Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 06

Ders 06 · 6. hafta · Şekil değiştirme · ~90 dk

Şekil değiştirmenin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler ve uygunluk

Şekil değiştirme tansörünün altı bileşeni neyi ölçer, en büyük uzama hangi doğrultudadır ve rastgele seçilmiş altı fonksiyon neden bir yer değiştirme alanından gelemez? Bu derste $\varepsilon_{ij}$'yi gözle görülür hâle getiriyor, ölçümden asal değerlere geçiyor ve uygunluk denklemlerini türetiyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Normal ve kayma şekil değiştirmelerini lif uzaması ve açı değişimi olarak yorumlar
  • Herhangi bir doğrultudaki birim uzamayı ve iki lif arasındaki açı değişimini hesaplar
  • Birim hacim değişiminin $\varepsilon_{kk}$ olduğunu gösterir; küresel ve deviatrik kısımları ayırır
  • Asal şekil değiştirmeleri ve doğrultularını bulur; rozet ölçümlerinden asal değerlere geçer
  • Saint-Venant uygunluk denklemlerini türetir ve verilen bir alanın uygunluğunu denetler
  • Uygun bir şekil değiştirme alanından yer değiştirmeleri integrasyonla ve sınır koşullarıyla bulur
Hafta
6. hafta · Şekil değiştirme
Süre
~90 dk
Ders çıktısı
2 — Gerilme ve şekil değiştirme analizi
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • $\vect{n}$ doğrultusundaki lifin birim uzaması $\varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{ij}n_in_j$'dir; köşegen bileşenler eksen doğrultusundaki uzamalardır.
  • Başlangıçta dik iki lif arasındaki açının azalması $\gamma_{(nm)}=2\varepsilon_{ij}n_im_j$; özel olarak $\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$. Dönme bu açıları değiştirmez.
  • Birim hacim değişimi $e=\varepsilon_{kk}$; küresel kısım $\tfrac13e\,\delta_{ij}$ hacmi, izi sıfır olan deviatrik kısım biçimi değiştirir.
  • Asal şekil değiştirmeler $(\varepsilon_{ij}-\varepsilon\delta_{ij})n_j=0$ özdeğer probleminden bulunur; asal lifler arasında açı değişmez.
  • Üç ölçerli bir rozet düzlem içi şekil değiştirme durumunu tam belirler; 0°/45°/90° rozette $\gamma_{xy}=2\varepsilon_b-\varepsilon_a-\varepsilon_c$.
  • Altı bileşen üç yer değiştirmeden geldiği için bağımsız değildir: Saint-Venant uygunluk denklemleri $\varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0$; düzlemde tek denklem.
  • Basit bağlantılı bölgede uygunluk, yer değiştirmelerin (rijit hareket dışında) bulunabilmesi için yeterlidir; çok bağlantılı bölgede ek tek değerlilik koşulları gerekir.

Şimdiye kadar gerilme ve şekil değiştirmeyi ayrı ayrı kurduk; Ders 07'de ikisini malzeme yasasıyla, yani bünye denklemleriyle birbirine bağlayacağız.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. Giriş: tansörün bileşenlerini görmek

Ders 05'te çok küçük şekil değiştirme tansörünü yer değiştirmelerden türettik: $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$. Bu ders o tansörü “görünür” kılmakla ilgili. Üç soruya yanıt arayacağız.

  • Bileşenler fiziksel olarak ne anlatır? $\varepsilon_{xx}$ bir lifin uzaması, $\varepsilon_{xy}$ bir açı değişimidir; peki eğik bir doğrultudaki uzama ya da eğik iki lif arasındaki açı değişimi nasıl hesaplanır?
  • En çok nereye uzar? Bir çelik konsolun kökündeki şekil değiştirme ölçer rozeti üç sayı okur. Bu üç sayıdan en büyük uzamanın değerine ve doğrultusuna, hacim değişimine nasıl geçilir?
  • Her altılı geçerli mi? Altı şekil değiştirme bileşenini keyfî fonksiyonlar olarak yazabilir miyiz, yoksa bunlar yalnız üç yer değiştirmeden türedikleri için birbirine bağlı mıdır?

Son sorunun yanıtı uygunluk denklemleridir (compatibility equations) ve elastisite teorisinin kurulmasında kilit rol oynar: gerilmeleri bilinmeyen alıp çözdüğümüz her problemde (Airy gerilme fonksiyonu, Beltrami–Michell denklemleri) uygunluk denklemleri problemi kapatan denklemdir. Ayrıca ısıl şekil değiştirmelerin neden gerilme doğurduğunu (Ders 08) anlamanın da anahtarıdır: sıcaklığın istediği şekil değiştirme alanı “uygun” değilse cisim onu serbestçe yapamaz ve içinde gerilme oluşur.

Bu dersin tamamında çok küçük şekil değiştirme kabulü geçerlidir: bütün bağıntılar birinci mertebedir ve $\varepsilon_{ij}$'ler $10^{-3}$ mertebesinde büyüklüklerdir. Sayısal örneklerde sık sık mikro şekil değiştirme birimini kullanacağız: $1\ \mu\varepsilon=10^{-6}$. Açılar için de $1\ \mu\text{rad}=10^{-6}$ rad.

2. Normal şekil değiştirme: bir lifin birim uzaması

Ders 05'te bir lifin uzama oranının $\lambda^2=1+2E_{ij}N_iN_j$ olduğunu bulmuştuk. Çok küçük şekil değiştirmede $E_{ij}\approx\varepsilon_{ij}$ ve $\sqrt{1+2a}\approx1+a$ olduğundan, birim vektörü $\vect{n}$ olan bir lifin birim uzaması (boyundaki değişimin ilk boya oranı)

$$ \varepsilon_{(n)}=\frac{\dd s-\dd S}{\dd S}=\varepsilon_{ij}\,n_i\,n_j $$

olur. Aynı sonuca doğrudan da varabiliriz: lifin uçları arasındaki bağıl yer değiştirme $\dd u_i=(\varepsilon_{ij}+\omega_{ij})\dd X_j$'dir. Boy değişimine yalnız bu bağıl yer değiştirmenin lif doğrultusundaki izdüşümü katkı verir:

$$ \begin{aligned} \dd s-\dd S&\approx n_i\,\dd u_i\\ &=n_i(\varepsilon_{ij}+\omega_{ij})\,n_j\,\dd S . \end{aligned} $$

$\omega_{ij}$ antisimetrik olduğu için $n_i\omega_{ij}n_j=0$'dır (rijit dönme hiçbir lifi uzatmaz) ve geriye $\varepsilon_{ij}n_in_j$ kalır. Özel olarak $\vect{n}=\vect{e}_1$ alınırsa $\varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{11}$ çıkar:

Tanım

Köşegen bileşenlerin anlamı

$\varepsilon_{11}$, $\varepsilon_{22}$, $\varepsilon_{33}$ sırasıyla başlangıçta $x_1$, $x_2$, $x_3$ eksenlerine paralel olan liflerin birim uzamalarıdır. Pozitif değer uzama, negatif değer kısalmadır. Genel bir $\vect{n}$ doğrultusu için birim uzama, tansörün o doğrultudaki “normal bileşeni” $\varepsilon_{ij}n_in_j$'dir; bu, gerilmedeki $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$ ile aynı yapıdadır.

İki boyutta $\vect{n}=(\cos\theta,\sin\theta)$ alırsak açık yazım

$$ \begin{aligned} \varepsilon(\theta)=\varepsilon_{xx}\cos^2\theta&+\varepsilon_{yy}\sin^2\theta\\ &+2\varepsilon_{xy}\sin\theta\cos\theta \end{aligned} $$

olur; yarım açı formülleriyle bu, Ders 05'teki dönüşüm formülünün aynısıdır:

$$ \begin{aligned} \varepsilon(\theta)=\frac{\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}}{2}&+\frac{\varepsilon_{xx}-\varepsilon_{yy}}{2}\cos2\theta\\ &+\varepsilon_{xy}\sin2\theta . \end{aligned} $$

Bu tek formül, şekil değiştirme ölçer rozetlerinin bütün kuramıdır (Bölüm 7). Dikkat: formülde $\varepsilon_{xy}$ geçiyor; mühendislik kayması $\gamma_{xy}$ ile yazılırsa son terim $\tfrac12\gamma_{xy}\sin2\theta$ olur.

3. Kayma şekil değiştirmesi: açı değişimi

Şimdi köşegen dışı bileşenlerin anlamına bakalım. Şekil 1'de kenarları $\dd x$ ve $\dd y$ olan küçük bir dikdörtgen eleman $ABCD$ görülüyor. Şekil değiştirmeden sonra $A$ köşesi $(u,v)$ kadar yer değiştirerek $A'$ noktasına gider. $B$ köşesi $A$'dan $\dd x$ kadar sağdadır; onun yer değiştirmesi Taylor açılımıyla $u+\pd{u}{x}\dd x$ ve $v+\pd{v}{x}\dd x$'tir. Benzer biçimde $D$ köşesinin yer değiştirmesi $u+\pd{u}{y}\dd y$ ve $v+\pd{v}{y}\dd y$'dir.

Kesikli gri dikdörtgen ABCD ve onun yukarı sağa kaymış, turuncu paralelkenara dönüşmüş hâli A'B'C'D'. A'dan çıkan yatay kesikli çizgiyle A'B' arasında alfa açısı, düşey kesikli çizgiyle A'D' arasında beta açısı. B' noktasının düşey ötelenmesi kısmi v / kısmi x çarpı dx, D' noktasının yatay ötelenmesi kısmi u / kısmi y çarpı dy olarak işaretli.
Şekil 1. Küçük bir elemanın şekil değiştirmesi (abartılı). $AB$ lifi saat yönünün tersine $\alpha\approx\partial v/\partial x$, $AD$ lifi saat yönünde $\beta\approx\partial u/\partial y$ kadar döner. Başlangıçtaki dik açının toplam azalması mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{xy}=\alpha+\beta$'dır; tansör bileşeni bunun yarısıdır.
İpucu

Köşelerin yer değiştirmesi neden böyle yazılıyor?

$B$ noktası $A$'dan yalnız $\dd x$ kadar uzaktadır. $u(x,y)$ fonksiyonunun $x+\dd x$'teki değeri, Taylor açılımıyla $u(x,y)+\pd{u}{x}\dd x+\tfrac12\frac{\partial^2u}{\partial x^2}\dd x^2+\dots$'dır. Eleman küçüldükçe $\dd x^2$'li terimler $\dd x$'e göre çok daha hızlı küçülür ve atılır. Yani $B$, $A$'nın yer değiştirmesine ek olarak “eğim × mesafe” kadar fazladan yer değiştirir. Şekil değiştirmeyi yaratan da tam bu fazladan kısımdır: iki köşe aynı miktarda yer değiştirseydi eleman yalnız ötelenirdi.

Normal bileşenler

$A'B'$ lifinin yatay izdüşümü $\big(1+\pd{u}{x}\big)\dd x$, düşey izdüşümü $\pd{v}{x}\dd x$'tir. Çok küçük şekil değiştirmede düşey izdüşüm boy değişimine yalnız ikinci mertebeden katkı verir; bu yüzden lifin yeni boyu $\big(1+\pd{u}{x}\big)\dd x$ ve birim uzaması

$$ \varepsilon_{xx}=\frac{\big(1+\pd{u}{x}\big)\dd x-\dd x}{\dd x}=\pd{u}{x} $$

olur. Aynı yoldan $\varepsilon_{yy}=\pd{v}{y}$ bulunur. Bunlar Ders 05'te tansörün tanımından gelen ifadelerin aynısıdır; şimdi geometrik anlamlarını da görmüş olduk.

Kayma bileşeni

$A'B'$ lifinin yatayla yaptığı açı $\alpha$, $A'D'$ lifinin düşeyle yaptığı açı $\beta$ olsun:

$$ \tan\alpha=\frac{\pd{v}{x}\dd x}{\big(1+\pd{u}{x}\big)\dd x}\approx\pd{v}{x}, $$ $$ \tan\beta\approx\pd{u}{y}. $$

Küçük açılarda $\tan\alpha\approx\alpha$ ve paydaki $1+\pd{u}{x}\approx1$ olduğundan $\alpha\approx v_{,x}$, $\beta\approx u_{,y}$. Başlangıçta $90^\circ$ olan $\angle DAB$ açısı $\alpha+\beta$ kadar küçülür. Bu toplam azalmaya mühendislik kayma şekil değiştirmesi denir:

$$ \gamma_{xy}=\alpha+\beta=\pd{v}{x}+\pd{u}{y}=2\varepsilon_{xy}. $$
Sezgi

Kayma, dönme ve “ortalama” dönme

İki lifin dönmeleri $\alpha$ (saat yönünün tersine) ve $\beta$ (saat yönünde) farklıdır. Bu hareketi iki parçaya ayırabiliriz: açıortayın ortalama dönmesi ve iki lifin birbirine doğru simetrik kapanması. Ortalama dönme (saat yönünün tersine pozitif)

$$ \omega_z=\tfrac12(\alpha-\beta)=\tfrac12\Big(\pd{v}{x}-\pd{u}{y}\Big), $$

Ders 05'teki dönme vektörünün $z$ bileşenidir; simetrik kapanma ise her lif için $\tfrac12(\alpha+\beta)=\varepsilon_{xy}$ kadardır. Yani $\varepsilon_{xy}$, liflerin her birinin açıortaya doğru dönmesi; $\gamma_{xy}$ ise iki lif arasındaki açının toplam değişimidir. $\alpha=\beta$ ise eleman dönmeden saf kayma yapar; $\alpha=-\beta$ ise açı değişmez ve eleman yalnız döner.

Herhangi iki dik lif arasındaki açı değişimi

Başlangıçta birbirine dik iki lif düşünelim: doğrultuları $\vect{n}$ ve $\vect{m}$, $n_im_i=0$, boyları $\dd S_n$ ve $\dd S_m$. Şekil değiştirmeden sonra aralarındaki açı $\tfrac{\pi}{2}-\gamma_{(nm)}$ olsun. Ders 05'teki $\dd s^2$ hesabının aynısı, iki farklı lifin iç çarpımı için de geçerlidir: $\dd\vect{x}^{(n)}\cdot\dd\vect{x}^{(m)}=C_{ij}\,n_i\,m_j\,\dd S_n\dd S_m$. Çok küçük şekil değiştirmede $C_{ij}=\delta_{ij}+2E_{ij}\approx\delta_{ij}+2\varepsilon_{ij}$ olduğundan

$$ \begin{aligned} \dd\vect{x}^{(n)}\cdot\dd\vect{x}^{(m)}&\approx\big(n_im_i+2\varepsilon_{ij}n_im_j\big)\\ &\quad\times\dd S_n\,\dd S_m . \end{aligned} $$

Dönme $C_{ij}$'ye hiç girmediği için açıyı etkilemez. Öte yandan iç çarpım, boyların çarpımı ile açının kosinüsünün çarpımıdır ve $\cos\big(\tfrac{\pi}{2}-\gamma\big)=\sin\gamma\approx\gamma$. $n_im_i=0$ olduğundan pay zaten birinci mertebedendir; yeni boyların çarpımındaki $(1+\varepsilon_{(n)})(1+\varepsilon_{(m)})$ düzeltmesi yalnız ikinci mertebeden katkı verir, bu yüzden boylar $\dd S_n$ ve $\dd S_m$ alınabilir. Sonuç:

$$ \gamma_{(nm)}=2\,\varepsilon_{ij}\,n_i\,m_j . $$

$\vect{n}=\vect{e}_1$, $\vect{m}=\vect{e}_2$ için bu $\gamma_{12}=2\varepsilon_{12}$'yi verir. Pozitif $\gamma$ açının küçüldüğünü, negatif $\gamma$ büyüdüğünü anlatır.

Çözümlü örnek 1Eğik liflerin uzaması ve aralarındaki açının değişimi

Çelik bir makine parçasının bir noktasında şekil değiştirme tansörü (με cinsinden)

$$ [\varepsilon_{ij}]=\begin{bmatrix}400&150&-100\\150&-200&50\\-100&50&300\end{bmatrix}\mu\varepsilon $$

olarak hesaplanmıştır. (a) $\vect{n}=(1,2,2)/3$ ve $\vect{m}=(2,1,-2)/3$ doğrultusundaki liflerin birim uzamalarını, (b) bu iki lif arasındaki açının değişimini bulun.

Çözüm

Önce $\vect{n}\cdot\vect{m}=(2+2-4)/9=0$: lifler başlangıçta diktir.

(a) Önce $\varepsilon\,\vect{n}$ vektörünü hesaplayalım (matrisin her satırını $(1,2,2)$ ile çarpıp 3'e bölerek):

$$ \begin{aligned} \varepsilon\,\vect{n}&=\tfrac13\begin{bmatrix}400+300-200\\150-400+100\\-100+100+600\end{bmatrix}\\ &=\tfrac13\begin{bmatrix}500\\-150\\600\end{bmatrix}. \end{aligned} $$

Birim uzama bu vektörün $\vect{n}$ ile iç çarpımıdır:

$$ \begin{aligned} \varepsilon_{(n)}&=\tfrac19(500-300+1200)\\ &=155{,}56\ \mu\varepsilon . \end{aligned} $$

Aynı yoldan $\vect{m}=(2,1,-2)/3$ için:

$$ \begin{aligned} \varepsilon\,\vect{m}&=\tfrac13\begin{bmatrix}800+150+200\\300-200-100\\-200+50-600\end{bmatrix}\\ &=\tfrac13\begin{bmatrix}1150\\0\\-750\end{bmatrix}, \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{(m)}&=\tfrac19(2300+0+1500)\\ &=422{,}22\ \mu\varepsilon . \end{aligned} $$

(b) Açı değişimi:

$$ \begin{aligned} \gamma_{(nm)}&=2\,\vect{n}\cdot(\varepsilon\vect{m})\\ &=\tfrac29(1150+0-1500)\\ &=-77{,}78\ \mu\text{rad}. \end{aligned} $$

İşaret negatif olduğu için açı büyür: yeni açı $90^\circ$'den $77{,}78\ \mu\text{rad}=16{,}04''$ (yay saniyesi) fazladır. Betikteki tam (doğrusal olmayan) hesap, lifleri $\mathbf{F}=\mathbf{I}+\boldsymbol\varepsilon$ ile (dönme yok varsayımıyla; dönme açıyı etkilemez) dönüştürerek $90{,}004453^\circ$, doğrusal tahmin $90{,}004456^\circ$ veriyor.

4. Birim hacim değişimi

Ders 05'te küçük bir hacmin $\dd v=J\,\dd V$ ile değiştiğini, $J=\det F$ olduğunu görmüştük. $F=I+H$ ($H_{ij}=u_{i,j}$) yazıp determinantı açarsak, $H$'nin bileşenleri küçükken

$$ \det(\mathbf{I}+\mathbf{H})=1+H_{kk}+O(H^2) $$

olur (köşegen çarpımı $(1+H_{11})(1+H_{22})(1+H_{33})$ birinci mertebede $1+H_{11}+H_{22}+H_{33}$ verir; köşegen dışı terimler en az ikinci mertebedir). $H_{kk}=u_{k,k}=\varepsilon_{kk}$ çünkü $\omega_{kk}=0$. Dolayısıyla birim hacim değişimi (dilatation, volumetric strain)

$$ \begin{aligned} e=\frac{\dd v-\dd V}{\dd V}&=J-1\approx\varepsilon_{kk}\\ &=\varepsilon_{11}+\varepsilon_{22}+\varepsilon_{33} . \end{aligned} $$

Aynı sonucu daha somut bir yoldan da görebiliriz. Kenarları asal doğrultulara (Bölüm 5) paralel olan birim bir küp, şekil değiştirmeden sonra kenarları $1+\varepsilon_1$, $1+\varepsilon_2$, $1+\varepsilon_3$ olan bir dikdörtgenler prizmasına dönüşür (dik açılar korunur). Yeni hacim $(1+\varepsilon_1)(1+\varepsilon_2)(1+\varepsilon_3)$, birinci mertebede $1+\varepsilon_1+\varepsilon_2+\varepsilon_3$'tür. $\varepsilon_{kk}$ bir değişmez olduğundan hangi eksen takımında toplanırsa toplansın aynı sonucu verir (Şekil 3, sol).

  • İki boyutta (levha düzleminde) birim alan değişimi $\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}$'dir.
  • $\varepsilon_{kk}=0$ olan şekil değiştirmeye hacim korunumlu (izokorik) denir. Kauçuk ve plastik akma yapan metaller bu şekilde davranır; Ders 07'de bunun Poisson oranında $\nu\to\tfrac12$ sınırına karşılık geldiğini göreceğiz.
  • Çözümlü örnek 1'deki tansör için $e=400-200+300=500\ \mu\varepsilon$: hacim on binde 5 artar.

5. Asal şekil değiştirmeler ve doğrultular

Bir noktadan geçen bütün doğrultular içinde hangisi en çok uzar, hangisi en az? $\varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{ij}n_in_j$ ifadesini $n_in_i=1$ kısıtıyla uç değere götürelim. Lagrange çarpanı $\varepsilon$ ile

$$ \pd{}{n_k}\Big[\varepsilon_{ij}n_in_j-\varepsilon\,(n_in_i-1)\Big]=0 $$

türevi $2\varepsilon_{kj}n_j-2\varepsilon\,n_k=0$ verir ($\varepsilon_{ij}$ simetrik). Yani

$$ (\varepsilon_{ij}-\varepsilon\,\delta_{ij})\,n_j=0 . $$
İpucu

Lagrange çarpanı burada ne yapıyor?

$\varepsilon_{ij}n_in_j$'yi doğrudan $n_k$'ya göre türetip sıfıra eşitleyemeyiz; çünkü $\vect{n}$'nin üç bileşeni bağımsız değildir, birim vektör olmak zorundadır. Lagrange çarpanı bu kısıtı fonksiyonun içine katar. İki boyutta daha somut bir yol da vardır: $\vect{n}=(\cos\theta,\sin\theta)$ yazıp $\varepsilon(\theta)$'nın türevini sıfırlamak. Bu, aşağıdaki $\tan2\theta_p$ formülünü verir ve aynı sonuca ulaşır. Lagrange çarpanının kendisinin de bir anlamı vardır: denklemi $\vect{n}$ ile çarpınca $\varepsilon=\varepsilon_{ij}n_in_j$ çıkar, yani çarpan o doğrultudaki birim uzamanın ta kendisidir.

Bu, Ders 02'de simetrik tansörler için çözdüğümüz özdeğer problemidir. Sıfırdan farklı çözüm için determinant sıfır olmalıdır ve karakteristik denklem

$$ \varepsilon^3-I_1\,\varepsilon^2+I_2\,\varepsilon-I_3=0 $$

elde edilir. Katsayılar şekil değiştirme tansörünün değişmezleridir:

$$ I_1=\varepsilon_{kk},\qquad I_3=\det[\varepsilon_{ij}], $$ $$ I_2=\tfrac12\big(\varepsilon_{ii}\varepsilon_{jj}-\varepsilon_{ij}\varepsilon_{ij}\big). $$

Üç kök $\varepsilon_1\ge\varepsilon_2\ge\varepsilon_3$ asal şekil değiştirmelerdir (principal strains); karşılık gelen birim vektörler asal doğrultulardır. Simetrik tansörün özellikleri burada da geçerlidir: kökler reeldir, asal doğrultular birbirine diktir. $\varepsilon_1$ en büyük, $\varepsilon_3$ en küçük birim uzamadır.

Teorem

Asal doğrultulardaki lifler arasında açı değişmez

Asal eksen takımında tansör köşegendir: $\varepsilon'_{12}=\varepsilon'_{23}=\varepsilon'_{31}=0$. Bölüm 3'teki formüle göre bu, asal doğrultulardaki liflerin aralarındaki dik açıların korunduğu anlamına gelir. Dolayısıyla kenarları asal doğrultulara paralel küçük bir küp, şekil değiştirmeden sonra yine bir dikdörtgenler prizmasıdır; yalnız kenar boyları değişmiştir. Şekil 2 bunu iki boyutta gösteriyor.

İki panel. Solda x ve y eksenlerine hizalı bir kare, şekil değiştirmeden sonra köşe açısı 84,4 derece olan bir paralelkenara dönüşüyor. Sağda aynı şekil değiştirmede asal doğrultulara hizalı, 12 derece dönük bir kare dikdörtgene dönüşüyor ve köşe açısı 90 derece kalıyor. Her iki panelde daire elipse dönüşüyor; yeşil kesikli çizgiler asal doğrultular.
Şekil 2. Aynı şekil değiştirme durumu ($\varepsilon_{xx}=520$, $\varepsilon_{yy}=-180$, $\varepsilon_{xy}=160\ \mu\varepsilon$; 320 kat abartılı). $x$–$y$ eksenlerine hizalı kare paralelkenar olur; asal doğrultulara ($\theta_p=12{,}28^\circ$) hizalı kare ise dikdörtgen kalır. Daireden oluşan elipsin eksenleri asal doğrultulardır.

İki boyutta kapalı çözüm

Düzlemde karakteristik denklem ikinci derecedendir ve kökleri doğrudan yazılabilir:

$$ \varepsilon_{1,2}=\frac{\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}}{2}\pm R, $$ $$ R=\sqrt{\Big(\frac{\varepsilon_{xx}-\varepsilon_{yy}}{2}\Big)^2+\varepsilon_{xy}^2}, $$ $$ \tan2\theta_p=\frac{2\varepsilon_{xy}}{\varepsilon_{xx}-\varepsilon_{yy}} . $$

Düzlem içindeki en büyük kayma şekil değiştirmesi asal doğrultulardan $45^\circ$ dönük liflerde oluşur: $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_2=2R$. Üç boyutta en büyük kayma $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_3$'tür. Bu bağıntıların hepsi gerilmedeki karşılıklarıyla aynıdır ve şekil değiştirme için de bir Mohr dairesi çizilebilir (Şekil 5).

Mühendislik notu

İzotropik malzemede asal doğrultular örtüşür

İzotropik bir malzemede (Ders 07) gerilme ve şekil değiştirme tansörlerinin asal doğrultuları aynıdır: en çok uzayan doğrultu en büyük asal gerilmenin doğrultusudur. Bu yüzden rozetten bulunan asal doğrultular aynı zamanda asal gerilme doğrultularıdır. Kompozit gibi anizotropik malzemelerde bu örtüşme genel olarak yoktur.

Çözümlü örnek 2Değişmezler, asal şekil değiştirmeler ve doğrultular

Çözümlü örnek 1'deki tansör için (a) değişmezleri, (b) asal şekil değiştirmeleri ve doğrultularını bulun; sonuçları değişmezlerle denetleyin.

Çözüm

(a) $I_1=400-200+300=500\ \mu\varepsilon$. $I_2$ için köşegen alt determinantların toplamı:

$$ \begin{aligned} I_2&=(400)(-200)-150^2\\ &\quad+(-200)(300)-50^2\\ &\quad+(400)(300)-(-100)^2\\ &=-102\,500-62\,500+110\,000\\ &=-55\,000\ (\mu\varepsilon)^2 . \end{aligned} $$

$I_3=\det[\varepsilon_{ij}]=-3{,}125\times10^{7}\ (\mu\varepsilon)^3$.

(b) Karakteristik denklem

$$ \varepsilon^3-500\varepsilon^2-55\,000\varepsilon+3{,}125\cdot10^7=0 $$

kökleri (betikteki numpy.linalg.eigh ile):

Asal şekil değiştirmeler ve doğrultuları
değer (με)$n_1$$n_2$$n_3$
$\varepsilon_1$478,440,87950,1615−0,4477
$\varepsilon_2$266,580,40860,22610,8843
$\varepsilon_3$−245,02−0,24400,9606−0,1329

Denetim: $478{,}44+266{,}58-245{,}02=500=I_1$ ✓. Üç doğrultu birbirine diktir; bu doğrultulardaki lifler arasındaki $\gamma$ değerleri sıfırdır. En büyük kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_3=723{,}46\ \mu\text{rad}$.

6. Küresel ve deviatrik şekil değiştirme

Gerilmede yaptığımız ayrışımın (Ders 04) aynısını şekil değiştirmeye de uygulayabiliriz:

$$ \varepsilon_{ij}=\underbrace{\tfrac13\,e\,\delta_{ij}}_{\text{küresel}}+\underbrace{\tilde\varepsilon_{ij}}_{\text{deviatrik}},\qquad e=\varepsilon_{kk}. $$

Küresel kısım her doğrultuda aynı uzamadır: bir küp, biçimini koruyarak büyür ya da küçülür. Bütün hacim değişimi bu kısımdadır. Deviatrik kısmın izi sıfırdır, $\tilde\varepsilon_{kk}=\varepsilon_{kk}-\tfrac13e\cdot3=0$; birinci mertebede hacmi değiştirmez, yalnız biçimi bozar (Şekil 3). Deviatrik kısmın asal doğrultuları tansörünkiyle aynıdır, asal değerleri ise $\varepsilon_i-e/3$'tür: birim tansör her doğrultuyu kendine götürdüğü için özvektörler değişmez, özdeğerler yalnız ötelenir.

Üç panel: kesikli gri birim küpler ve turuncu kutular. Solda toplam şekil değiştirme kutuyu bir yönde uzatıp bir yönde kısaltıyor. Ortada küp her yönde eşit büyüyor. Sağda kutu bir yönde uzayıp bir yönde kısalıyor, hacmi yaklaşık aynı.
Şekil 3. Asal eksenlerde bir küpün şekil değiştirmesi (abartılı): toplam = küresel kısım (yalnız hacim değişimi, biçim korunur) + deviatrik kısım (yalnız biçim değişimi, birinci mertebede hacim korunur).

Çözümlü örnek 3Aynı tansörün küresel ve deviatrik kısımları

Çözümlü örnek 1 ve 2'deki tansörü küresel ve deviatrik kısımlarına ayırın. Deviatrik kısmın izini ve asal değerlerini bulup Çözümlü örnek 2'deki asal değerlerle karşılaştırın.

Çözüm

$e=\varepsilon_{kk}=500\ \mu\varepsilon$, dolayısıyla küresel kısım $\tfrac13e\,\delta_{ij}=166{,}67\,\delta_{ij}\ \mu\varepsilon$. Deviatrik kısım, köşegenden $166{,}67$ çıkarılarak bulunur; köşegen dışı bileşenler değişmez:

$$ [\tilde\varepsilon_{ij}]=\begin{bmatrix}233{,}33&150&-100\\150&-366{,}67&50\\-100&50&133{,}33\end{bmatrix}\mu\varepsilon . $$

İzi $233{,}33-366{,}67+133{,}33=0$'dır. Asal değerleri $311{,}77$; $99{,}91$; $-411{,}68\ \mu\varepsilon$; bunlar tam olarak $\varepsilon_i-e/3$'tür ($478{,}44-166{,}67=311{,}77$ vb.). Asal doğrultular aynı kalır: deviatrik kısım yalnız “biçimi” değiştirir, hacim değişiminin tamamı küresel kısımdadır.

Bu ayrışımın mühendislikteki karşılığı önemlidir. Malzemeler hacim değişimine ve biçim değişimine çok farklı tepki verir. Metallerde plastik akma neredeyse yalnız deviatrik kısımla ilişkilidir (hidrostatik basınç metali akıtmaz); zeminlerde ise hacim değişimi (sıkışma, kabarma) davranışın merkezindedir. Ders 07'de hacim modülü $K$'nın küresel kısımları, kayma modülü $G$'nin deviatrik kısımları birbirine bağladığını göreceğiz.

7. Şekil değiştirme ölçer rozetleri

Şekil değiştirme ölçer, yapıştırıldığı yüzeydeki ince bir metal ızgaranın direncinin uzamayla değişmesinden yararlanır ve tek bir doğrultudaki birim uzamayı ölçer. Yüzey düzlemindeki şekil değiştirme bileşenlerinin üç bilinmeyeni vardır ($\varepsilon_{xx}$, $\varepsilon_{yy}$, $\varepsilon_{xy}$). Bu yüzden aynı noktaya farklı açılarla yerleştirilmiş üç ölçerden oluşan rozetler (strain rosettes) kullanılır (Şekil 4).

İki panel. Solda 0, 45 ve 90 dereceye yerleştirilmiş üç ızgara biçimli şekil değiştirme ölçer, a, b ve c olarak etiketli. Sağda 0, 60 ve 120 dereceye yerleştirilmiş üç ölçer.
Şekil 4. İki yaygın rozet düzeni: dik açılı (0°/45°/90°) ve delta ya da eşkenar (0°/60°/120°). Her ölçer, uzun kenarı doğrultusundaki birim uzamayı okur.

Ölçerlerin açıları $\theta_a,\theta_b,\theta_c$ ise Bölüm 2'deki formül üç doğrusal denklem verir:

$$ \begin{aligned} \varepsilon_k=\varepsilon_{xx}\cos^2\theta_k&+\varepsilon_{yy}\sin^2\theta_k\\ &+\gamma_{xy}\sin\theta_k\cos\theta_k, \end{aligned} $$

$k=a,b,c$. Dik açılı rozette $\theta=0^\circ,45^\circ,90^\circ$ konulduğunda çözüm özellikle sadedir:

$$ \varepsilon_{xx}=\varepsilon_a,\qquad \varepsilon_{yy}=\varepsilon_c, $$ $$ \gamma_{xy}=2\varepsilon_b-\varepsilon_a-\varepsilon_c . $$

(Orta denklem $\varepsilon_b=\tfrac12\varepsilon_{xx}+\tfrac12\varepsilon_{yy}+\tfrac12\gamma_{xy}$'den gelir.) Sonra Bölüm 5'teki formüllerle asal değerlere geçilir.

Çözümlü örnek 4Dik açılı rozetten asal şekil değiştirmeler

Bir çelik konsolun yan yüzüne yapıştırılmış 0°/45°/90° rozeti yük altında $\varepsilon_a=520$, $\varepsilon_b=330$, $\varepsilon_c=-180\ \mu\varepsilon$ okuyor ($a$ ölçeri $x$ ekseni boyunca). Yüzeydeki asal şekil değiştirmeleri, doğrultularını ve en büyük düzlem içi kayma şekil değiştirmesini bulun.

Çözüm

Bileşenler:

$$ \varepsilon_{xx}=520,\quad \varepsilon_{yy}=-180\ \mu\varepsilon, $$ $$ \gamma_{xy}=660-520+180=320\ \mu\text{rad}, $$

yani $\varepsilon_{xy}=160\ \mu\varepsilon$. Merkez ve yarıçap:

$$ \frac{\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}}{2}=170\ \mu\varepsilon, $$ $$ R=\sqrt{350^2+160^2}=384{,}8\ \mu\varepsilon . $$

Asal şekil değiştirmeler $\varepsilon_1=170+384{,}8=554{,}8\ \mu\varepsilon$ ve $\varepsilon_2=170-384{,}8=-214{,}8\ \mu\varepsilon$. Doğrultu:

$$ \tan2\theta_p=\frac{2(160)}{520-(-180)}=0{,}4571, $$ $$ \theta_p=12{,}28^\circ . $$

$\varepsilon(\theta_p)$ formülüne konulduğunda $554{,}8$ çıktığı için $\theta_p$, $\varepsilon_1$'in doğrultusudur ($x$'ten saat yönünün tersine). En büyük düzlem içi kayma $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_2=769{,}7\ \mu\text{rad}$. Şekil 5'te bu durumun $\varepsilon(\theta)$ eğrisi ve Mohr dairesi görülüyor; Şekil 2 de aynı durumdu.

Not. Rozet yalnız yüzeydeki düzlem içi bileşenleri verir. Serbest yüzeyde gerilme düzlemseldir ($\sigma_{zz}=0$), ama $\varepsilon_{zz}\neq0$'dır; onu bulmak için Poisson oranı gerekir (Ders 07).

Solda doğrultu açısına karşı birim uzama eğrisi: 0 derecede 520, 45 derecede 330, 90 derecede eksi 180 mikro şekil değiştirme noktaları işaretli; tepe noktası yaklaşık 12 derecede, en düşük nokta 102 derecede. Sağda merkezi 170, yarıçapı 385 mikro olan Mohr dairesi; X ve Y noktaları ile asal değerler işaretli.
Şekil 5. Rozet örneği. Sol: doğrultuya göre birim uzama $\varepsilon(\theta)$; üç ölçer okuması bu eğrinin üç noktasıdır ve eğriyi tam belirler. En büyük değer $\theta_p=12{,}28^\circ$'de, en küçüğü $90^\circ$ ötededir. Sağ: şekil değiştirme Mohr dairesi; yatay eksen $\varepsilon$, düşey eksen $\gamma/2$ (Ders 03 uylaşımıyla aşağı pozitif); $X(\varepsilon_{xx},\varepsilon_{xy})$ noktasından $2\theta_p=24{,}57^\circ$ saat yönünün tersine dönülerek $\varepsilon_1$'e varılır.

Mohr dairesini okumak

Şekil 5'in sağındaki daire, gerilmede (Ders 03) öğrendiğimiz Mohr dairesinin şekil değiştirmedeki karşılığıdır: yatay eksende birim uzama $\varepsilon$, düşey eksende tansör kayma bileşeni $\gamma/2$ vardır. Ders 03'teki uylaşımla düşey eksen aşağı pozitiftir; $X$ noktası $(\varepsilon_{xx},\varepsilon_{xy})$, $Y$ noktası $(\varepsilon_{yy},-\varepsilon_{xy})$'dir. Merkez $(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})/2$'de, yarıçap $R$'dir. Dairenin yatay ekseni kestiği iki nokta asal şekil değiştirmelerdir; en üst ve en alt noktaları en büyük düzlem içi kaymayı ($\gamma_{\max}/2=R$) verir. Eleman $\theta$ kadar saat yönünün tersine dönerse dairedeki nokta da $2\theta$ kadar aynı yönde döner; bu yüzden birbirine dik iki lif dairenin çapının iki ucundadır. Bu örnekte $X$'ten $2\theta_p=24{,}57^\circ$ saat yönünün tersine dönülerek $\varepsilon_1$'e varılır. Dairenin düşey ekseni $\gamma$ değil $\gamma/2$'dir; bu noktayı unutmak en sık Mohr hatasıdır.

İpucu

Rozet verisini yorumlarken

Üç okumadan biri ölçerin bozulması ya da yapıştırma hatası yüzünden yanlışsa hesap yine bir sonuç verir, ama yanlış bir sonuç. Basit bir sağlamlık denetimi: dik açılı rozette $\varepsilon_a+\varepsilon_c$, şekil değiştirme değişmezi $\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}$'dir ve rozet döndürülse bile değişmez. Aynı noktaya yerleştirilmiş ikinci bir rozet ya da bir sonlu eleman modeliyle karşılaştırma, hatalı ölçeri bulmanın en pratik yoludur.

8. Uygunluk denklemleri

Şimdi dersin ikinci büyük sorusuna geliyoruz. Yer değiştirme alanı verilirse şekil değiştirmeler türev alarak tek biçimde bulunur. Peki tersi? Altı fonksiyon $\varepsilon_{ij}(x,y,z)$ verilse, bunları üreten bir yer değiştirme alanı her zaman var mıdır?

Hayır. $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$, üç bilinmeyen fonksiyon ($u_i$) için altı kısmi diferansiyel denklemdir; denklem sayısı bilinmeyenden fazladır. Basit bir sayım fikir verir: üç boyutta altı bileşen üç yer değiştirmeden geliyor, aradaki fark üçtür; düzlemde ise üç bileşen ($\varepsilon_{xx},\varepsilon_{yy},\varepsilon_{xy}$) iki yer değiştirmeden ($u,v$) geliyor ve fark birdir. Birazdan düzlemde tam olarak bir uygunluk denklemi bulacağız. Altı bileşen keyfî seçilirse sistem genellikle çelişkilidir. Fiziksel resmi şöyle kurabiliriz: cismi zihnimizde çok sayıda küçük kübe bölelim ve her küpü kendi noktasındaki $\varepsilon_{ij}$'ye göre ayrı ayrı şekil değiştirtelim. Şekil değiştirme alanı “uygun” değilse bu küpler artık bir araya gelmez: aralarında boşluklar ya da üst üste binmeler oluşur (Şekil 6, sol). Uygun bir alanda ise parçalar boşluksuz birleşir ve sürekli, tek değerli bir yer değiştirme alanı vardır (Şekil 6, sağ).

İki panel. Solda her sırası farklı uzunlukta uzatılmış dikdörtgen tuğlalardan oluşan bir duvar; sıralar arasındaki dikiş çizgileri buluşmuyor ve kırmızı ile işaretli. Sağda kare ızgara, sağa ve yukarı doğru kıvrılarak boşluksuz biçimde şekil değiştirmiş.
Şekil 6. Sol: $\varepsilon_{xx}=ky^2$ ve diğer bileşenler sıfır. Her sıra kendi yüksekliğine göre farklı oranda uzar ve kayma şekil değiştirmesi yasaklandığı için elemanlar dik açılı kalmak zorundadır; komşu sıraların dikişleri buluşmaz (kırmızı) ya da sıralar arasında kayma (süreksizlik) oluşur. Sağ: $\varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=k(x^2+y^2)$, $\varepsilon_{xy}=2kxy$ uygundur; elemanlar boşluksuz birleşir. (İkisi de abartılı.)

İki boyutta uygunluk denklemi

Düzlemde üç bileşen iki yer değiştirmeden gelir: $\varepsilon_{xx}=u_{,x}$, $\varepsilon_{yy}=v_{,y}$, $2\varepsilon_{xy}=u_{,y}+v_{,x}$. $u$ ve $v$'yi yok etmek için birinciyi $y$'ye göre, ikinciyi $x$'e göre ikişer kez, üçüncüyü $x$ ve $y$'ye göre birer kez türetelim:

$$ \pd{^2\varepsilon_{xx}}{y^2}=\frac{\partial^3u}{\partial x\,\partial y^2},\quad \pd{^2\varepsilon_{yy}}{x^2}=\frac{\partial^3v}{\partial y\,\partial x^2}, $$ $$ 2\,\frac{\partial^2\varepsilon_{xy}}{\partial x\,\partial y}=\frac{\partial^3u}{\partial x\,\partial y^2}+\frac{\partial^3v}{\partial x^2\,\partial y}. $$

Yer değiştirmeler yeterince düzgünse türev sırası değiştirilebilir ve ilk iki denklemin toplamı üçüncü denkleme eşit çıkar. Böylece yer değiştirmeler yok olur ve düzlemsel uygunluk denklemi kalır:

$$ \boxed{\;\pd{^2\varepsilon_{xx}}{y^2}+\pd{^2\varepsilon_{yy}}{x^2}=2\,\frac{\partial^2\varepsilon_{xy}}{\partial x\,\partial y}\;} $$

Mühendislik kaymasıyla sağ taraf $\partial^2\gamma_{xy}/\partial x\partial y$ olur. Şekil 6'nın sol tarafındaki alanda sol taraf $2k$, sağ taraf sıfırdır: denklem sağlanmaz.

Mühendislik notu

Isıl şekil değiştirme ne zaman gerilme doğurur?

İnce, serbest bir levhayı düzgün olmayan bir sıcaklıkla ısıttığımızı düşünelim. Her nokta serbest kalsa $\varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=\alpha\,\Delta T(x,y)$, $\varepsilon_{xy}=0$ şekil değiştirmesini yapmak “ister”. Düzlemsel uygunluk denklemine koyarsak

$$ \alpha\big(\Delta T_{,yy}+\Delta T_{,xx}\big)=0, $$

yani $\nabla^2(\Delta T)=0$ olmalıdır. Sıcaklık değişimi $y$ ile doğrusal değişiyorsa ($\Delta T=T_0\,y/h$) $\nabla^2\Delta T=0$'dır: istenen alan uygundur, levha düzleminde serbestçe bir yay gibi kıvrılır ve gerilme oluşmaz. (Bu sonuç ince, düzlemsel gerilme hâlindeki ve basit bağlantılı bir levha içindir; delikli bir levhada Bölüm 10'daki ek koşullar da sağlanmalıdır.) Sıcaklık $y^2$ ile değişiyorsa $\nabla^2\Delta T\neq0$'dır: liflerin istediği uzamalar Şekil 6'nın solundaki gibi bir araya gelemez, cisim bunları kendi içinde zorla uyumlu hâle getirir ve ısıl gerilmeler doğar. Ders 08'de bu fikri Duhamel–Neumann bağıntısıyla nicel hâle getireceğiz.

Üç boyutta: Saint-Venant uygunluk denklemleri

Genel durumda $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$'yi $x_k$ ve $x_l$'ye göre türetelim: $\varepsilon_{ij,kl}=\tfrac12(u_{i,jkl}+u_{j,ikl})$. İndislerin yerini değiştirerek üç ifade daha yazalım:

$$ \varepsilon_{kl,ij}=\tfrac12(u_{k,lij}+u_{l,kij}), $$ $$ \varepsilon_{ik,jl}=\tfrac12(u_{i,kjl}+u_{k,ijl}), $$ $$ \varepsilon_{jl,ik}=\tfrac12(u_{j,lik}+u_{l,jik}). $$

Türev sırası önemsiz olduğundan $u_{i,jkl}=u_{i,kjl}$ gibi eşitlikler geçerlidir. İlk ikisini toplayıp son ikisini çıkarırsak bütün terimler birbirini götürür:

$$ \boxed{\;\varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0\;} $$

Bunlar Saint-Venant uygunluk denklemleridir (Barré de Saint-Venant). Dört serbest indis $3^4=81$ denklem verir. Bunların çoğu ya özdeştir ya da birbirinin tekrarıdır: $i=j=k=l$ gibi seçimler $0=0$ verir, $(i,j)$ ya da $(k,l)$ çiftinin içinde yer değiştirmek ve iki çiftin yerini değiştirmek aynı denklemi yeniden üretir. Anlamlı olanlar şu seçimlerden gelir: $(i,j,k,l)=(1,1,2,2)$, $(2,2,3,3)$, $(3,3,1,1)$ üç “düzlemsel” denklemi; $(1,1,2,3)$, $(2,2,3,1)$, $(3,3,1,2)$ ise üç “karışık” denklemi verir. Örneğin $(1,1,2,2)$ için $\varepsilon_{11,22}+\varepsilon_{22,11}-\varepsilon_{12,12}-\varepsilon_{12,12}=0$, yani aşağıdaki ilk denklem; $(1,1,2,3)$ için $\varepsilon_{11,23}+\varepsilon_{23,11}-\varepsilon_{12,13}-\varepsilon_{13,12}=0$, yani dördüncü denklem çıkar. Böylece altı anlamlı denklem kalır. $x,y,z$ ile açık yazımda ilk üçü düzlemsel denklemin üç düzlemdeki karşılığıdır:

$$ \varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2\varepsilon_{xy,xy}, $$ $$ \varepsilon_{yy,zz}+\varepsilon_{zz,yy}=2\varepsilon_{yz,yz}, $$ $$ \varepsilon_{zz,xx}+\varepsilon_{xx,zz}=2\varepsilon_{zx,zx}, $$

son üçü ise bir normal bileşeni üç kayma bileşenine bağlar:

$$ \varepsilon_{xx,yz}=\pd{}{x}\big(-\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big), $$ $$ \varepsilon_{yy,zx}=\pd{}{y}\big(\varepsilon_{yz,x}-\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big), $$ $$ \varepsilon_{zz,xy}=\pd{}{z}\big(\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}-\varepsilon_{xy,z}\big). $$
Sınav notu

Gerekli mi, yeterli mi?

Türetme, sürekli bir yer değiştirme alanı varsa bu denklemlerin sağlanması gerektiğini gösteriyor (gereklilik). Tersi de doğrudur ama bir koşulla: bölge basit bağlantılı (simply connected) ise, yani içinde çizilen her kapalı eğri bölgeden çıkmadan bir noktaya büzülebiliyorsa (düzlemde bu “deliksiz” demektir; uzayda ise içinde küresel bir boşluk bulunan cisim de basit bağlantılıdır; Bölüm 10) altı denklemi sağlayan her şekil değiştirme alanı, rijit cisim hareketi dışında tek bir sürekli yer değiştirme alanından türetilebilir (yeterlilik). Yeterliliğin özü aşağıdaki örnekte.

Bir not daha: bu altı denklem de birbirinden tamamen bağımsız değildir; aralarında üç diferansiyel özdeşlik (Bianchi tipi özdeşlikler) vardır. Yine de uygulamada altısı birlikte denetlenir.

Çözümlü örnek 5Dönmenin gradyanı ve yeterlilik fikri

(a) Dönme tansörünün gradyanının yalnız şekil değiştirmelerle yazılabildiğini, yani $\omega_{ij,k}=\varepsilon_{ik,j}-\varepsilon_{jk,i}$ olduğunu gösterin. (b) Bu bağıntıdan yararlanarak Saint-Venant denklemlerinin neden yer değiştirmelerin bulunabilmesi için yeterli olduğunu açıklayın.

Çözüm

(a) Sağ tarafı yer değiştirmelerle yazalım:

$$ \varepsilon_{ik,j}=\tfrac12(u_{i,kj}+u_{k,ij}), $$ $$ \varepsilon_{jk,i}=\tfrac12(u_{j,ki}+u_{k,ji}). $$

Farkta $u_{k,ij}=u_{k,ji}$ terimleri birbirini götürür:

$$ \varepsilon_{ik,j}-\varepsilon_{jk,i}=\tfrac12(u_{i,jk}-u_{j,ik})=\omega_{ij,k}. $$

(b) Yer değiştirmeleri iki adımda bulabiliriz. Önce dönmeleri: $\omega_{ij}$'nin gradyanı (a)'daki formülle şekil değiştirmelerden biliniyor. Bir fonksiyonun gradyanı biliniyorsa fonksiyonun kendisi bir eğri integraliyle bulunur; ama bunun için verilen “gradyanın” gerçekten bir gradyan olması, yani ikinci türevlerin sıradan bağımsız olması gerekir: $\omega_{ij,kl}=\omega_{ij,lk}$. (a)'yı kullanarak bu koşul

$$ \varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jk,il}=\varepsilon_{il,jk}-\varepsilon_{jl,ik} $$

olur; indisler yeniden adlandırılınca bu, Saint-Venant denkleminin ta kendisidir. İkinci adımda yer değiştirmeleri $u_{i,j}=\varepsilon_{ij}+\omega_{ij}$ gradyanından buluruz. Buradaki integrallenebilirlik koşulu $(\varepsilon_{ij}+\omega_{ij})_{,k}=(\varepsilon_{ik}+\omega_{ik})_{,j}$ ise (a) yardımıyla kendiliğinden sağlanır:

$$ \varepsilon_{ij,k}+\varepsilon_{ik,j}-\varepsilon_{jk,i}=\varepsilon_{ik,j}+\varepsilon_{ij,k}-\varepsilon_{kj,i}. $$

Sonuç: Saint-Venant denklemleri sağlanıyorsa basit bağlantılı bir bölgede önce $\omega_{ij}$, sonra $u_i$ yoldan bağımsız eğri integralleriyle bulunur. İntegrasyon sabitleri bir başlangıç noktasındaki öteleme ve dönmedir, yani tam olarak bir rijit cisim hareketi. (Bu yapıya Cesàro integrali denir.)

9. Şekil değiştirmelerden yer değiştirmelerin bulunması

Sınavlarda ve uygulamada sık karşılaşılan bir iş: şekil değiştirme alanı verilir (ya da bir çözümden bulunur), yer değiştirmeler istenir. Düzlemsel bir alan için yol şöyledir:

  1. Uygunluğu denetleyin. Denklem sağlanmıyorsa yer değiştirme alanı yoktur; daha fazla uğraşmaya gerek yok.
  2. Normal bileşenleri integre edin: $u=\int\varepsilon_{xx}\,\dd x+f(y)$ ve $v=\int\varepsilon_{yy}\,\dd y+g(x)$. İntegrasyon “sabitleri” öbür değişkenin fonksiyonlarıdır.
  3. Kayma bileşenine koyun: $u_{,y}+v_{,x}=2\varepsilon_{xy}$ denkleminde $f'(y)$ ve $g'(x)$ terimleri ayrılır. Yalnız $y$'ye bağlı terimler bir yanda, yalnız $x$'e bağlı terimler öbür yanda toplanır; her iki taraf aynı sabite eşit olmalıdır.
  4. Rijit cisim terimlerini sınır koşullarıyla bulun. Düzlemde üç sabit kalır: iki öteleme $u_0,v_0$ ve bir dönme $\omega_0$. Mesnet koşulları bunları belirler.

Çözümlü örnek 6Benzetimden gelen şekil değiştirmelerle köşe yer değiştirmesi

$2\times1$ m'lik bir levhanın ($0\le x\le2$, $0\le y\le1$) sayısal çözümünden okunan şekil değiştirmelere, $k=10^{-3}\ \text{m}^{-2}$ olmak üzere şu fonksiyonlar uydurulmuştur:

$$ \varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=k(x^2+y^2),\quad \varepsilon_{xy}=2kxy . $$

Levha sol kenarı boyunca yatay olarak tutulmuştur ($x=0$'da $u=0$); sol alt köşesi ayrıca düşey yönde de sabittir ($v=0$). Sağ üst köşenin, $(2,1)$ noktasının, yer değiştirmesini ve sol alt köşeden bu köşeye çizilmiş köşegenin boy değişimini bulun.

Çözüm

Önce uygunluk. Uydurulmuş fonksiyonların gerçekten bir yer değiştirme alanından gelip gelmediğini bilmeden integrasyona girişmek boşuna emek olabilir: $\varepsilon_{xx,yy}=2k$, $\varepsilon_{yy,xx}=2k$, $2\varepsilon_{xy,xy}=4k$; sol taraf $4k$ = sağ taraf ✓. (SymPy ile altı denklemin hepsi sıfır çıkıyor.)

Normal bileşenlerin integrali:

$$ u=k\Big(\frac{x^3}{3}+xy^2\Big)+f(y), $$ $$ v=k\Big(x^2y+\frac{y^3}{3}\Big)+g(x). $$

Kayma koşulu:

$$ \begin{aligned} u_{,y}+v_{,x}&=2kxy+f'(y)\\ &\quad+2kxy+g'(x)=4kxy . \end{aligned} $$

$4kxy$ terimleri götürür ve $f'(y)+g'(x)=0$ kalır. $x$'i sabit tutup $y$'yi değiştirdiğimizde $g'(x)$ değişmez; toplam hep sıfır kaldığına göre $f'(y)$ de değişmemelidir. Yani ikisi de sabittir: $f'(y)=-\omega_0$, $g'(x)=\omega_0$, buradan $f=u_0-\omega_0y$ ve $g=v_0+\omega_0x$; tam olarak bir rijit cisim hareketi.

Mesnetler: $x=0$'da $u=u_0-\omega_0y=0$ her $y$ için sağlanmalı, dolayısıyla $u_0=0$ ve $\omega_0=0$; köşede $v=v_0=0$. Sonuç:

$$ u=\frac{k\,x\,(x^2+3y^2)}{3}, $$ $$ v=\frac{k\,y\,(3x^2+y^2)}{3}. $$

Köşe: $(2,1)$'de $u=\tfrac{10^{-3}\cdot2\cdot(4+3)}{3}$ m $=4{,}667$ mm ve $v=\tfrac{10^{-3}\cdot1\cdot(12+1)}{3}$ m $=4{,}333$ mm.

Köşegen: başlangıç boyu $\sqrt5=2{,}236068$ m. Sol alt köşe hareket etmediği için yeni boy

$$ \sqrt{2{,}004667^2+1{,}004333^2}=2{,}242181\ \text{m}, $$

artış $6{,}113$ mm. Doğrusal teoride aynı sonuç, köşegen doğrultusundaki birim uzamanın köşegen boyunca integralidir: $\int\varepsilon_{(n)}\,\dd s=6{,}112$ mm (ortalama birim uzama $2{,}733\times10^{-3}$); iki değer arasındaki fark ikinci mertebedendir. Şekil değiştirmiş levha Şekil 7'de görülüyor.

Gri kesikli dikdörtgen levha ve turuncu şekil değiştirmiş ızgarası; sol kenarda makaralı mesnet, sol alt köşede sabit mesnet; sağ üst köşe mavi noktayla işaretli ve yukarı sağa kaymış.
Şekil 7. Çözümlü örnek 6'da integrasyonla bulunan yer değiştirme alanı (60 kat büyütülmüş). Sol kenardaki makaralar $u=0$, köşedeki mesnet $v=0$ koşulunu temsil eder; bu üç koşul rijit cisim hareketini (iki öteleme ve bir dönme) tam olarak engeller.
Dikkat

Sınır koşulları rijit hareketi tam engellemeli

Yalnız $(0,0)$'da $u=v=0$ verilseydi $\omega_0$ belirsiz kalırdı: levha o nokta etrafında serbestçe dönebilirdi. Düzlemde üç, uzayda altı bağımsız rijit cisim hareketi vardır (üç öteleme, üç dönme); sınır koşulları bunların hepsini belirlemelidir. Sonlu eleman modellerinde “mekanizma” ya da tekil rijitlik matrisi uyarısının nedeni çoğunlukla budur.

10. Çok bağlantılı bölgeler

Yeterlilik ispatında yer değiştirmeleri bir başlangıç noktasından istediğimiz noktaya giden bir eğri boyunca integre ettik ve sonucun yoldan bağımsız olduğunu kullandık. İçinde delik olan bir bölgede (halka, boru kesiti, delikli levha) bu adım tehlikelidir: deliğin bir yanından ve öbür yanından giden iki yol birbirine sürekli olarak dönüştürülemez (Şekil 8). Böyle bölgelere çok bağlantılı (multiply connected) denir.

Solda mavi bir halka, ortasında delik; P sıfır noktasından P noktasına deliğin üstünden ve altından giden mor ve yeşil iki kesikli yol. Sağda turuncu, kesim yerinde açılmış ve iki ucu arasında delta kadar boşluk kalmış bir halka.
Şekil 8. Sol: çok bağlantılı bir bölge; $P_0$'dan $P$'ye deliğin iki yanından giden yollar, delikten geçmeden birbirine dönüştürülemez. Sağ: halka radyal olarak kesilir ve her parçası uygunluk denklemlerini sağlayan bir şekil değiştirme yaparsa, kesim yüzleri yine de buluşmayabilir. Yer değiştirme, delik etrafında bir tur atınca aynı değere dönmez (çok değerlidir). Çizimdeki açıklık, Alıştırma 8'de çevresel şekil değiştirmenin negatif olduğu duruma karşılık gelir.

Çok bağlantılı bir bölgede uygunluk denklemleri hâlâ gereklidir ama artık yeterli değildir. Her delik için ek koşullar gerekir: delik etrafında kapalı bir eğri boyunca $\dd\omega_{ij}$ ve $\dd u_i$ artımlarının integrallerinin sıfır olması (tek değerlilik koşulları). Bu koşullar sağlanmazsa ortaya çıkan, malzeme bilimindeki dislokasyonların ve kesilip zorla kaynatılmış halkaların (Volterra dislokasyonu) davranışıdır: dış yük olmadan da iç gerilme bulunur.

Bu koşulları kursun ilerisinde iki kez kullanacağız. Ders 12'de kalın cidarlı boruda genel çözümdeki bir terimin (yer değiştirmede $\theta$ ile orantılı bir parça üreten terim) tam halka için sıfır olması gerektiğini bu yolla göreceğiz. Ders 14'te ise içi boş kesitlerin burulmasında her boşluk için ek bir koşul yazacağız.

11. Python ile doğrulama

Betik dersteki bütün sayısal sonuçları üretir: Çözümlü örnek 1–3'teki lif uzamaları, açı değişimi (tam hesapla karşılaştırmalı), değişmezler, asal değerler ve doğrultular, küresel–deviatrik ayrışım; Çözümlü örnek 4'teki rozet hesabı; altı Saint-Venant denkleminin SymPy ile denetimi (uygun alan, uygun olmayan alan ve Alıştırma 7'deki parametreli alan); Çözümlü örnek 6'daki integrasyon, sınır koşulları ve köşegen hesabı.

e06_uygunluk.py137 satır · Pythonİndir
"""Ders 06 — Şekil değiştirmenin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler ve uygunluk.

Bu betik dersteki hesapları tekrarlar:
  1) Bir şekil değiştirme tansöründen lif uzaması, açı değişimi, asal değerler ve doğrultular,
     birim hacim değişimi, küresel–deviatrik ayrışım
  2) 0°/45°/90° şekil değiştirme ölçer rozetinden asal şekil değiştirmeler
  3) Saint-Venant uygunluk denklemlerinin SymPy ile denetimi (uygun ve uygun olmayan alanlar)
  4) Şekil değiştirmelerden yer değiştirme alanının integrasyonla bulunması

Çalıştır:  python e06_uygunluk.py
Gerekenler: numpy, sympy  (Python 3.10+)
"""
import numpy as np
import sympy as sp

np.set_printoptions(precision=2, suppress=True)
MU = 1e-6   # mikro şekil değiştirme (με)

# %% 1. Lif uzaması, açı değişimi, asal değerler
print("=== 1. Bir noktadaki şekil değiştirme durumu (με) ===")
eps = np.array([[400.0, 150.0, -100.0],
                [150.0, -200.0, 50.0],
                [-100.0, 50.0, 300.0]]) * MU
n = np.array([1.0, 2.0, 2.0]) / 3.0
m = np.array([2.0, 1.0, -2.0]) / 3.0
assert np.isclose(n @ m, 0.0)
e_n, e_m, g_nm = n @ eps @ n, m @ eps @ m, 2 * n @ eps @ m
print(f"n = (1,2,2)/3 : ε_(n) = {e_n/MU:.2f} με")
print(f"m = (2,1,−2)/3: ε_(m) = {e_m/MU:.2f} με")
print(f"n ile m arasındaki dik açının azalması γ_(nm) = 2 ε_ij n_i m_j = {g_nm/MU:.2f} μrad")
fark = -np.degrees(g_nm) * 3600   # yay saniyesi; γ < 0 → açı büyür
print(f"yeni açı = 90° {'+' if fark >= 0 else '−'} {abs(fark):.2f}″  "
      f"({'γ < 0: açı büyüdü' if fark >= 0 else 'γ > 0: açı küçüldü'})")
# tam (doğrusal olmayan) denetim: lifleri F = I + ε ile dönüştür (dönme yok varsayımı)
Fm = np.eye(3) + eps
aci = np.degrees(np.arccos((Fm @ n) @ (Fm @ m) / np.linalg.norm(Fm @ n) / np.linalg.norm(Fm @ m)))
print(f"tam hesapla yeni açı = {aci:.6f}°  (doğrusal tahmin {90 - np.degrees(g_nm):.6f}°)")

I1 = np.trace(eps)
I2 = 0.5 * (I1**2 - np.trace(eps @ eps))
I3 = np.linalg.det(eps)
val, vec = np.linalg.eigh(eps)
sira = np.argsort(val)[::-1]
val, vec = val[sira], vec[:, sira]
print(f"\nDeğişmezler: I1 = {I1/MU:.1f} με, I2 = {I2/MU**2:.0f} (με)², I3 = {I3/MU**3:.4e} (με)³")
for i in range(3):
    v = vec[:, i] * np.sign(vec[np.argmax(np.abs(vec[:, i])), i])
    print(f"ε{i+1} = {val[i]/MU:8.2f} με   doğrultu n{i+1} = ({v[0]: .4f}, {v[1]: .4f}, {v[2]: .4f})")
# asal doğrultulardaki lifler arasında açı değişimi yok
for i in range(3):
    for j in range(i + 1, 3):
        assert abs(2 * vec[:, i] @ eps @ vec[:, j]) < 1e-15
assert np.isclose(val.sum(), I1) and np.isclose(np.prod(val), I3)
e = I1
dev = eps - e / 3 * np.eye(3)
print(f"\nBirim hacim değişimi e = ε_kk = {e/MU:.1f} με  →  ΔV/V ≈ {e*100:.4f} %")
print("Küresel kısım (e/3) δ_ij :", f"{e/3/MU:.2f} με")
print("Deviatrik kısım ε̃_ij (με):\n", np.round(dev / MU, 2))
print(f"tr ε̃ = {np.trace(dev)/MU:.2e} με (sıfır olmalı)")
print("ε̃'nin asal değerleri (με):", np.round(np.sort(np.linalg.eigvalsh(dev))[::-1] / MU, 2),
      "= ε_i − e/3")

# %% 2. 0°/45°/90° rozeti
print("\n=== 2. Rozet (0°/45°/90°) ===")
ea, eb, ec = 520 * MU, 330 * MU, -180 * MU
exx, eyy = ea, ec
gxy = 2 * eb - ea - ec
exy = gxy / 2
orta = (exx + eyy) / 2
R = np.hypot((exx - eyy) / 2, exy)
tp = 0.5 * np.degrees(np.arctan2(2 * exy, exx - eyy))
print(f"ε_a = {ea/MU:.0f}, ε_b = {eb/MU:.0f}, ε_c = {ec/MU:.0f} με")
print(f"ε_xx = {exx/MU:.0f} με, ε_yy = {eyy/MU:.0f} με, γ_xy = {gxy/MU:.0f} μrad, ε_xy = {exy/MU:.0f} με")
print(f"merkez = {orta/MU:.1f} με, yarıçap = {R/MU:.1f} με")
print(f"ε1 = {(orta+R)/MU:.1f} με, ε2 = {(orta-R)/MU:.1f} με, θ_p = {tp:.2f}° (x'ten saat tersi)")
print(f"en büyük düzlem içi kayma γ_max = ε1 − ε2 = {2*R/MU:.1f} μrad")
th = np.radians(tp)
assert np.isclose(exx*np.cos(th)**2 + eyy*np.sin(th)**2 + 2*exy*np.sin(th)*np.cos(th), orta + R)

# %% 3. Saint-Venant uygunluk denklemleri
print("\n=== 3. Uygunluk denetimi (SymPy) ===")
x, y, z, k, a, b = sp.symbols("x y z k a b", real=True)


def uygunluk(E):
    """E: 3x3 SymPy matrisi (ε_ij, x,y,z'nin fonksiyonu). Altı Saint-Venant denkleminin sol−sağ farkları."""
    X = (x, y, z)
    d = lambda f, *v: sp.diff(f, *v)
    s = []
    for (i, j) in ((0, 1), (1, 2), (2, 0)):        # ε_ii,jj + ε_jj,ii − 2 ε_ij,ij
        s.append(sp.simplify(d(E[i, i], X[j], 2) + d(E[j, j], X[i], 2) - 2 * d(E[i, j], X[i], X[j])))
    for (i, j, l) in ((0, 1, 2), (1, 2, 0), (2, 0, 1)):  # ε_ii,jl = ∂_i(−ε_jl,i + ε_li,j + ε_ij,l)
        s.append(sp.simplify(d(E[i, i], X[j], X[l]) - d(-d(E[j, l], X[i]) + d(E[l, i], X[j]) + d(E[i, j], X[l]), X[i])))
    return s


E1 = sp.Matrix([[k*(x**2 + y**2), 2*k*x*y, 0], [2*k*x*y, k*(x**2 + y**2), 0], [0, 0, 0]])
E2 = sp.Matrix([[k*y**2, 0, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]])
E3 = sp.Matrix([[a*y*z, b*x*z, 0], [b*x*z, 0, 0], [0, 0, 0]])
print("Örnek alan  ε_xx = ε_yy = k(x²+y²), ε_xy = 2kxy :", uygunluk(E1))
print("ε_xx = k y² (diğerleri sıfır)                   :", uygunluk(E2))
print("ε_xx = a y z, ε_xy = b x z                       :", uygunluk(E3), "→ b =", sp.solve(uygunluk(E3)[3], b))

# %% 4. Şekil değiştirmelerden yer değiştirme (örnek alan E1, 2B)
print("\n=== 4. Yer değiştirmelerin integrasyonu ===")
f, g = sp.Function("f"), sp.Function("g")
u = sp.integrate(E1[0, 0], x) + f(y)           # ε_xx = ∂u/∂x
v = sp.integrate(E1[1, 1], y) + g(x)           # ε_yy = ∂v/∂y
artik = sp.expand(sp.diff(u, y) + sp.diff(v, x) - 2 * E1[0, 1])   # γ_xy − 2ε_xy = 0 olmalı
print("u_,y + v_,x − 2ε_xy =", artik)
# f'(y) + g'(x) = 0  →  f' = −ω0, g' = ω0 (ayrılabilirlik)
u0, v0, w0 = sp.symbols("u0 v0 omega0")
u_g = u.subs(f(y), u0 - w0 * y).doit()
v_g = v.subs(g(x), v0 + w0 * x).doit()
assert sp.simplify(sp.diff(u_g, y) + sp.diff(v_g, x) - 2 * E1[0, 1]) == 0
print("Genel çözüm: u =", sp.simplify(u_g), ",  v =", sp.simplify(v_g))
# Sınır koşulları: x = 0 boyunca u = 0, (0,0)'da v = 0
cozum = sp.solve([sp.expand(u_g.subs(x, 0)).coeff(y, 0), sp.expand(u_g.subs(x, 0)).coeff(y, 1), v_g.subs({x: 0, y: 0})],
                 [u0, w0, v0], dict=True)[0]
print("Sınır koşullarından:", cozum)
U, V = sp.simplify(u_g.subs(cozum)), sp.simplify(v_g.subs(cozum))
print("u =", U, ",  v =", V)
kval = sp.Rational(1, 1000)
uk = float(U.subs({k: kval, x: 2, y: 1})); vk = float(V.subs({k: kval, x: 2, y: 1}))
print(f"k = 1e-3 1/m², (2,1) köşesi: u = {uk*1e3:.4f} mm, v = {vk*1e3:.4f} mm")
# (0,0)–(2,1) köşegeninin boy değişimi: (i) yer değiştirmelerden, (ii) ε_(n)'nin köşegen boyunca integrali
L0 = np.sqrt(5.0)
L1 = np.hypot(2 + uk, 1 + vk)
nd = sp.Matrix([2, 1]) / sp.sqrt(5)
t = sp.symbols("t", nonnegative=True)
E2 = E1[:2, :2]
eps_nn = (nd.T * E2 * nd)[0].subs({x: 2 * t, y: t, k: kval})
integral = float(sp.integrate(eps_nn * sp.sqrt(5), (t, 0, 1)))
print(f"köşegen: L0 = {L0:.6f} m, L1 = {L1:.6f} m, ΔL = {(L1-L0)*1e3:.4f} mm (tam)")
print(f"         ∫ ε_(n) ds = {integral*1e3:.4f} mm ; ortalama birim uzama = {integral/L0*1e3:.4f} × 10^-3")
print(f"(2,1)'de kayma açısı γ_xy = {float(2*E1[0,1].subs({k: kval, x: 2, y: 1}))*1e3:.1f} × 10^-3 rad")
print("Tüm denetimler geçti.")

Terminal çıktısıpython e06_uygunluk.py
=== 1. Bir noktadaki şekil değiştirme durumu (με) ===
n = (1,2,2)/3 : ε_(n) = 155.56 με
m = (2,1,−2)/3: ε_(m) = 422.22 με
n ile m arasındaki dik açının azalması γ_(nm) = 2 ε_ij n_i m_j = -77.78 μrad
yeni açı = 90° + 16.04″  (γ < 0: açı büyüdü)
tam hesapla yeni açı = 90.004453°  (doğrusal tahmin 90.004456°)

Değişmezler: I1 = 500.0 με, I2 = -55000 (με)², I3 = -3.1250e+07 (με)³
ε1 =   478.44 με   doğrultu n1 = ( 0.8795,  0.1615, -0.4477)
ε2 =   266.58 με   doğrultu n2 = ( 0.4086,  0.2261,  0.8843)
ε3 =  -245.02 με   doğrultu n3 = (-0.2440,  0.9606, -0.1329)

Birim hacim değişimi e = ε_kk = 500.0 με  →  ΔV/V ≈ 0.0500 %
Küresel kısım (e/3) δ_ij : 166.67 με
Deviatrik kısım ε̃_ij (με):
 [[ 233.33  150.   -100.  ]
 [ 150.   -366.67   50.  ]
 [-100.     50.    133.33]]
tr ε̃ = 0.00e+00 με (sıfır olmalı)
ε̃'nin asal değerleri (με): [ 311.77   99.91 -411.68] = ε_i − e/3

=== 2. Rozet (0°/45°/90°) ===
ε_a = 520, ε_b = 330, ε_c = -180 με
ε_xx = 520 με, ε_yy = -180 με, γ_xy = 320 μrad, ε_xy = 160 με
merkez = 170.0 με, yarıçap = 384.8 με
ε1 = 554.8 με, ε2 = -214.8 με, θ_p = 12.28° (x'ten saat tersi)
en büyük düzlem içi kayma γ_max = ε1 − ε2 = 769.7 μrad

=== 3. Uygunluk denetimi (SymPy) ===
Örnek alan  ε_xx = ε_yy = k(x²+y²), ε_xy = 2kxy : [0, 0, 0, 0, 0, 0]
ε_xx = k y² (diğerleri sıfır)                   : [2*k, 0, 0, 0, 0, 0]
ε_xx = a y z, ε_xy = b x z                       : [0, 0, 0, a - b, 0, 0] → b = [a]

=== 4. Yer değiştirmelerin integrasyonu ===
u_,y + v_,x − 2ε_xy = Derivative(f(y), y) + Derivative(g(x), x)
Genel çözüm: u = k*x**3/3 + k*x*y**2 - omega0*y + u0 ,  v = k*x**2*y + k*y**3/3 + omega0*x + v0
Sınır koşullarından: {omega0: 0, u0: 0, v0: 0}
u = k*x*(x**2 + 3*y**2)/3 ,  v = k*y*(3*x**2 + y**2)/3
k = 1e-3 1/m², (2,1) köşesi: u = 4.6667 mm, v = 4.3333 mm
köşegen: L0 = 2.236068 m, L1 = 2.242181 m, ΔL = 6.1126 mm (tam)
         ∫ ε_(n) ds = 6.1119 mm ; ortalama birim uzama = 2.7333 × 10^-3
(2,1)'de kayma açısı γ_xy = 8.0 × 10^-3 rad
Tüm denetimler geçti.

uygunluk() fonksiyonu herhangi bir $3\times3$ SymPy matrisi alır ve altı denklemin “sol − sağ” farklarını döndürür; hepsi sıfırsa alan uygundur. Kendi alanlarınızı denemek için yalnız matrisi değiştirin.

12. Sık yapılan hatalar

  • Rozet ve dönüşüm formüllerinde $\gamma$ ile $\varepsilon$'yi karıştırmak. $\varepsilon(\theta)$ formülünde ya $2\varepsilon_{xy}\sin\theta\cos\theta$ ya da $\gamma_{xy}\sin\theta\cos\theta$ yazılır; $2\gamma_{xy}$ yazmak kaymayı iki katına çıkarır (Alıştırma 1'de bu hata sonucu yüzde 30 değiştiriyor).
  • $\tan2\theta_p$'den bulunan açının hangi asal değere ait olduğunu denetlememek. $\arctan$ iki açıdan birini verir; açıyı $\varepsilon(\theta)$ formülüne koyup hangi kökü verdiğine bakın ya da atan2 kullanın.
  • Açı değişiminin işaretini yorumlamamak. $\gamma_{(nm)}>0$ açının küçüldüğünü, $\gamma_{(nm)}<0$ büyüdüğünü anlatır.
  • Uygunluğu denetlemeden integrasyona girişmek. Uygun olmayan bir alanda $f'(y)+g'(x)$ denklemi ayrılamaz (karışık $xy$ terimleri kalır); bu, alanın uygun olmadığının işaretidir, hesap hatası değil.
  • İntegrasyon “sabitlerini” sabit sanmak. $u=\int\varepsilon_{xx}\dd x$'in sabiti $f(y)$'dir; sabit sanılırsa dönme terimi kaybolur.
  • Rijit cisim hareketini eksik engellemek. Düzlemde üç bağımsız koşul gerekir. Üç koşulun hepsi aynı doğrultudaysa ya da tek noktada iki öteleme verilip üçüncü koşul dönmeyi kısıtlamıyorsa rijit hareket tam engellenmemiş olur.
  • Çok bağlantılı bölgede uygunluğu yeterli sanmak. Delikli bölgelerde tek değerlilik koşulları da sağlanmalıdır.

13. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayEğik doğrultuda uzama

Bir yüzeyde $\varepsilon_{xx}=600$, $\varepsilon_{yy}=-200\ \mu\varepsilon$ ve $\gamma_{xy}=400\ \mu\text{rad}$. $x$ ekseninden $30^\circ$ dönük doğrultudaki birim uzamayı bulun. $\gamma_{xy}$'yi yanlışlıkla $\varepsilon_{xy}$ yerine kullanırsanız ne bulursunuz?

Çözümü göster

$\varepsilon_{xy}=\gamma_{xy}/2=200\ \mu\varepsilon$.

$$ \begin{aligned} \varepsilon(30^\circ)&=600\cos^230^\circ\\ &\quad-200\sin^230^\circ\\ &\quad+2(200)\sin30^\circ\cos30^\circ\\ &=450-50+173{,}21\\ &=573{,}21\ \mu\varepsilon . \end{aligned} $$

$\gamma$'yı $\varepsilon_{xy}$ yerine koyarsanız son terim $346{,}41$ olur ve $746{,}41\ \mu\varepsilon$ bulursunuz: yüzde 30 fazla.

Alıştırma 2KolayRozetten asal değerler

Bir 0°/45°/90° rozeti $\varepsilon_a=-300$, $\varepsilon_b=250$, $\varepsilon_c=100\ \mu\varepsilon$ okuyor. Asal şekil değiştirmeleri, $\varepsilon_1$'in doğrultusunu ve en büyük düzlem içi kaymayı bulun.

Çözümü göster

$\varepsilon_{xx}=-300$, $\varepsilon_{yy}=100$, $\gamma_{xy}=500+300-100$ $=700\ \mu\text{rad}$, $\varepsilon_{xy}=350$. Merkez $-100$, $R=\sqrt{200^2+350^2}=403{,}11$.

  • $\varepsilon_1=303{,}11\ \mu\varepsilon$, $\varepsilon_2=-503{,}11\ \mu\varepsilon$
  • $\tan2\theta_p=700/(-400)$; atan2 ile $2\theta_p=119{,}74^\circ$, $\theta_p=59{,}87^\circ$. Denetim: $\varepsilon(59{,}87^\circ)=303{,}1$ ✓ ($\arctan$'ın verdiği $-30{,}13^\circ$ ise $\varepsilon_2$'nin doğrultusudur).
  • $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_2=806{,}23\ \mu\text{rad}$

Alıştırma 3KolayHacim değişimi ve deviatrik kısım

$[\varepsilon_{ij}]=\begin{bmatrix}300&-100&0\\-100&100&200\\0&200&-100\end{bmatrix}\mu\varepsilon$ için birim hacim değişimini, küresel ve deviatrik kısımları bulun; deviatrik kısmın izinin sıfır olduğunu denetleyin.

Çözümü göster

$e=300+100-100=300\ \mu\varepsilon$ (hacim on binde 3 artar). Küresel kısım $100\,\delta_{ij}\ \mu\varepsilon$. Deviatrik kısım

$$ [\tilde\varepsilon_{ij}]=\begin{bmatrix}200&-100&0\\-100&0&200\\0&200&-200\end{bmatrix}\mu\varepsilon, $$

izi $200+0-200=0$ ✓. Köşegen dışı bileşenler değişmez; küresel kısım yalnız köşegeni öteler.

Alıştırma 4OrtaEğik iki lif arasındaki açı

Bir önceki alıştırmadaki tansör için $\vect{n}=(1,0,0)$ ve $\vect{m}=(0,1,1)/\sqrt2$ liflerinin birim uzamalarını ve aralarındaki açının değişimini bulun.

Çözümü göster

$\varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{11}=300\ \mu\varepsilon$. $\varepsilon\,\vect{m}=\tfrac1{\sqrt2}(-100;\,300;\,100)$, dolayısıyla $\varepsilon_{(m)}=\tfrac12(300+100)=200\ \mu\varepsilon$ ve

$$ \begin{aligned} \gamma_{(nm)}&=2\,\vect{n}\cdot(\varepsilon\vect{m})=2\cdot\frac{-100}{\sqrt2}\\ &=-141{,}42\ \mu\text{rad}. \end{aligned} $$

Negatif: lifler arasındaki açı $90^\circ$'den $141{,}42\ \mu\text{rad}$ (yaklaşık $29''$) büyür.

Alıştırma 5OrtaUygunluk katsayısı ve yer değiştirmeler

Bir levhada $\varepsilon_{xx}=ky^2$, $\varepsilon_{yy}=kx^2$, $\varepsilon_{xy}=C\,k\,xy$ ($k$ sabit). (a) Alanın uygun olması için $C$ ne olmalıdır? (b) Orijinde $u=v=0$ ve $\omega_z=0$ koşullarıyla yer değiştirmeleri bulun.

Çözümü göster

(a) $\varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2k+2k=4k$ ve $2\varepsilon_{xy,xy}=2Ck$. Eşitlik için $C=2$.

(b) $u=kxy^2+f(y)$, $v=kx^2y+g(x)$. Kayma: $u_{,y}+v_{,x}=2kxy+f'+2kxy+g'$ $=4kxy$ ⇒ $f'+g'=0$ ⇒ $f=u_0-\omega_0y$, $g=v_0+\omega_0x$. Koşullardan $u_0=v_0=\omega_0=0$:

$$ u=k\,x\,y^2,\qquad v=k\,x^2\,y . $$

Denetim: $u_{,x}=ky^2$ ✓, $v_{,y}=kx^2$ ✓, $\tfrac12(u_{,y}+v_{,x})$ $=\tfrac12(2kxy+2kxy)=2kxy$ ✓.

Alıştırma 6OrtaDelta rozeti

(a) 0°/60°/120° rozeti için $\varepsilon_{xx}$, $\varepsilon_{yy}$, $\gamma_{xy}$'yi ölçümler cinsinden bulun. (b) $\varepsilon_a=400$, $\varepsilon_b=-100$, $\varepsilon_c=250\ \mu\varepsilon$ için asal değerleri ve $\varepsilon_1$'in doğrultusunu hesaplayın.

Çözümü göster

(a) $\cos^260^\circ=\cos^2120^\circ=\tfrac14$, $\sin^2=\tfrac34$, $\sin60^\circ\cos60^\circ=\tfrac{\sqrt3}4$, $\sin120^\circ\cos120^\circ=-\tfrac{\sqrt3}4$:

$$ \varepsilon_a=\varepsilon_{xx}, $$ $$ \varepsilon_{b,c}=\tfrac14\varepsilon_{xx}+\tfrac34\varepsilon_{yy}\pm\tfrac{\sqrt3}{4}\gamma_{xy}. $$

Toplayıp çıkararak:

$$ \varepsilon_{yy}=\frac{2(\varepsilon_b+\varepsilon_c)-\varepsilon_a}{3}, $$ $$ \gamma_{xy}=\frac{2(\varepsilon_b-\varepsilon_c)}{\sqrt3}. $$

(b) $\varepsilon_{xx}=400$, $\varepsilon_{yy}=(300-400)/3=-33{,}33$, $\gamma_{xy}=-700/\sqrt3=-404{,}15\ \mu\text{rad}$ ($\varepsilon_{xy}=-202{,}07$). Merkez $183{,}33$, $R=296{,}27$; $\varepsilon_1=479{,}61$, $\varepsilon_2=-112{,}94\ \mu\varepsilon$. $\theta_p=\tfrac12\,\mathrm{atan2}(-404{,}15;\ 433{,}33)$ $=-21{,}50^\circ$ ($x$'ten saat yönünde $21{,}5^\circ$).

Alıştırma 7ZorÜç boyutlu uygunluk

$a$ ve $b$ sabit olmak üzere $\varepsilon_{xx}=a\,y\,z$, $\varepsilon_{xy}=b\,x\,z$ ve diğer bütün bileşenler sıfır. (a) Altı Saint-Venant denklemini denetleyerek $b$'yi bulun. (b) Rijit cisim hareketi dışında yer değiştirme alanını bulun.

Çözümü göster

(a) İlk üç denklem: $\varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=0$ ve $2\varepsilon_{xy,xy}=2\,\partial_x\partial_y(bxz)=0$ ✓; diğer ikisi zaten sıfır. Dördüncü denklem: sol taraf $\varepsilon_{xx,yz}=a$; sağ taraf $\partial_x\big(-0+0+\varepsilon_{xy,z}\big)=\partial_x(bx)=b$. Dolayısıyla $b=a$. Beşinci ve altıncı denklemlerde sol taraflar sıfır, sağ taraflar $\partial_y(bx)=0$ ve $\partial_z(bx)=0$ ✓. (Betikteki SymPy çıktısı: yalnız dördüncü denklem $a-b$ veriyor.)

(b) $u_{,x}=ayz$ ⇒ $u=axyz+f(y,z)$; $v_{,y}=0$ ⇒ $v=g(x,z)$; $w_{,z}=0$ ⇒ $w=h(x,y)$. Kayma koşulları:

  • $u_{,y}+v_{,x}=axz+f_{,y}+g_{,x}=2axz$ ⇒ $g=\tfrac12ax^2z$ alınabilir ($f_{,y}=0$ ile).
  • $u_{,z}+w_{,x}=axy+f_{,z}+h_{,x}=0$ ⇒ $h=-\tfrac12ax^2y$ ($f_{,z}=0$ ile).
  • $v_{,z}+w_{,y}=\tfrac12ax^2-\tfrac12ax^2=0$ ✓.

Sonuç (artı rijit cisim hareketi):

$$ u=a\,x\,y\,z,\qquad v=\tfrac12a\,x^2z, $$ $$ w=-\tfrac12a\,x^2y . $$

Bu alanın dönme bileşeni $\omega_x=\tfrac12(w_{,y}-v_{,z})=-\tfrac12ax^2$, $x$ ile değişir: kesitlerin $x$ boyunca farklı dönmesi, Ders 14'teki burulmayı andırır.

Alıştırma 8ZorHalkada çok değerli yer değiştirme

Bir halkada ($a\le r\le b$) kutupsal şekil değiştirmeler $\varepsilon_{rr}=0$, $\varepsilon_{\theta\theta}=\varepsilon_0$ (sabit), $\varepsilon_{r\theta}=0$ olarak isteniyor. (a) Ders 05'teki kutupsal bağıntılarla $u_r=0$, $u_\theta=\varepsilon_0\,r\,\theta$ alanının bu şekil değiştirmeleri ürettiğini gösterin. (b) Bu alan tam bir halkada neden kabul edilemez? Halka radyal olarak kesilirse ne olur?

Çözümü göster

(a) $\varepsilon_{rr}=\partial u_r/\partial r=0$ ✓. $\varepsilon_{\theta\theta}=u_r/r+\tfrac1r\partial u_\theta/\partial\theta=0+\varepsilon_0$ ✓.

$$ \begin{aligned} \varepsilon_{r\theta}&=\tfrac12\Big(\tfrac1r\pd{u_r}{\theta}+\pd{u_\theta}{r}-\frac{u_\theta}{r}\Big)\\ &=\tfrac12\big(0+\varepsilon_0\theta-\varepsilon_0\theta\big)=0 \end{aligned} $$

(b) $\theta=0$ ve $\theta=2\pi$ aynı fiziksel noktadır, ama $u_\theta(r,2\pi)-u_\theta(r,0)=2\pi\varepsilon_0 r$'dir: yer değiştirme tek değerli değildir. Şekil değiştirmeler her yerde düzgün ve (yerel olarak) uygun olduğu hâlde tam halkada bu alan gerçekleşemez. Halkayı $\theta=0$'da radyal olarak kesip düşünelim: $\theta=0^+$ yüzü yerinde kalır, $\theta=2\pi^-$ yüzü ise $+\theta$ yönünde $2\pi\varepsilon_0r$ kadar ilerler. $\varepsilon_0>0$ ise bu yüz öbür yüzü geçer ve kesim yüzleri $2\pi\varepsilon_0r$ kadar üst üste biner (araya fazladan bir kama sokulmuş gibi). $\varepsilon_0<0$ ise o kadar açıklık kalır (kama biçimli bir dilim çıkarılıp halka yeniden kaynatılmış gibi); Şekil 8'in sağındaki açıklık $\delta$ bu duruma karşılık gelir. Her iki durumda tam halkayı bu şekil değiştirmeye zorlamak iç gerilme doğurur.

14. Özet

Özet
  • $\vect{n}$ doğrultusundaki lifin birim uzaması $\varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{ij}n_in_j$'dir; köşegen bileşenler eksen doğrultusundaki uzamalardır.
  • Başlangıçta dik iki lif arasındaki açının azalması $\gamma_{(nm)}=2\varepsilon_{ij}n_im_j$; özel olarak $\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$. Dönme bu açıları değiştirmez.
  • Birim hacim değişimi $e=\varepsilon_{kk}$; küresel kısım $\tfrac13e\,\delta_{ij}$ hacmi, izi sıfır olan deviatrik kısım biçimi değiştirir.
  • Asal şekil değiştirmeler $(\varepsilon_{ij}-\varepsilon\delta_{ij})n_j=0$ özdeğer probleminden bulunur; asal lifler arasında açı değişmez.
  • Üç ölçerli bir rozet düzlem içi şekil değiştirme durumunu tam belirler; 0°/45°/90° rozette $\gamma_{xy}=2\varepsilon_b-\varepsilon_a-\varepsilon_c$.
  • Altı bileşen üç yer değiştirmeden geldiği için bağımsız değildir: Saint-Venant uygunluk denklemleri $\varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0$; düzlemde tek denklem.
  • Basit bağlantılı bölgede uygunluk, yer değiştirmelerin (rijit hareket dışında) bulunabilmesi için yeterlidir; çok bağlantılı bölgede ek tek değerlilik koşulları gerekir.

Şimdiye kadar gerilme ve şekil değiştirmeyi ayrı ayrı kurduk; Ders 07'de ikisini malzeme yasasıyla, yani bünye denklemleriyle birbirine bağlayacağız.

15. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 2 (2.2 geometrik kuruluş, 2.4 asal şekil değiştirmeler, 2.5 küresel ve deviatrik şekil değiştirmeler, 2.6 uygunluk).
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), II. Bölüm (sonsuz küçük şekil değiştirme bileşenlerinin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler, küresel ve deviatrik tansörler, uygunluk denklemleri, çok katlı bağımlı bölgeler).
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), Bölüm 3 (3.3 fiziksel yorum, 3.4 asal şekil değiştirmeler, 3.5 hacim ve biçim değişimi, 3.6–3.7 uygunluk).
  • J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 2.2 (uygunluk denklemleri ve anlamları).
  • Tam künyeler ve diğer kaynaklar için: Ek C — Kaynakça.