik ve biharmonik olması

Kütle kuvveti ve sıcaklık değişimi yoksa, Beltrami–Michell denklemlerinden (a) $\sigma_{kk}$'nin harmonik, (b) her $\sigma_{ij}$'nin biharmonik olduğunu gösterin.

Çözümü göster

(a) Türetmedeki 4. adımda $f=0$ alınırsa $I_{1,kk}=0$, yani $\nabla^2\sigma_{kk}=0$.

(b) $\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}I_{1,ij}=0$ denklemine bir kez daha Laplace operatörü uygulayalım:

$$ \sigma_{ij,kkll}+\frac{1}{1+\nu}\,I_{1,ijll}=0 . $$

Türev sırası değiştirilebildiği için $I_{1,ijll}=(I_{1,ll})_{,ij}=0$ olur. Geriye $\sigma_{ij,kkll}=0$, yani $\nabla^4\sigma_{ij}=0$ kalır. Dikkat: her bileşenin biharmonik olması gerekli bir koşuldur, yeterli değildir; asıl denklem Beltrami–Michell'dir.

Alıştırma 8ZorGalerkin vektöründen Kelvin çözümü

$r=\sqrt{x^2+y^2+z^2}$ olmak üzere $\vect G=(0,\,0,\,C\,r)$ Galerkin vektörünü alın. (a) $r\ne0$'da $\nabla^4r=0$ olduğunu gösterin. (b) Yer değiştirme alanını bulun.

Çözümü göster

(a) Küresel simetrik bir fonksiyonda $\nabla^2g=\frac{1}{r^2}\frac{\dd}{\dd r}\big(r^2\frac{\dd g}{\dd r}\big)$. $g=r$ için $\nabla^2r=2/r$; $g=1/r$ için $\nabla^2(1/r)=0$ ($r\ne0$). Öyleyse $\nabla^4r=\nabla^2(2/r)=0$.

(b) $u_i=2(1-\nu)\,G_{i,kk}-G_{k,ki}$ ve yalnız $G_3=Cr$ var. $G_{k,k}=C\,\partial r/\partial z=Cz/r$. Türevler: $\partial(z/r)/\partial x=-xz/r^3$, $\partial(z/r)/\partial z=1/r-z^2/r^3$. Böylece

$$ \begin{aligned} u_x&=\frac{C\,xz}{r^3},\qquad u_y=\frac{C\,yz}{r^3},\\ u_z&=2(1-\nu)\frac{2C}{r}-C\Big(\frac1r-\frac{z^2}{r^3}\Big)\\ &=C\Big[\frac{3-4\nu}{r}+\frac{z^2}{r^3}\Big]. \end{aligned}$$

Bu, sonsuz bir cismin içinde orijinde $z$ doğrultusunda etkiyen $P$ tekil kuvvetinin Kelvin çözümüdür. $C$ sabiti, orijini saran bir küre üzerindeki gerilmelerin bileşkesini kuvvetle dengeleyerek bulunur:

$$ C=\frac{P}{16\pi\mu(1-\nu)} . $$

Betik (b)'yi, $C$'yi de ayrı bir SymPy hesabıyla (küre üzerinde yüzey kuvvetinin integrali) doğrular.

12. Özet

Özet
  • Isıl şekil değiştirme $\varepsilon^T_{ij}=\alpha\Delta T\,\delta_{ij}$; gerilme, engellenen genleşmeden doğar. Duhamel–Neumann bağıntısı (8.3), Hooke yasasının köşegenine $-\beta_T\Delta T$ ekler; $\beta_T=(3\lambda+2\mu)\alpha$.
  • Tutulu çubukta $-E\alpha\Delta T$, iki doğrultuda tutulu blokta $-E\alpha\Delta T/(1-\nu)$, üç doğrultuda $-E\alpha\Delta T/(1-2\nu)$. Serbest cisimde doğrusal sıcaklık alanı gerilme üretmez.
  • Lineer elastisitenin 15 alan denklemi: denge (3), kinematik (6), bünye (6). Sınır koşulları: $S_t$'de $\sigma_{ji}n_j=\bar T_i$, $S_u$'da $u_i=\bar u_i$; gerilme, yer değiştirme ve karma problemler.
  • Yer değiştirme formülasyonu: üç Navier denklemi (8.7); uygunluk kendiliğinden sağlanır, sıcaklık $-\beta_T\nabla\Delta T$ büyüklüğünde eşdeğer bir kütle kuvvetidir.
  • Gerilme formülasyonu: denge (8.4) + altı Beltrami–Michell denklemi (8.8), ısıl hâlde (8.9); kütle kuvvetsiz hâlde $\sigma_{kk}$ harmonik, her $\sigma_{ij}$ biharmoniktir.
  • Süperpozisyon, teklik (enerji ispatı) ve Saint-Venant ilkesi bütün çözüm yöntemlerinin dayanağıdır; teklik, tahminle bulunan bir çözümün doğruluğunu garanti eder.
  • Çözüm stratejileri: ters, yarı ters, doğrudan. Galerkin vektörü Navier denklemini $\nabla^4\vect G=\vect0$'a indirger.

Üç boyutlu denklemler genel durumda çok zordur. Ders 09'da geometrisi ve yüklemesi uygun problemleri iki boyuta indirerek düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme hâllerini kuracağız.

13. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 4.4 (termoelastik bünye bağıntıları), Bölüm 5 (alan denklemleri, sınır koşulları, gerilme ve yer değiştirme formülasyonları, süperpozisyon, Saint-Venant, çözüm stratejileri), Bölüm 6.2 (teklik), Bölüm 12 (termoelastisite) ve Bölüm 13.3 (Galerkin vektörü).
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), Bölüm 4.7 (ısıl şekil değiştirmeler) ve Bölüm 5 (formülasyon, teklik ve çözüm stratejileri).
  • J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 2 (denge ve uygunluk, yer değiştirmelerle denge), Bölüm 14 (termoelastisite) ve Bölüm 21 (Galerkin vektörü ve Papkovich–Neuber çözümü).
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), Bölüm III (temel yasalar ve alan denklemleri), Bölüm IV (termoelastik gerilme–şekil değiştirme bağıntıları ve sınır koşulları), Bölüm V (gerilme ve yer değiştirme problemleri, çözüm yöntemlerinin sınıflandırılması) ve Bölüm VIII (Galerkin vektörü, Papkovich–Neuber yöntemi).
  • Tam künyeler: Kaynakça.