Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 14

Ders 14 · 14. hafta · Burulma · ~100 dk

Prizmatik çubukların burulması: Prandtl gerilme fonksiyonu

Kare bir milin köşesinde kayma gerilmesi neden sıfırdır, yarıklı bir boru neden yüzlerce kat daha kolay burulur? Saint-Venant'ın çarpılma kuramını ve Prandtl'ın gerilme fonksiyonunu sıfırdan kurup daire, elips, üçgen, dikdörtgen ve ince cidarlı kesitlere uyguluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Dairesel mil çözümünün dairesel olmayan kesitlerde neden geçersiz olduğunu açıklar
  • Saint-Venant yarı ters yönteminden çarpılma fonksiyonu için Laplace denklemini ve sınır koşulunu türetir
  • Prandtl gerilme fonksiyonuyla $\nabla^2\phi=-2G\alpha$, sınırda $\phi=0$ ve $M_t=2\int\phi\,\dd A$ bağıntılarını gösterir
  • Zar benzetimini kullanarak gerilme dağılımını niteliksel olarak tahmin eder
  • Elips, eşkenar üçgen ve dikdörtgen kesitler için burulma sabitini ve en büyük kayma gerilmesini hesaplar
  • İnce cidarlı açık ve kapalı kesitleri Bredt–Batho formülleriyle çözer ve karşılaştırır
Hafta
14. hafta · Burulma
Süre
~100 dk
Ders çıktısı
—
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • Dairesel olmayan kesitler burulmada çarpılır. Saint-Venant varsayımı: $u=-\alpha zy$, $v=\alpha zx$, $w=\alpha\psi(x,y)$; $\nabla^2\psi=0$ ve sınırda Neumann koşulu.
  • Prandtl fonksiyonu $\sigma_{xz}=\phi_{,y}$, $\sigma_{yz}=-\phi_{,x}$ ile problem $\nabla^2\phi=-2G\alpha$, sınırda $\phi=0$ Dirichlet problemine iner; $M_t=2\int\phi\,\dd A$.
  • Kayma gerilmesi konturlara teğettir, büyüklüğü $|\nabla\phi|$'dir ve en büyük değeri sınırdadır; dış köşelerde sıfır, iç köşelerde yığılmalıdır (zar benzetimi).
  • Elips: $J_t=\pi a^3b^3/(a^2+b^2)$, $\tau_{\max}=2M_t/(\pi ab^2)$ küçük eksen ucunda. Eşkenar üçgen: $J_t=\sqrt3s^4/80$, $\tau_{\max}=20M_t/s^3$.
  • Dikdörtgen: $J_t=k_1bt^3$, $\tau_{\max}=M_t/(k_2bt^2)$; kare için $k_1=0{,}141$, $k_2=0{,}208$; ince şeritte ikisi de $1/3$.
  • İnce cidar: açıkta $J_t\approx\frac13\sum bt^3$; kapalıda $q=M_t/(2A_m)$ ve $J_t=4A_m^2/\oint\dd s/t$. Kapalı kesit açık kesitten yüzlerce kat rijittir.

Bu dersle kaynağın 14 haftalık programı tamamlanıyor. Bütün bağıntılar Formül özeti sayfasında, terimler Sözlük'te, kitaplar ve özgün makaleler Kaynakça'dadır.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. Giriş: neden yeni bir burulma kuramı?

Mukavemet dersinde dairesel milin burulmasını öğrendik: kesitler düzlem kalır, rijit bir disk gibi döner, kayma gerilmesi merkezden uzaklıkla doğrusal artar ve $\tau=M_t r/J_p$ olur. Bu formül o kadar tanıdıktır ki onu her kesite uygulamak cazip gelir. Oysa makine ve yapı mühendisliğinde burulan elemanların çoğu dairesel değildir: kama yuvalı miller, kare ve dikdörtgen çubuklar, I ve U profiller, kutu kesitli kirişler, cephe taşıyıcı alüminyum profilleri. Bu kesitlerde dairesel mil formülü hem gerilmeyi hem dönme açısını yanlış verir; ince cidarlı açık bir profilde hata yüzlerce kat olabilir.

Hatanın kaynağını basit bir gözlem gösterir. Kare bir çubuğun köşesindeki bir noktayı düşünelim. Bu noktada iki yan yüz de serbesttir; dolayısıyla her iki yüze dik kayma gerilmesi sıfır olmalıdır. Kesitteki kayma gerilmesi vektörü köşede iki yüzün de normaline dik olmak zorundadır, bu ise ancak sıfır vektörle mümkündür. Dairesel mil formülü ise köşede, merkeze en uzak noktada, en büyük gerilmeyi verir. Demek ki dairesel olmayan kesitte gerilme dağılımı bambaşkadır ve kesitler düzlem kalamaz: eksen doğrultusunda çarpılırlar (warping).

Bu son derste, Saint-Venant'ın 1855'te kurduğu yarı ters yöntemle keyfî kesitli prizmatik bir çubuğun burulmasını çözeceğiz. Problem, Prandtl'ın 1903'te önerdiği gerilme fonksiyonuyla tek bir Poisson denklemine iner; aynı denklemin bir sabun zarını da tanımladığını fark etmek, kesit üzerinde gerilmeyi göz kararıyla tahmin etmemizi sağlar. Ardından daire, elips, eşkenar üçgen ve dikdörtgen için kapalı çözümleri ve ince cidarlı açık ve kapalı kesitlerin pratik formüllerini türeteceğiz.

Dikkat

Gösterim

Bu derste $\alpha$, çubuğun birim boydaki dönme açısıdır (rad/uzunluk); Ders 08'deki ısıl genleşme katsayısıyla karıştırmayın. $M_t$ burulma momenti, $G$ kayma modülü, $\psi(x,y)$ çarpılma fonksiyonu, $\phi(x,y)$ Prandtl gerilme fonksiyonu, $J_t$ burulma sabitidir; burulma rijitliği $GJ_t$'dir.

2. Dairesel mil: kısa hatırlatma

Uzunluğu boyunca $z$ ekseni uzanan, yarıçapı $R$ olan dairesel bir mil uçlarından $M_t$ momentiyle burulsun. Simetri, her kesitin kendi düzleminde rijit olarak döndüğünü ve düzlem kaldığını söyler. $z$ konumundaki kesit $\beta(z)=\alpha z$ açısı kadar döner. Yarıçapı $r$ olan bir lif kesitler arasında $\gamma=r\alpha$ kadar kayar ve Hooke yasasıyla

$$ \begin{aligned} \tau&=G\alpha r,\\ M_t&=\int_A\tau\,r\,\dd A=G\alpha\int_A r^2\dd A\\&=G\alpha J_p,\\ J_p&=\frac{\pi R^4}{2}. \end{aligned} $$

Bu çözüm elastisite teorisinin bütün denklemlerini sağlar: denge, uygunluk ve yan yüzün serbest olması. Çünkü dairenin her noktasında kayma gerilmesi sınıra teğettir. Dairesel olmayan bir kesitte aynı kinematik varsayım yan yüz koşulunu bozar; köşe örneği bunun en açık hâlidir. Çözüm, kinematiği bir serbestlikle genişletmektir.

3. Saint-Venant'ın yarı ters yöntemi

3.1 Kinematik varsayım

Saint-Venant, Ders 08'de tanıdığımız yarı ters yöntemi kullanır: yer değiştirme alanının bir kısmını fiziksel sezgiyle varsayar, geri kalanını denklemlerden bulur. Varsayım şudur (Şekil 1): her kesit kendi düzleminde rijit olarak $\beta=\alpha z$ kadar döner, ama düzlem kalmak zorunda değildir; eksen doğrultusunda kesit üzerindeki konuma bağlı, $z$'den bağımsız bir çarpılma yapar:

$$ \begin{gathered}u=-\alpha zy,\qquad v=\alpha zx,\\ w=\alpha\,\psi(x,y).\end{gathered} $$

İlk iki bileşen, küçük dönme açısıyla rijit dönmenin ($u=-\beta y$, $v=\beta x$) kendisidir. $\psi(x,y)$ çarpılma fonksiyonudur ve dairede sıfırdır. Bütün kesitler aynı biçimde çarpıldığı için (serbest burulma), komşu kesitler arasında eksenel şekil değiştirme oluşmaz.

Solda dikdörtgen bir çubuğun yan yüzü: başlangıçta yatay olan boyuna çizgiler burulmadan sonra eğik doğrular olmuş, düşey enine çizgiler S biçimini almış; iki uçta zıt yönlü çift başlı oklarla Mt momentleri. Sağda bir kesit: kesikli çizgili başlangıç dikdörtgeni ve βz açısı kadar dönmüş dikdörtgen; bir (x, y) noktasının dönmeyle yer değiştirmesi oku.
Şekil 1. Burulma kinematiği. Solda kare kesitli bir çubuğun yan yüzünde çizilmiş ızgara (abartılı): boyuna çizgiler kesitlerin dönmesiyle eğilir, enine çizgiler çarpılmayla S biçimini alır. Sağda kesit düzleminde rijit dönme: $u=-\beta y$, $v=\beta x$ ($\beta=\alpha z$). Uçlardaki çift başlı oklar moment vektörünü gösterir.

3.2 Şekil değiştirmeler ve gerilmeler

Ders 05'teki tanımla şekil değiştirmeleri hesaplayalım. $u$ ve $v$, $x$ ve $y$'ye göre birbirini götürecek biçimde değiştiğinden

$$ \varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=\varepsilon_{zz}=\varepsilon_{xy}=0, $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xz}&=\tfrac12\left(\pd{u}{z}+\pd{w}{x}\right)\\&=\tfrac12\,\alpha\left(\pd{\psi}{x}-y\right),\\ \varepsilon_{yz}&=\tfrac12\left(\pd{v}{z}+\pd{w}{y}\right)\\&=\tfrac12\,\alpha\left(\pd{\psi}{y}+x\right). \end{aligned} $$

Yalnız iki kayma bileşeni kalır. Hooke yasası ($\sigma_{ij}=2G\varepsilon_{ij}$, çünkü $\varepsilon_{kk}=0$):

$$ \begin{gathered}\sigma_{xz}=G\alpha\left(\pd{\psi}{x}-y\right),\\ \sigma_{yz}=G\alpha\left(\pd{\psi}{y}+x\right),\end{gathered} $$

diğer bütün gerilme bileşenleri sıfırdır. Kesitte yalnız kayma gerilmesi vardır; normal gerilme yoktur.

3.3 Denge: Laplace denklemi

Denge denklemlerinin ilk ikisi ($x$ ve $y$ yönleri) $\sigma_{xz,z}=\sigma_{yz,z}=0$'a indirgenir ve gerilmeler $z$'den bağımsız olduğu için kendiliğinden sağlanır. Üçüncüsü:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xz,x}+\sigma_{yz,y}&=G\alpha\left(\psi_{,xx}+\psi_{,yy}\right)=0\\ \Longrightarrow\quad\nabla^2\psi&=0 . \end{aligned} $$

Çarpılma fonksiyonu kesit içinde harmoniktir.

3.4 Yan yüz koşulu

Çubuğun yan yüzü yüksüzdür. Yan yüzün dış normali kesit düzlemindedir: $\vect n=(n_x,n_y,0)$. Cauchy bağıntısıyla $z$ yönündeki gerilme vektörü bileşeni $T_z=\sigma_{xz}n_x+\sigma_{yz}n_y$'dir ve sıfır olmalıdır ($x$ ve $y$ bileşenleri zaten sıfır):

$$ \begin{gathered} \left(\pd{\psi}{x}-y\right)n_x+\left(\pd{\psi}{y}+x\right)n_y=0\\ \Longleftrightarrow\quad\pd{\psi}{n}=y\,n_x-x\,n_y . \end{gathered} $$

Bu, normal türevin verildiği bir Neumann problemidir. Fiziksel anlamı: sınırda kayma gerilmesi vektörü sınıra teğet olmalıdır. Neumann problemi ancak bir sabit dışında tek çözüme sahiptir; o sabit, çubuğun eksen doğrultusunda rijit ötelenmesidir.

3.5 Uç koşulları ve burulma sabiti

Uç kesitlerde gerilmelerin bileşkesi yalnız bir $M_t$ momenti olmalı: $x$ ve $y$ yönünde bileşke kuvvet sıfır. Bu kuvvetlerin kendiliğinden sıfır olduğunu Prandtl fonksiyonuyla bir sonraki bölümde iki satırda göreceğiz. Moment:

$$ \begin{aligned} M_t&=\int_A\left(x\,\sigma_{yz}-y\,\sigma_{xz}\right)\dd A\\ &=G\alpha\int_A\left(x^2+y^2\right.\\&\qquad\left.{}+x\psi_{,y}-y\psi_{,x}\right)\dd A\\ &\equiv G\alpha J_t . \end{aligned} $$

$J_t$ burulma sabitidir. Dairede $\psi=0$ ve $J_t=J_p$ olur. Diğer kesitlerde parantezdeki son iki terim $J_t$'yi kutupsal atalet momentinden küçültür: çarpılmaya izin verilen kesit daha yumuşaktır. Bu terim $J_t\le I_p$ sonucunu verir; eşitlik yalnız dairede (ve halkada) sağlanır. Aynı alanda dairenin bütün kesitlerden daha rijit olması ise ayrı ve kanıtı zor bir sonuçtur (bölüm 6.4).

İpucu

Çözüm uçlarda da geçerli mi?

Saint-Venant çözümü, uç kesitlere tam olarak kendi verdiği kayma gerilmesi dağılımıyla yüklenmiş bir çubuk için kesindir. Gerçekte moment bir flanş, kama ya da kaynakla aktarılır ve uçtaki dağılım farklıdır. Saint-Venant ilkesi (Ders 08) burada da devrededir: uçtan kesitin en büyük boyutunun bir iki katı uzaklaştıktan sonra yalnız bileşke moment önemlidir ve çözüm geçerlidir. Uçta çarpılma engelleniyorsa (kaynaklı levha) farkı ancak çarpılmalı burulma kuramı ya da sayısal çözüm verir.

Elips biçimli bir taban üzerinde eyer biçimli (hiperbolik paraboloit) bir yüzey; iki karşı çeyrek kırmızı (yukarı), diğer ikisi mavi (aşağı).
Şekil 2. Eliptik kesitin çarpılması: $w=\alpha\psi$, $\psi=-\frac{a^2-b^2}{a^2+b^2}xy$ (Bölüm 6.2). Kesit bir eyer yüzeyine dönüşür; dört çeyrekten ikisi öne, ikisi arkaya kayar. Kesikli çizgi çarpılmamış kesit sınırıdır.

4. Prandtl gerilme fonksiyonu

4.1 Tanım ve Poisson denklemi

Neumann problemiyle çalışmak zahmetlidir. Prandtl (1903), Airy fonksiyonunun düzlem elastisitede yaptığını burada yapar: dengeyi kendiliğinden sağlayan bir gerilme temsili seçer:

$$ \sigma_{xz}=\pd{\phi}{y},\qquad \sigma_{yz}=-\pd{\phi}{x}. $$

Denge: $\sigma_{xz,x}+\sigma_{yz,y}=\phi_{,yx}-\phi_{,xy}=0$, özdeş olarak sağlanır. Şimdi uygunluk koşulunu, yani bu gerilmelerin bir $\psi$ çarpılma fonksiyonundan türeyebilmesini yazalım. 3.2'deki ifadeleri çapraz türevleyip çıkarırsak $\psi$ yok olur:

$$ \begin{aligned} &\sigma_{xz,y}-\sigma_{yz,x}\\&=G\alpha\left(\psi_{,xy}-1-\psi_{,yx}-1\right)\\ &=-2G\alpha . \end{aligned} $$

Sol tarafa Prandtl temsilini koyunca

$$ \boxed{\;\nabla^2\phi=\frac{\partial^2\phi}{\partial x^2}+\frac{\partial^2\phi}{\partial y^2}=-2G\alpha\;} $$

bulunur: bir Poisson denklemi. Sağ taraf kesit boyunca sabittir; problemin bütün fiziği sınır koşulunda ve kesitin geometrisindedir.

4.2 Sınır koşulu: $\phi=0$

Türetme Yan yüz koşulunun Prandtl fonksiyonuyla yazılmasıgöster

Sınırı saat tersine dolaşan yay uzunluğu $s$ olsun. Dış normal $n_x=\dd y/\dd s$, $n_y=-\dd x/\dd s$'dir. Yan yüz koşulu

$$ \begin{aligned}\sigma_{xz}n_x+\sigma_{yz}n_y&=\pd{\phi}{y}\frac{\dd y}{\dd s}+\pd{\phi}{x}\frac{\dd x}{\dd s}\\&=\frac{\dd\phi}{\dd s}=0 .\end{aligned} $$

Yani $\phi$ sınır boyunca sabittir. Basit bağlantılı (deliksiz) bir kesitte bu sabit, gerilmeleri etkilemediği için sıfır seçilir:

$$ \phi=0\quad\text{(sınırda)} . $$

Neumann problemi yerini, sınırda fonksiyonun kendi değerinin verildiği daha basit bir Dirichlet problemine bıraktı: kesit içinde $\nabla^2\phi=-2G\alpha$, sınırda $\phi=0$. Delikli (çok bağlantılı) kesitlerde her iç sınırda $\phi$ farklı bir sabit değer alır; bu sabitler, çarpılmanın her delik çevresinde tek değerli olması koşulundan bulunur (4.5'te ve 8.2'de bu koşulu kullanacağız).

4.3 Bileşke kuvvet ve burulma momenti

Uç kesitte $x$ yönündeki bileşke, diverjans (Gauss) teoremiyle (Ders 02):

$$ \begin{aligned}\int_A\sigma_{xz}\,\dd A&=\int_A\pd{\phi}{y}\,\dd A\\&=\oint\phi\,n_y\,\dd s=0\end{aligned} $$

çünkü sınırda $\phi=0$. $y$ yönü de aynı biçimde sıfırdır. Moment için:

$$ \begin{aligned} M_t&=\int_A\left(x\sigma_{yz}-y\sigma_{xz}\right)\dd A\\ &=-\int_A\left(x\phi_{,x}+y\phi_{,y}\right)\dd A\\ &=-\int_A\left[(x\phi)_{,x}+(y\phi)_{,y}-2\phi\right]\dd A\\ &=2\int_A\phi\,\dd A\\&\quad-\oint\phi\,(x n_x+yn_y)\,\dd s . \end{aligned} $$

Sınır integrali yine sıfırdır ve çok kullanışlı sonuç çıkar:

$$ \begin{gathered}\boxed{\;M_t=2\int_A\phi\,\dd A\;}\\ J_t=\frac{M_t}{G\alpha}=\frac{2}{G\alpha}\int_A\phi\,\dd A\end{gathered} $$
Sezgi

Kayma gerilmesinin geometrisi

Prandtl temsili, gerilme vektörü $\vect\tau=(\sigma_{xz},\sigma_{yz})=(\phi_{,y},-\phi_{,x})$'nin $\nabla\phi$'ye dik olduğunu söyler. Dolayısıyla:

  • Kayma gerilmesi $\phi=$ sabit eğrilerine (konturlara) teğettir; gerilme “akım çizgileri” konturlardır.
  • Büyüklüğü $|\vect\tau|=|\nabla\phi|$: konturların sık olduğu yerde gerilme büyüktür.
  • En büyük gerilme her zaman sınırdadır. Gerekçe: $\nabla^2\phi$ sabit olduğundan $\phi_{,x}$ ve $\phi_{,y}$ harmoniktir; bu yüzden $\nabla^2|\nabla\phi|^2=2\sum_{i,j}\phi_{,ij}^2\ge0$, yani $|\nabla\phi|^2$ alt-harmoniktir ve en büyük değerini sınırda alır. Burulma kırılması yüzeyden başlar.

4.4 Çarpılmayı Prandtl fonksiyonundan geri bulmak

Prandtl fonksiyonu gerilmeleri ve momenti doğrudan verir; çarpılmayı (eksenel yer değiştirmeyi) merak edersek iki temsili eşitleriz. 3.2'deki gerilme ifadelerini Prandtl temsiline eşitleyince

$$ \begin{gathered}\pd{\psi}{x}=\frac{1}{G\alpha}\pd{\phi}{y}+y,\\ \pd{\psi}{y}=-\frac{1}{G\alpha}\pd{\phi}{x}-x\end{gathered} $$

bulunur. Bu iki denklem, karmaşık değişkenler kuramındaki Cauchy–Riemann denklemlerine benzer: $\phi$ bilinince $\psi$ tek bir yol integraliyle (bir sabit dışında) elde edilir. Uygunluk koşulu ($\nabla^2\phi=-2G\alpha$) tam da bu integralin yoldan bağımsız olmasını garanti eder. Elipsin çarpılma fonksiyonunu 6.2'de bu yoldan bulacağız.

4.5 Delikli (çok bağlantılı) kesitler

Kesitte delik varsa (boru, kutu, delikli profil) sınır birden fazla kapalı eğriden oluşur. Her eğri boyunca $\dd\phi/\dd s=0$ olduğundan $\phi$ her sınırda sabittir, ama bu sabitler artık eşit değildir: dış sınırda $\phi=0$ seçeriz, $k$. deliğin sınırında $\phi=\phi_k$ olur. Bilinmeyen $\phi_k$'ler ek bir fiziksel koşuldan bulunur: çarpılma $w$, delik çevresinde bir tur dönünce aynı değere dönmelidir (tek değerlilik). Bu koşulu gerilmelerle yazalım. Delik sınırı $C_k$'yi deliği solda bırakacak yönde (saat tersine) dolaşalım; teğetsel gerilme $\tau_s=\sigma_{xz}\frac{\dd x}{\dd s}+\sigma_{yz}\frac{\dd y}{\dd s}$'dir. 3.2'deki ifadeler kullanılınca

$$ \begin{aligned} \oint_{C_k}\tau_s\,\dd s&=\oint_{C_k}\left(\sigma_{xz}\,\dd x+\sigma_{yz}\,\dd y\right)\\ &=G\alpha\oint_{C_k}\dd\psi\\&\quad+G\alpha\oint_{C_k}\left(x\,\dd y-y\,\dd x\right). \end{aligned} $$

$\psi$ tek değerli olduğundan ilk integral sıfırdır; ikincisi, Green teoremine göre eğrinin çevrelediği alanın iki katıdır. Böylece

$$ \oint_{C_k}\tau_s\,\dd s=2G\alpha A_k $$

bulunur; $A_k$ deliğin alanıdır. Moment formülü de değişir: 4.3'teki sınır integrali delik sınırlarında sıfır olmaz ve her delik $2\phi_kA_k$ kadar katkı verir:

$$ M_t=2\int_A\phi\,\dd A+2\sum_k\phi_kA_k . $$

Çözümlü örnek 1İçi boş dairesel mil (gösteriniz)

İç yarıçapı $R_i$, dış yarıçapı $R_o$ olan boru kesitinde $\phi=\frac{G\alpha}{2}(R_o^2-r^2)$'nin bütün koşulları sağladığını gösterin ve $J_t=\frac\pi2(R_o^4-R_i^4)$ olduğunu bulun.

Çözüm

$\nabla^2\phi=-2G\alpha$ ✓; dış sınırda $\phi=0$ ✓; iç sınırda $\phi=\phi_1=\frac{G\alpha}{2}(R_o^2-R_i^2)$, sabit ✓. Tek değerlilik: iç sınırda $\tau_s=|\partial\phi/\partial r|=G\alpha R_i$, dolayısıyla

$$ \begin{aligned}\oint\tau_s\,\dd s&=G\alpha R_i\cdot2\pi R_i\\&=2G\alpha\,(\pi R_i^2)\ \checkmark\end{aligned} $$

Moment:

$$ \begin{aligned} M_t&=2\pi G\alpha\int_{R_i}^{R_o}(R_o^2-r^2)\,r\,\dd r\\ &\quad+2\phi_1\,\pi R_i^2\\ &=\pi G\alpha\,(R_o^2-R_i^2)\\&\quad\times\left[R_o^2-\frac{R_o^2+R_i^2}{2}+R_i^2\right]\\ &=\frac{\pi}{2}\left(R_o^4-R_i^4\right)G\alpha . \end{aligned} $$

Delik terimi ($2\phi_1\pi R_i^2$) unutulsaydı yanlış (küçük) bir rijitlik bulunurdu. Zar benzetiminde bu terim, deliğin üzerinde düz bir plaka gibi duran zar parçasının altındaki hacimdir.

5. Zar benzetimi

Prandtl'ın asıl buluşu, aynı denklemin bambaşka bir fiziksel sistemi tanımladığını fark etmesidir. Kesit biçiminde bir çerçeveye gerilmiş ince bir zar (sabun zarı ya da lastik) düşünelim; zarın birim boydaki çekme kuvveti $S_m$ olsun ve alttan küçük, düzgün bir $p$ basıncı uygulansın (Şekil 3). Zar sehimi $z(x,y)$ küçük olsun. Kenarları $\dd x$, $\dd y$ olan bir zar parçasının iki karşı kenarındaki çekme kuvvetlerinin düşey bileşenleri eğimlerin farkıyla orantılıdır; düşey denge

$$ S_m\left(z_{,xx}+z_{,yy}\right)\dd x\,\dd y+p\,\dd x\,\dd y=0 $$

ve buradan

$$ \nabla^2z=-\frac{p}{S_m},\qquad z=0\ \text{(çerçevede)} $$

bulunur. Bu, Prandtl problemiyle aynıdır; $\phi\leftrightarrow z$ ve $2G\alpha\leftrightarrow p/S_m$ eşlemesiyle:

Zar benzetiminin sözlüğü
BurulmaZar
Prandtl fonksiyonu $\phi$Zar sehimi $z$
Kayma gerilmesi büyüklüğü $|\nabla\phi|$Zarın en büyük eğimi
Kayma gerilmesi doğrultusuEş yükselti çizgilerine teğet
Burulma momenti $M_t=2\int\phi\,\dd A$Zarın altındaki hacmin iki katı
$G\alpha$$p/(2S_m)$
Solda dikdörtgen bir çerçeve üzerinde mavi tonlu, ortası kabarık bir zar yüzeyi. Sağda zarın kesiti: alttan basınç okları, çerçevede S_m çekme kuvveti, bir noktada teğet doğru ile eğim ve gerilme eşlemesi; zarın altındaki alan hacim ile Mt/2 eşlemesiyle etiketli.
Şekil 3. Zar benzetimi. Solda $b/t=2$ dikdörtgen kesit için zar biçimi (Prandtl fonksiyonunun kendisi). Sağda kesit üzerinde eşlemeler: zarın eğimi kayma gerilmesine, altındaki hacim $M_t/2$'ye karşılık gelir.

Benzetim, hesap yapmadan şu sonuçları verir:

  • Dış köşelerde gerilme sıfırdır: dar bir köşede zar düz kalır (Giriş'teki köşe gözlemi).
  • İç (girintili) köşelerde gerilme yığılır: zar köşe çevresinde dik bir eğim yapar. Kama yuvası köşeleri ve keskin iç köşeli profiller bu yüzden yuvarlatılır; kuramsal olarak keskin iç köşede gerilme sonsuzdur.
  • İnce kesitler zayıftır: dar bir şeritte zar fazla kabaramaz, altındaki hacim küçüktür; burulma rijitliği kalınlığın küpüyle orantılıdır.
  • Kesite eklenen ince bir kanat rijitliği pek artırmaz, ama kesiti kapatan bir cidar (kutu) zarı bir plato gibi yükseltir ve rijitliği katlarca artırır (bölüm 8).
Tarihçe

Bir benzetimin ölçüm aracına dönüşmesi

Bilgisayarlardan önce, karmaşık kesitlerin burulma sabiti gerçekten sabun zarı deneyleriyle ölçülüyordu: aynı basınç altında kesit biçimli ve dairesel iki delik üzerine zar gerilir, iki zarın hacimleri ya da eğimleri karşılaştırılırdı. Bugün aynı Poisson denklemi sonlu elemanlarla saniyeler içinde çözülür; ama benzetim, sonuçları denetlemek için hâlâ en iyi sezgi kaynağıdır.

6. Kapalı çözümler: daire, elips, eşkenar üçgen

Sınırı tek bir denklemle $f(x,y)=0$ olarak yazılabilen ve $f$'nin Laplace'ı sabit olan kesitlerde $\phi=Kf$ seçimi işe yarar: sınırda $\phi=0$ kendiliğinden sağlanır ve $K$ Poisson denkleminden bulunur. Bu bir ters yöntem örneğidir (Tameroğlu'nun sınıflandırmasıyla): çözüm tahmin edilir, uyduğu problem bulunur.

6.1 Daire

$f=x^2+y^2-R^2$, $\nabla^2f=4$; $\phi=Kf$ için $4K=-2G\alpha$, $K=-G\alpha/2$:

$$ \begin{gathered} \phi=\frac{G\alpha}{2}\left(R^2-r^2\right),\\ \tau=\left|\pd{\phi}{r}\right|=G\alpha r,\\ M_t=2\int_A\phi\,\dd A=\frac{\pi R^4}{2}\,G\alpha . \end{gathered} $$

Mukavemetteki sonuç geri gelir; $\psi=0$ (çarpılma yok).

6.2 Elips

Çözümlü örnek 2Eliptik kesitin burulması (türetiniz)

Yarı eksenleri $a$ ($x$ yönünde) ve $b$ ($y$ yönünde), $b\le a$ olan eliptik kesitli bir çubuk için Prandtl fonksiyonunu, burulma sabitini, en büyük kayma gerilmesini ve çarpılma fonksiyonunu bulun.

Çözüm

Prandtl fonksiyonu. $\phi=K\left(\dfrac{x^2}{a^2}+\dfrac{y^2}{b^2}-1\right)$ sınırda sıfırdır. Poisson denklemi:

$$ \begin{gathered}\nabla^2\phi=2K\left(\frac1{a^2}+\frac1{b^2}\right)=-2G\alpha\\ \Longrightarrow\quad K=-\frac{G\alpha\,a^2b^2}{a^2+b^2}.\end{gathered} $$

Moment. $x=a\rho\cos\vartheta$, $y=b\rho\sin\vartheta$ dönüşümüyle $\dd A=ab\,\rho\,\dd\rho\,\dd\vartheta$ ve parantez $\rho^2-1$ olur:

$$ \begin{aligned} M_t&=2K\,ab\cdot2\pi\int_0^1(\rho^2-1)\,\rho\,\dd\rho\\ &=4\pi K\,ab\left(\tfrac14-\tfrac12\right)=-\pi abK,\\ J_t&=\frac{M_t}{G\alpha}=\frac{\pi a^3b^3}{a^2+b^2}. \end{aligned} $$

Gerilmeler. $\sigma_{xz}=\phi_{,y}=2Ky/b^2$, $\sigma_{yz}=-\phi_{,x}=-2Kx/a^2$. Sınırda büyüklük, küçük eksenin ucunda ($x=0$, $y=\pm b$) en büyüktür:

$$ \tau_{\max}=\frac{2|K|}{b}=\frac{2G\alpha\,a^2b}{a^2+b^2}=\frac{2M_t}{\pi ab^2}. $$

Dikkat: en büyük gerilme merkeze en yakın sınır noktasındadır; dairesel mil sezgisinin tersidir. Zar benzetimiyle açıklaması kolaydır: zar, kısa eksen doğrultusunda daha dik iner.

Çarpılma. $\sigma_{xz}=G\alpha(\psi_{,x}-y)=2Ky/b^2$ eşitliğinden

$$ \begin{aligned}\pd{\psi}{x}&=y\left(1+\frac{2K}{G\alpha b^2}\right)\\&=-\frac{a^2-b^2}{a^2+b^2}\,y .\end{aligned} $$

İntegre edip ikinci bileşenle denetleyince

$$ \psi=-\frac{a^2-b^2}{a^2+b^2}\,xy, $$

harmonik bir fonksiyon ($\nabla^2(xy)=0$). Şekil 2'deki eyer yüzeyi budur; $a=b$'de çarpılma kaybolur.

6.3 Eşkenar üçgen

Yüksekliği $h$, kenarı $s=2h/\sqrt3$ olan eşkenar üçgenin ağırlık merkezini başlangıca, bir köşesini $+x$ eksenine yerleştirelim. Üç kenarın doğru denklemlerinin çarpımı sınırda sıfırdır ve bu kübik çarpımın Laplace'ı sabit çıkar (betikte SymPy ile):

$$ \begin{aligned}\phi=\frac{G\alpha}{2h}&\left(x+\frac h3\right)\\&\times\left(x+\sqrt3\,y-\frac{2h}3\right)\\&\times\left(x-\sqrt3\,y-\frac{2h}3\right).\end{aligned} $$

Sonuçlar (en büyük gerilme kenar ortalarında):

$$ \begin{gathered}J_t=\frac{\sqrt3}{80}\,s^4,\\ \tau_{\max}=\frac{G\alpha h}{2}=\frac{20\,M_t}{s^3}\end{gathered} $$

Çözümlü örnek 3Eşkenar üçgen kesit (gösteriniz)

Yukarıdaki $\phi$'nin $\nabla^2\phi=-2G\alpha$ denklemini sağladığını gösterin ve $x=-h/3$ kenarının ortasındaki kayma gerilmesini bulun.

Çözüm

Son iki çarpanın çarpımı $(x-\tfrac{2h}3)^2-3y^2$'dir. Dolayısıyla

$$ \begin{aligned}\phi&=\frac{G\alpha}{2h}\left(x+\tfrac h3\right)\\&\quad\times\left[\left(x-\tfrac{2h}3\right)^2-3y^2\right].\end{aligned} $$

Açalım:

$$ \begin{aligned}\frac{2h}{G\alpha}\,\phi&=x^3-hx^2+\frac{4h^3}{27}\\&\quad-3xy^2-hy^2 .\end{aligned} $$

Ara terimler aşağıdadır; $h^2x$'li terimler birbirini götürür:

$$ \begin{aligned} x\left(x-\tfrac{2h}3\right)^2&=x^3-\tfrac43hx^2+\tfrac49h^2x,\\ \tfrac h3\left(x-\tfrac{2h}3\right)^2&=\tfrac h3x^2-\tfrac49h^2x+\tfrac{4h^3}{27}. \end{aligned} $$

Laplace:

$$ \begin{aligned}\frac{2h}{G\alpha}\nabla^2\phi&=(6x-2h)\\&\quad+(-6x-2h)=-4h\\ \Longrightarrow\quad\nabla^2\phi&=-2G\alpha\ \checkmark\end{aligned} $$

$x=-h/3$ kenarında gerilme kenara teğettir ($y$ yönünde) ve büyüklüğü $|\phi_{,x}|$'tir. $y=0$'da

$$ \begin{aligned}\tfrac{2h}{G\alpha}\,\phi_{,x}\big(-\tfrac h3,0\big)&=\frac{h^2}{3}+\frac{2h^2}{3}=h^2\\ \Longrightarrow\quad\tau&=\frac{G\alpha h}{2}.\end{aligned} $$

Kenar boyunca $y$ değiştikçe $|\phi_{,x}|=\frac{G\alpha}{2h}\left(h^2-3y^2\right)$ azalır ve köşelerde ($y=\pm s/2$, $3y^2=h^2$) sıfır olur; en büyük değer kenarın ortasındadır. $J_t$'yi bulmak için $\phi$ üçgen üzerinde integre edilir; sonuç (betikte SymPy ile) $J_t=\sqrt3s^4/80$'dir.

Şekil 4, dört kesit için $\phi$ konturlarını ve kayma gerilmesi vektörlerini birlikte gösteriyor. Her kesitte en büyük gerilme, sınırın merkeze en yakın noktasındadır (kırmızı noktalar); köşelerde gerilme sıfırdır.

Dört panel: daire, elips, eşkenar üçgen ve dikdörtgen kesitlerde mavi tonlu kontur haritaları, iç içe kontur çizgileri ve saat tersine dolaşan siyah oklar. Kırmızı noktalar elipste küçük eksen uçlarını, üçgende kenar ortalarını, dikdörtgende uzun kenar ortalarını işaretliyor.
Şekil 4. Dört kesitte Prandtl fonksiyonu konturları ve kayma gerilmesi okları. Oklar konturlara teğettir; konturların sıklaştığı yerde gerilme büyüktür. Kırmızı noktalar $\tau_{\max}$ konumlarıdır. Köşelerde konturlar seyrekleşir ve gerilme sıfıra gider.

Çözümlü örnek 4Eliptik mil ve aynı alanlı dairesel mil

Kesiti $60\times40$ mm (yarı eksenler $a=30$, $b=20$ mm) elips olan çelik bir mil ($G=80{,}77$ GPa) $M_t=0{,}4$ kN·m burulma momenti taşıyor. Burulma sabitini, en büyük kayma gerilmesini ve birim boydaki dönme açısını bulun; aynı alanlı dairesel milin değerleriyle karşılaştırın.

Çözüm

$$ \begin{aligned} J_t&=\frac{\pi a^3b^3}{a^2+b^2}\\&=\frac{\pi\cdot27\,000\cdot8\,000}{1\,300}\\&=521\,988\ \text{mm}^4,\\ \tau_{\max}&=\frac{2M_t}{\pi ab^2}=\frac{2\cdot400\,000}{\pi\cdot30\cdot400}\\&=21{,}2\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

Dönme açısı $\alpha=M_t/(GJ_t)$ bağıntısından $9{,}49\times10^{-6}$ rad/mm, yani $0{,}544$ °/m çıkar. Aynı alanlı daire: $R=\sqrt{ab}=24{,}49$ mm, $J_p=565\,487$ mm⁴, $\tau_{\max}=2M_t/(\pi R^3)=17{,}3$ MPa. Elips, aynı malzeme miktarıyla %8 daha yumuşak ve %22 daha yüksek gerilmelidir. Elipsin $J_t$'si kutupsal atalet momentinin ($I_p=\pi ab(a^2+b^2)/4$) yalnız 0,852 katıdır; aradaki fark çarpılmanın “serbest bıraktığı” rijitliktir.

6.4 Aynı alanda hangi kesit daha rijit?

Malzeme miktarı, yani kesit alanı $A$ sabitken burulma rijitliğini karşılaştırmak için boyutsuz $J_t/A^2$ oranı kullanılır. Betiğin hesapladığı değerler:

Dolu kesitlerde burulma sabitinin alanın karesine oranı
Kesit$J_t/A^2$Daireye göre
Daire0,1592%100
Kare0,1406%88,3
Elips ($a=2b$)0,1273%80,0
Eşkenar üçgen0,1155%72,6
Dikdörtgen 2:10,1143%71,8
Dikdörtgen 10:10,0312%19,6

Daire en üsttedir. Bu bir rastlantı değildir: Saint-Venant, aynı alanlı bütün dolu (basit bağlantılı) kesitler arasında dairenin en büyük burulma rijitliğine sahip olduğunu öne sürmüş, sonuç yaklaşık bir yüzyıl sonra (1855 → 1948) G. Pólya tarafından kanıtlanmıştır. Zar benzetimiyle sezgisi açıktır: aynı alanlı bir çerçeve üzerinde en büyük hacmi daire biçimli zar verir. Kesit ne kadar “toplu” ise o kadar rijittir; uzun ince kesitler ve çıkıntılar rijitliğe çok az katkı verir.

7. Dikdörtgen kesit

7.1 Fourier serisiyle çözüm

Dikdörtgenin sınırı tek bir polinom denklemiyle yazılabilir, $(x^2-t^2/4)(y^2-b^2/4)=0$; ama bu polinomun Laplace'ı sabit değildir, dolayısıyla $\phi=Kf$ ters yöntemi burada işe yaramaz. Değişkenlerine ayırma (Fourier serisi) ile doğrudan çözeriz. Kesit $b\times t$ ($b\ge t$) olsun ve koordinatları $-t/2\le x\le t/2$ (ince doğrultu), $-b/2\le y\le b/2$ (uzun doğrultu) alalım.

Türetme Dikdörtgende Prandtl fonksiyonugöster

1. Özel çözüm. $\phi_p=G\alpha\left(\dfrac{t^2}{4}-x^2\right)$, $\nabla^2\phi_p=-2G\alpha$'yı ve uzun kenarlarda ($x=\pm t/2$) $\phi_p=0$'ı sağlar. Bu, “sonsuz uzun ince şerit” çözümüdür.

2. Homojen düzeltme. Kısa kenarlarda ($y=\pm b/2$) $\phi_p\ne0$; bunu Laplace denklemini sağlayan ve uzun kenarlarda sıfır olan terimlerle düzeltiriz: $\phi_h=\sum A_n\cosh\dfrac{n\pi y}{t}\cos\dfrac{n\pi x}{t}$ ($n$ tek; $y$'de çift, $x=\pm t/2$'de sıfır).

3. Fourier katsayıları. $y=\pm b/2$'de $\phi_p+\phi_h=0$ olması için $t^2/4-x^2$'yi kosinüs serisine açarız (bu kutudaki bütün toplamlar yalnız tek $n=1,3,5,\ldots$ üzerindendir):

$$ \begin{aligned}\frac{t^2}{4}-x^2&=\frac{8t^2}{\pi^3}\sum_{n}\frac{(-1)^{(n-1)/2}}{n^3}\\&\qquad\times\cos\frac{n\pi x}{t}.\end{aligned} $$

Böylece

$$ \begin{aligned} \frac{\phi}{G\alpha}&=\frac{t^2}{4}-x^2\\ &\quad-\frac{8t^2}{\pi^3}\sum_{n}\frac{(-1)^{(n-1)/2}}{n^3}\\ &\qquad\times\frac{\cosh(n\pi y/t)}{\cosh(n\pi b/2t)}\cos\frac{n\pi x}{t}. \end{aligned} $$

4. Moment ve gerilme. $M_t=2\int\phi\,\dd A$ terim terim integre edilince ve uzun kenarın ortasında ($x=t/2$, $y=0$) $|\phi_{,x}|$ hesaplanınca:

$$ \begin{aligned} \frac{J_t}{bt^3}&=\frac13-\frac{64}{\pi^5}\frac tb\\&\qquad\times\sum_{n}\frac{\tanh(n\pi b/2t)}{n^5},\\ \frac{\tau_{\max}}{G\alpha t}&=1-\frac{8}{\pi^2}\\&\qquad\times\sum_{n}\frac{1}{n^2\cosh(n\pi b/2t)}. \end{aligned} $$

Pratikte sonuçlar iki boyutsuz katsayıyla yazılır:

$$ \begin{gathered}J_t=k_1\,b\,t^3,\qquad \tau_{\max}=\frac{M_t}{k_2\,b\,t^2},\\ \alpha=\frac{M_t}{GJ_t}.\end{gathered} $$

Betiğin Fourier serisinden hesapladığı değerler (200 terim):

Dikdörtgen kesit burulma katsayıları ($b\ge t$)
$b/t$11,522,5345610∞
$k_1$0,1410,1960,2290,2490,2630,2810,2910,2980,3120,333
$k_2$0,2080,2310,2460,2580,2670,2820,2910,2980,3120,333

Kare kesit için $k_1=0{,}1406$ ve $k_2=0{,}2082$, ders kitaplarındaki tablolarla aynıdır; betik ayrıca sonlu farklarla bağımsız bir çözüm yapar ve ızgara sıklaştıkça $0{,}1406$'ya yakınsar. Şekil 5'teki kesikli çizgi, ince dikdörtgenler için pratik yaklaşımı $k_1\approx\frac13\left(1-0{,}630\,t/b\right)$ gösterir (Alıştırma 7'de türetiliyor).

Yatay eksende logaritmik b/t (1'den 30'a), dikey eksende katsayı. Mavi k1 eğrisi 0,14'ten, turuncu k2 eğrisi 0,21'den başlayıp ikisi de 1/3 değerine yaklaşıyor; kesikli yaklaşık eğri b/t > 2 için k1 ile çakışıyor.
Şekil 5. Dikdörtgen kesitte $k_1$ ve $k_2$'nin en–boy oranıyla değişimi. $b/t\gtrsim5$'te iki katsayı birleşir ve $1/3$'e yaklaşır; kesikli çizgi ince kesit yaklaşımıdır.

7.2 Gerilme dağılımı

Şekil 6 (sol), $b/t=2$ kesitinin sınırı boyunca kayma gerilmesini gösteriyor. Gerilme köşelerde sıfırdır, uzun kenarın ortasında en büyük ($\tau_{\max}=0{,}930\,G\alpha t$), kısa kenarın ortasında daha küçüktür ($0{,}739\,G\alpha t$). Sağ panel, kesitin ortasından geçen kalınlık doğrultusundaki dağılımı veriyor: $b/t$ büyüdükçe dağılım ince şerit çözümünün doğrusal profiline ($\sigma_{yz}=2G\alpha x$) yaklaşır. Gerilme kalınlık boyunca yön değiştirir; ince açık kesitlerin burulmada neden bu kadar zayıf olduğunun anahtarı budur: kayma akımı aynı cidar içinde gidip geri döner, moment kolu kalınlık mertebesindedir.

Sezgi

İnce şeritte momentin yarısı nereden gelir?

Çok ince bir şeritte ($b\gg t$) Prandtl fonksiyonu orta bölgede $\phi\approx G\alpha(t^2/4-x^2)$'dir; gerilme yalnız $\sigma_{yz}=2G\alpha x$ bileşenidir ve kalınlık boyunca doğrusal değişir. Bu gerilmenin momenti

$$ \begin{aligned}\int_A x\,\sigma_{yz}\,\dd A&=2G\alpha\,b\int_{-t/2}^{t/2}x^2\,\dd x\\&=\frac{G\alpha\,bt^3}{6}\end{aligned} $$

olur. Oysa $M_t=2\int\phi\,\dd A=G\alpha\,bt^3/3$, yani iki katı. Eksik yarı, kısa kenarlar yakınındaki küçük $\sigma_{xz}$ gerilmelerinden gelir: bunlar küçüktür ama moment kolları $b/2$ mertebesinde büyüktür. Kayma akımı uzun kenar boyunca gider, uçlarda dönüp geri gelir; dönüş bölgesi momentin yarısını taşır. Bu, $M_t=2\int\phi\,\dd A$ formülündeki 2 çarpanının fiziksel karşılığıdır ve gerilmelerin yalnız bir bileşenine bakarak moment hesaplamanın neden yanıltıcı olabileceğini gösterir.

Solda kenar boyunca normalize konuma karşı τ/(Gαt): mavi uzun kenar eğrisi ortada 0,93'e, turuncu kısa kenar eğrisi ortada 0,74'e çıkıyor, iki uçta sıfır. Sağda x/t'ye karşı σyz/(Gαt): b/t = 1, 2, 6 için eğriler; b/t büyüdükçe kesikli 2x/t doğrusuna yaklaşıyor.
Şekil 6. $b/t=2$ dikdörtgende sınır boyunca kayma gerilmesi (sol) ve $y=0$ kesitinde kalınlık boyunca $\sigma_{yz}$ (sağ). Kalın kesitte dağılım doğrusal değildir; ince kesitte şerit çözümüne yaklaşır.

Çözümlü örnek 5Dikdörtgen çelik çubuk

$60\times20$ mm dikdörtgen kesitli çelik bir çubuk ($G=80{,}77$ GPa) $M_t=0{,}5$ kN·m taşıyor. En büyük kayma gerilmesini, yerini ve birim boydaki dönme açısını bulun.

Çözüm

$b/t=3$: $k_1=0{,}2633$, $k_2=0{,}2672$.

$$ \begin{aligned} J_t&=k_1bt^3=0{,}2633\cdot60\cdot20^3\\&=126\,392\ \text{mm}^4,\\ \tau_{\max}&=\frac{M_t}{k_2bt^2}=\frac{500\,000}{0{,}2672\cdot60\cdot400}\\&=78{,}0\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

En büyük gerilme uzun (60 mm'lik) kenarların ortasındadır. $\alpha=M_t/(GJ_t)=4{,}90\times10^{-5}$ rad/mm, yani $2{,}806$ °/m. Dairesel mil formülünü ($\tau=M_tr/I_p$, $r$ köşe uzaklığı) kullansaydık gerilmeyi köşede bulurduk; oysa köşede gerilme sıfırdır.

Kendiniz deneyin: dikdörtgen kesit

Aşağıdaki denemede kesitin en–boy oranı $b/t$'yi değiştirerek Prandtl fonksiyonunun konturlarını, $k_1$ ve $k_2$ katsayılarını ve en büyük kayma gerilmesinin yerini izleyebilirsiniz. $b/t=1$'de konturların kareden daireye nasıl yuvarlandığına, $b/t$ büyüdükçe orta bölgede konturların uzun kenara paralel düz çizgilere dönüştüğüne (ince şerit davranışı) dikkat edin. Denemede kesit, uzun kenarı yatay olacak biçimde çizilir; en büyük gerilme her durumda uzun kenarların ortasındadır (bu bölümdeki eksenlerle $x=\pm t/2$, $y=0$).

Bu etkileşimli deneme için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

8. İnce cidarlı kesitler

8.1 Açık kesitler

İnce bir dikdörtgen şeridin ($b\gg t$) burulma sabiti $J_t\approx bt^3/3$, en büyük gerilmesi $\tau_{\max}\approx M_tt/J_t$'dir. Zar benzetimi, köşe ve birleşim bölgeleri dışında aynı sonucun eğri ya da kırık bir ince şeride de uygulanabileceğini söyler: zar, cidarın her yerinde aynı ince çatı biçimini alır. I, U, L, Z profiller ve yarıklı borular gibi açık ince cidarlı kesitler için

$$ J_t\approx\frac13\sum_i b_it_i^3,\qquad \tau_{\max,i}\approx\frac{M_t\,t_i}{J_t}. $$

Burulma rijitliği kalınlığın küpüyle orantılıdır ve çok küçüktür. Açık profillerin burulmaya karşı zayıflığı yapı ve cephe mühendisliğinde sürekli dikkat edilen bir konudur: dış merkezli bağlanan bir cephe kenarına ya da kanopi askısına gelen burulma, açık profilde büyük dönme ve gerilme yaratır. (Burada anlatılan serbest burulmadır; uçları tutulu açık profillerde çarpılmanın engellenmesinden doğan ek normal gerilmeler ayrı bir kuramla, çarpılmalı burulma kuramıyla incelenir.)

8.2 Kapalı kesitler: Bredt–Batho formülleri

Kutu, boru ya da kapalı alüminyum profil gibi tek hücreli kapalı ince cidarlı bir kesit düşünelim. Cidar kalınlığı $t(s)$, cidar orta çizgisinin çevrelediği alan $A_m$ olsun (Şekil 7).

Türetme Kayma akımı, moment ve dönme açısıgöster

1. Kayma akımı sabittir. Cidardan, iki boyuna kesitle sınırlanmış küçük bir eleman çıkaralım. Boyuna kesit yüzlerinde $z$ yönünde etkiyen kayma gerilmesi $\sigma_{sz}$, gerilme tansörünün simetrisinden enine kesitteki $\sigma_{zs}=\tau$'ya eşittir. Eksen doğrultusundaki denge, iki boyuna kesitteki kayma kuvvetlerinin eşit olmasını ister: $\tau_1t_1\,\dd z=\tau_2t_2\,\dd z$. Dolayısıyla kayma akımı $q=\tau t$ cidar boyunca sabittir.

2. Moment. Cidar elemanındaki $q\,\dd s$ kuvvetinin herhangi bir noktaya göre momenti $q\,r_\perp\,\dd s$'dir ($r_\perp$, o noktadan orta çizginin teğetine dik uzaklık). $r_\perp\dd s$, taban $\dd s$, yükseklik $r_\perp$ olan üçgenin alanının iki katıdır; çevre boyunca toplamı $2A_m$'dir:

$$ \begin{gathered}M_t=\oint q\,r_\perp\,\dd s=2qA_m\\ \Longrightarrow\quad q=\frac{M_t}{2A_m},\qquad \tau=\frac{M_t}{2A_mt}.\end{gathered} $$

3. Dönme açısı. Cidar doğrultusundaki kayma şekil değiştirmesi, çarpılmanın cidar boyunca türevi ile kesit dönmesinden gelen teğetsel yer değiştirmenin $z$ türevinin toplamıdır: $\gamma=\dfrac{\partial w}{\partial s}+\alpha r_\perp$. Kapalı kesitte çarpılma tek değerli olmalı, yani bir tur sonunda $w$ aynı değere dönmeli: $\oint\dfrac{\partial w}{\partial s}\dd s=0$. Bu yüzden

$$ \begin{aligned} &\oint\frac{\tau}{G}\,\dd s=\alpha\oint r_\perp\,\dd s=2\alpha A_m\\ &\Longrightarrow\quad\alpha=\frac{q}{2GA_m}\oint\frac{\dd s}{t}\\ &\phantom{\Longrightarrow\quad\alpha}=\frac{M_t}{4GA_m^2}\oint\frac{\dd s}{t}. \end{aligned} $$

Böylece kapalı kesitin burulma sabiti (R. Bredt, 1896); kalınlık sabitse $J_t=4A_m^2t/L_m$ olur ($L_m$: orta çizgi çevresi):

$$ \boxed{\;J_t=\frac{4A_m^2}{\displaystyle\oint\frac{\dd s}{t}}\;} $$

Zar benzetimiyle aynı sonuç şöyle görülür: içteki boşluk üzerinde zar, sınırlarında sabit bir yükseklikte duran ağırlıksız bir plaka (plato) gibidir. Zarın altındaki hacim yaklaşık “plato yüksekliği × $A_m$” olur ve ince cidarın açık kesitteki küçük çatısından katlarca büyüktür.

Solda üstünde küçük bir yarık bulunan ince bir halka; dış ve iç yüzeylerde zıt yönlü kayma okları. Sağda kapalı ince halka; cidar boyunca aynı yönde dönen eşit büyüklükte oklar.
Şekil 7. Açık (yarıklı) ve kapalı ince cidarlı boru. Açık kesitte gerilme kalınlık boyunca yön değiştirir ve moment kolu kalınlık mertebesindedir; kapalı kesitte kayma akımı bütün cidar boyunca aynı yönde döner ve moment kolu kesit boyutundadır.

Çözümlü örnek 6Yarıklı ve kapalı boru

Ortalama yarıçapı $R_m=50$ mm, cidar kalınlığı $t=3$ mm olan çelik bir boru (a) kapalı, (b) boyunca yarılmış (açık) hâlde burulma momentine maruz. Burulma sabitlerini, $\tau=100$ MPa sınırında taşınabilecek momentleri ve kapalı boruda $M_t=1$ kN·m için gerilmeyi ve dönme açısını bulun.

Çözüm

Kapalı: $A_m=\pi R_m^2=7\,854$ mm², $\oint\dd s/t=2\pi R_m/t$:

$$ \begin{aligned}J_{t,\text{kapalı}}&=\frac{4A_m^2t}{2\pi R_m}=2\pi R_m^3t\\&=2{,}356\times10^6\ \text{mm}^4 .\end{aligned} $$

Açık: açılmış bir şerit gibi, $J_{t,\text{açık}}=\frac13(2\pi R_m)t^3=2\,827$ mm⁴. Oran $3(R_m/t)^2=833$.

Taşınan moment ($\tau=100$ MPa): kapalıda $M_t=2A_mt\tau=4{,}71$ kN·m; açıkta $M_t=\tau J_t/t=94{,}2$ N·m. Oran $3R_m/t=50$.

$M_t=1$ kN·m (kapalı): $\tau=M_t/(2A_mt)=21{,}22$ MPa, $\alpha=M_t/(GJ_t)=0{,}301$ °/m.

Tek bir ince yarık, rijitliği 833 kat, taşıma gücünü 50 kat düşürür. Kapalı kutu kesitli kirişlerin ve borulu profillerin burulmada tercih edilmesi, kaynaklı boruların dikiş kaynağının kesintisiz olmasının istenmesi bu yüzdendir.

8.3 Çok hücreli kesitler ve tasarım notları

İki ya da daha fazla kapalı hücreden oluşan kesitlerde (çift hücreli kutu kiriş, ara cidarlı alüminyum profil) her hücrenin kendi kayma akımı $q_k$ vardır; ortak cidarda akım iki hücrenin akımlarının farkıdır. Bilinmeyen $q_k$'ler, her hücre için yazılan $\oint_k \frac{q}{t}\,\dd s=2G\alpha A_k$ koşullarından ve $M_t=2\sum_kq_kA_k$ toplam moment bağıntısından bulunur. Bu, Bredt'in tek hücre için yaptığı akıl yürütmenin doğrudan genellemesidir ve bir doğrusal denklem takımına iner.

Mühendislik notu

Profil seçimi ve doğrulama

  • Burulma bekleniyorsa kapalı kesit seçin. Dış merkezli yük taşıyan cephe konsolları, kanopi taşıyıcıları, korkuluk dikmeleri ve rüzgârla burulan kenar profillerinde aynı ağırlıkta kapalı bir kesit, açık bir kesitten onlarca kat rijittir.
  • İç köşeleri yuvarlatın. Zar benzetiminin söylediği gibi keskin iç köşe burulmada gerilme yığılması yaratır; ekstrüzyon profillerinde ve kama yuvalarında köşe yarıçapı bu yüzden önemlidir.
  • Sayısal sonucu bir kapalı çözümle sınayın. Bir sonlu eleman modelinde burulma sabitini hesaplatmadan önce aynı ağı ve yöntemi kare ($k_1=0{,}1406$) ya da elips için deneyin; sonuç tablodan sapıyorsa ağ ya da sınır koşulları gözden geçirilmelidir.
  • Serbest ve engellenmiş çarpılmayı ayırın. Bu derstekiler serbest (Saint-Venant) burulmadır. Uçları ankastre açık profillerde çarpılma engellenir ve ek eksenel gerilmeler doğar; bunlar çarpılmalı burulma kuramıyla ayrıca hesaplanır.

9. Python ile doğrulama

Betik dersteki kapalı çözümleri SymPy ile türetir ve denetler: elips ve üçgen için Poisson denklemi, sınır koşulu, $J_t$ ve $\tau_{\max}$; elipste çarpılma fonksiyonunun hem Laplace denklemini hem yan yüz koşulunu sağladığı. Ardından dikdörtgen için Fourier serisinden $k_1$, $k_2$ tablosunu üretir ve kare kesiti sonlu farklarla bağımsız olarak çözer. Son bölüm çözümlü örneklerin sayılarını verir.

e14_burulma.py149 satır · Pythonİndir
"""Ders 14 — Prizmatik çubukların burulması: Prandtl gerilme fonksiyonu.

Derste türetilen çözümleri denetler ve çözümlü örneklerin sayılarını hesaplar:
  1. Daire, elips, eşkenar üçgen: ∇²φ = -2Gα, sınırda φ = 0, J_t ve τ_max (SymPy)
  2. Elipste çarpılma fonksiyonu ψ: ∇²ψ = 0 ve sınır koşulu
  3. Dikdörtgen kesit (b × t, b ≥ t): Fourier serisinden k1, k2 tablosu
  4. Aynı alanda biçim karşılaştırması (J_t/A²)
  5. Kare kesit için sonlu farklarla bağımsız denetim
  6. Sayısal örnekler: dikdörtgen çubuk, elips mil, ince cidarlı açık/kapalı boru

Çalıştır:  python e14_burulma.py
Gerekenler: numpy, scipy, sympy  (Python 3.10+)
"""
import numpy as np
import sympy as sp
from scipy.sparse import diags, kron, identity
from scipy.sparse.linalg import spsolve

x, y = sp.symbols("x y", real=True)
G, al = sp.symbols("G alpha", positive=True)


def lap(f):
    return sp.simplify(sp.diff(f, x, 2) + sp.diff(f, y, 2))


# %% 1. Kapalı çözümler
print("=== 1. Daire, elips, eşkenar üçgen ===")
a, b, R, h = sp.symbols("a b R h", positive=True)
th = sp.Symbol("theta", real=True)

# Elips: φ = K (x²/a² + y²/b² - 1)
K = sp.Symbol("K")
phi_e = K * (x**2 / a**2 + y**2 / b**2 - 1)
Ke = sp.solve(sp.Eq(lap(phi_e), -2 * G * al), K)[0]
phi_e = phi_e.subs(K, Ke)
# M_t = 2∫φ dA  (x = a ρ cosθ, y = b ρ sinθ, dA = a b ρ dρ dθ)
rho = sp.Symbol("rho", positive=True)
Mt_e = sp.simplify(2 * sp.integrate(sp.integrate(
    phi_e.subs({x: a * rho * sp.cos(th), y: b * rho * sp.sin(th)}) * a * b * rho, (rho, 0, 1)), (th, 0, 2 * sp.pi)))
J_e = sp.simplify(Mt_e / (G * al))
print("Elips: K =", sp.factor(Ke), "| J_t =", sp.factor(J_e))
tau_b = sp.simplify(sp.Abs(sp.diff(phi_e, y)).subs({x: 0, y: b}))      # küçük eksen ucunda (b < a)
print("Elips: küçük eksen ucunda τ =", sp.factor(tau_b), "= 2 M_t/(π a b²) ?",
      sp.simplify(tau_b - 2 * Mt_e / (sp.pi * a * b**2)) == 0)
J_c = sp.simplify(J_e.subs({a: R, b: R}))
print("Daire (a = b = R): J_t =", J_c, "(kutupsal atalet momenti πR⁴/2)")

# Elipste çarpılma: ψ = -(a²-b²)/(a²+b²) x y
psi = -(a**2 - b**2) / (a**2 + b**2) * x * y
print("Elips çarpılma ψ: ∇²ψ =", lap(psi))
# sınır koşulu: (ψ,x - y) n_x + (ψ,y + x) n_y = 0, n ∝ (x/a², y/b²)
sk = sp.simplify(((sp.diff(psi, x) - y) * x / a**2 + (sp.diff(psi, y) + x) * y / b**2))
print("Elips sınır koşulu kalanı:", sk)
# gerilme fonksiyonuyla tutarlılık: σxz = Gα(ψ,x - y) = φ,y
print("σxz uyumu:", sp.simplify(G * al * (sp.diff(psi, x) - y) - sp.diff(phi_e, y)))

# Eşkenar üçgen: yükseklik h, ağırlık merkezi başlangıçta, bir köşe +x üzerinde
phi_t = K * (x + h / 3) * (x + sp.sqrt(3) * y - 2 * h / 3) * (x - sp.sqrt(3) * y - 2 * h / 3)
Kt = sp.solve(sp.Eq(lap(phi_t), -2 * G * al), K)[0]
phi_t = sp.expand(phi_t.subs(K, Kt))
print("Üçgen: K =", Kt, "| ∇²φ =", lap(phi_t))
s = 2 * h / sp.sqrt(3)  # kenar uzunluğu
ust = (2 * h / 3 - x) / sp.sqrt(3)   # y'nin üst sınırı
Mt_t = sp.simplify(2 * sp.integrate(sp.integrate(phi_t, (y, -ust, ust)), (x, -h / 3, 2 * h / 3)))
J_t = sp.simplify(Mt_t / (G * al))
sx = sp.Symbol("s", positive=True)
print("Üçgen: J_t =", sp.simplify(J_t.subs(h, sp.sqrt(3) * sx / 2)), "(s: kenar)")
tau_kenar = sp.simplify(sp.diff(phi_t, x).subs(x, -h / 3))   # x = -h/3 kenarında |φ,x|
tmax = sp.simplify(sp.Abs(tau_kenar.subs(y, 0)))
print("Üçgen: kenar ortasında τ =", tmax, "| τ_max·s³/M_t =",
      sp.nsimplify(sp.simplify((tmax / (Mt_t / sx**3)).subs(h, sp.sqrt(3) * sx / 2))))

# %% 2. Dikdörtgen: Fourier serisi
print("\n=== 2. Dikdörtgen kesit b × t (b ≥ t): k1, k2 ===")


def k1k2(oran, N=200):
    n = np.arange(1, 2 * N, 2)
    arg = n * np.pi * oran / 2
    k1 = (1 - 192 / np.pi**5 / oran * np.sum(np.tanh(arg) / n**5)) / 3
    with np.errstate(over="ignore"):
        tau = 1 - 8 / np.pi**2 * np.sum(1 / (n**2 * np.cosh(arg)))   # τ_max / (G α t)
    return k1, k1 / tau


print(" b/t      k1       k2")
for oran in (1, 1.5, 2, 2.5, 3, 4, 5, 6, 10, 20):
    k1, k2 = k1k2(oran)
    print(f"{oran:4g}   {k1:.4f}   {k2:.4f}")
print(" ∞      0.3333   0.3333")
k1, k2 = k1k2(1.0)
assert abs(k1 - 0.1406) < 5e-4 and abs(k2 - 0.208) < 1e-3

# %% 3. Aynı alanda hangi kesit daha rijit? (J_t / A²)
print("\n=== 3. Biçim karşılaştırması: J_t / A² ===")
oranlar = {
    "daire": 1 / (2 * np.pi),
    "kare": k1k2(1.0)[0],
    "elips a = 2b": 2 / (5 * np.pi),
    "eşkenar üçgen": (np.sqrt(3) / 80) / (3 / 16),
    "dikdörtgen 2:1": k1k2(2.0)[0] * 2 / 4,
    "dikdörtgen 10:1": k1k2(10.0)[0] * 10 / 100,
}
for ad, deger in oranlar.items():
    print(f"   {ad:16s} J_t/A² = {deger:.4f}  (dairenin {deger / oranlar['daire'] * 100:5.1f}%'i)")

# %% 4. Sonlu farklarla kare kesit denetimi
print("\n=== 4. Kare kesit, sonlu farklar (∇²φ = -2, Gα = 1, t = b = 1) ===")
for N in (40, 80, 160):
    hh = 1.0 / N
    m = N - 1
    D = diags([1.0, -2.0, 1.0], [-1, 0, 1], shape=(m, m)) / hh**2
    A = kron(identity(m), D) + kron(D, identity(m))
    phi = spsolve(A.tocsc(), -2 * np.ones(m * m))
    J = 2 * phi.sum() * hh**2
    print(f"N = {N:3d}: k1 ≈ {J:.5f}")

# %% 5. Sayısal örnekler
print("\n=== 5. Sayısal örnekler (çelik, G = 80,77 GPa) ===")
Gs = 80770.0  # MPa = N/mm²
# Dikdörtgen çubuk 60 × 20 mm, M_t = 500 N·m
bb, tt, Mt = 60.0, 20.0, 500e3
k1, k2 = k1k2(bb / tt)
J = k1 * bb * tt**3
print(f"Dikdörtgen 60×20 mm, M_t = 0,5 kN·m: k1 = {k1:.4f}, k2 = {k2:.4f}, J_t = {J:.0f} mm⁴, "
      f"τ_max = {Mt / (k2 * bb * tt**2):.1f} MPa, α = {Mt / (Gs * J) * 1000 * 180 / np.pi:.3f} °/m")
# Elips mil a = 30, b = 20 mm, M_t = 400 N·m; aynı alanlı daire
ae, be, Mt = 30.0, 20.0, 400e3
Je = np.pi * ae**3 * be**3 / (ae**2 + be**2)
print(f"Elips 2a×2b = 60×40 mm, M_t = 0,4 kN·m: J_t = {Je:.0f} mm⁴, τ_max = {2 * Mt / (np.pi * ae * be**2):.1f} MPa "
      f"(küçük eksen ucunda), α = {Mt / (Gs * Je) * 1000 * 180 / np.pi:.3f} °/m")
Rc = np.sqrt(ae * be)
Jc = np.pi * Rc**4 / 2
print(f"   aynı alanlı daire R = {Rc:.2f} mm: J_t = {Jc:.0f} mm⁴, τ_max = {2 * Mt / (np.pi * Rc**3):.1f} MPa; "
      f"elipsin J_t/I_p = {Je / (np.pi * ae * be * (ae**2 + be**2) / 4):.3f}")
# İnce cidarlı boru: ortalama yarıçap 50 mm, t = 3 mm
Rm, tw = 50.0, 3.0
Am = np.pi * Rm**2
J_kapali = 4 * Am**2 / (2 * np.pi * Rm / tw)
J_acik = 2 * np.pi * Rm * tw**3 / 3
print(f"Boru R_m = 50 mm, t = 3 mm: J_kapalı = {J_kapali:.4g} mm⁴, J_açık (yarıklı) = {J_acik:.4g} mm⁴, "
      f"oran = {J_kapali / J_acik:.0f}")
tau_izin = 100.0
M_kap = 2 * Am * tw * tau_izin
M_ac = tau_izin * J_acik / tw
print(f"   τ = 100 MPa için taşınan moment: kapalı {M_kap / 1e6:.2f} kN·m, açık {M_ac / 1e3:.1f} N·m, oran = {M_kap / M_ac:.0f}")
Mt = 1e6
print(f"   M_t = 1 kN·m: kapalı τ = {Mt / (2 * Am * tw):.2f} MPa, α = {Mt / (Gs * J_kapali) * 1000 * 180 / np.pi:.3f} °/m")

Terminal çıktısıpython e14_burulma.py
=== 1. Daire, elips, eşkenar üçgen ===
Elips: K = -G*a**2*alpha*b**2/(a**2 + b**2) | J_t = pi*a**3*b**3/(a**2 + b**2)
Elips: küçük eksen ucunda τ = 2*G*a**2*alpha*b/(a**2 + b**2) = 2 M_t/(π a b²) ? True
Daire (a = b = R): J_t = pi*R**4/2 (kutupsal atalet momenti πR⁴/2)
Elips çarpılma ψ: ∇²ψ = 0
Elips sınır koşulu kalanı: 0
σxz uyumu: 0
Üçgen: K = G*alpha/(2*h) | ∇²φ = -2*G*alpha
Üçgen: J_t = sqrt(3)*s**4/80 (s: kenar)
Üçgen: kenar ortasında τ = G*alpha*h/2 | τ_max·s³/M_t = 20

=== 2. Dikdörtgen kesit b × t (b ≥ t): k1, k2 ===
 b/t      k1       k2
   1   0.1406   0.2082
 1.5   0.1958   0.2310
   2   0.2287   0.2459
 2.5   0.2494   0.2576
   3   0.2633   0.2672
   4   0.2808   0.2817
   5   0.2913   0.2915
   6   0.2983   0.2984
  10   0.3123   0.3123
  20   0.3228   0.3228
 ∞      0.3333   0.3333

=== 3. Biçim karşılaştırması: J_t / A² ===
   daire            J_t/A² = 0.1592  (dairenin 100.0%'i)
   kare             J_t/A² = 0.1406  (dairenin  88.3%'i)
   elips a = 2b     J_t/A² = 0.1273  (dairenin  80.0%'i)
   eşkenar üçgen    J_t/A² = 0.1155  (dairenin  72.6%'i)
   dikdörtgen 2:1   J_t/A² = 0.1143  (dairenin  71.8%'i)
   dikdörtgen 10:1  J_t/A² = 0.0312  (dairenin  19.6%'i)

=== 4. Kare kesit, sonlu farklar (∇²φ = -2, Gα = 1, t = b = 1) ===
N =  40: k1 ≈ 0.14029
N =  80: k1 ≈ 0.14051
N = 160: k1 ≈ 0.14056

=== 5. Sayısal örnekler (çelik, G = 80,77 GPa) ===
Dikdörtgen 60×20 mm, M_t = 0,5 kN·m: k1 = 0.2633, k2 = 0.2672, J_t = 126392 mm⁴, τ_max = 78.0 MPa, α = 2.806 °/m
Elips 2a×2b = 60×40 mm, M_t = 0,4 kN·m: J_t = 521988 mm⁴, τ_max = 21.2 MPa (küçük eksen ucunda), α = 0.544 °/m
   aynı alanlı daire R = 24.49 mm: J_t = 565487 mm⁴, τ_max = 17.3 MPa; elipsin J_t/I_p = 0.852
Boru R_m = 50 mm, t = 3 mm: J_kapalı = 2.356e+06 mm⁴, J_açık (yarıklı) = 2827 mm⁴, oran = 833
   τ = 100 MPa için taşınan moment: kapalı 4.71 kN·m, açık 94.2 N·m, oran = 50
   M_t = 1 kN·m: kapalı τ = 21.22 MPa, α = 0.301 °/m

Sonlu fark çözümünün ızgara sıklaştıkça seri değerine (0,1406) yaklaşması önemlidir: bir sayısal yöntemin doğruluğunu ancak böyle bilinen bir kapalı çözümle sınayabiliriz. Ticari bir sonlu eleman yazılımında bir kesitin burulma sabitini hesaplatırken de ilk iş, bu tablodaki bir değeri yeniden üretmek olmalıdır.

10. Sık yapılan hatalar

  • Dairesel mil formülünü her kesite uygulamak. $\tau=M_tr/J_p$ yalnız dairesel ve halka kesitlerde geçerlidir; köşelerde gerilme sıfırdır.
  • $J_t$ yerine kutupsal atalet momentini kullanmak. Dairesel olmayan kesitte $J_t\lt I_p$; kare kesitte $J_t=0{,}141s^4$, $I_p=0{,}167s^4$. İnce açık kesitte fark devasadır.
  • $\tau_{\max}$'ı en uzak noktada aramak. Dışbükey kesitlerde en büyük gerilme sınırın merkeze en yakın noktasındadır (elipste küçük eksen ucu, dikdörtgende uzun kenar ortası). Kesitte iç (girintili) köşe varsa en büyük gerilme oradadır.
  • $k_1$ ile $k_2$'yi karıştırmak. $k_1$ rijitliği ($J_t=k_1bt^3$), $k_2$ gerilmeyi ($\tau_{\max}=M_t/(k_2bt^2)$) verir; $b/t\lt5$'te farklıdırlar.
  • Prandtl fonksiyonunun işaretini ve tanımını karıştırmak. Bu derste $\sigma_{xz}=\phi_{,y}$, $\sigma_{yz}=-\phi_{,x}$, $\nabla^2\phi=-2G\alpha$; bazı kitaplarda $G\alpha$ çarpanı $\phi$'nin içine alınır. Bir kaynaktan formül alırken tanımı da alın.
  • Kapalı kesitte $A_m$ yerine dış ya da iç alanı almak. Bredt formüllerinde cidar orta çizgisinin çevrelediği alan kullanılır.
  • Açık ince cidarlı kesitte $\tau=M_t/(2A_mt)$ kullanmak. Bu formül yalnız kapalı kesitler içindir; açık kesitte $\tau=M_tt/J_t$.

11. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayDairesel mil, Prandtl yoluyla

Yarıçapı $R$ olan dairesel kesit için $\phi=\frac{G\alpha}{2}(R^2-x^2-y^2)$'nin Poisson denklemini ve sınır koşulunu sağladığını gösterin; $M_t=2\int\phi\,\dd A$'dan $J_t=\pi R^4/2$'yi ve gerilme büyüklüğünün $\tau=G\alpha r$ olduğunu bulun.

Çözümü göster

$\nabla^2\phi=\frac{G\alpha}{2}(-2-2)=-2G\alpha$ ✓; $r=R$'de $\phi=0$ ✓. Kutupsal koordinatlarda

$$ \begin{aligned}M_t&=2\pi G\alpha\int_0^R(R^2-r^2)\,r\,\dd r\\&=2\pi G\alpha\left(\frac{R^4}{2}-\frac{R^4}{4}\right)\\&=\frac{\pi R^4}{2}G\alpha .\end{aligned} $$

$|\nabla\phi|=|\partial\phi/\partial r|=G\alpha r$: mukavemetteki doğrusal dağılım. Gerilme çembere teğettir (konturlar eş merkezli çemberler).

Alıştırma 2KolayKare çubuk

$40\times40$ mm kare kesitli çelik bir çubuk ($G=80{,}77$ GPa) $M_t=0{,}8$ kN·m taşıyor. $\tau_{\max}$'ı, yerini ve birim boydaki dönme açısını bulun.

Çözümü göster

$b/t=1$: $k_1=0{,}1406$, $k_2=0{,}2082$.

$$ \begin{aligned} J_t&=0{,}1406\cdot40^4\\&=359\,877\ \text{mm}^4,\\ \tau_{\max}&=\frac{800\,000}{0{,}2082\cdot40^3}=60{,}0\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

Yer: dört kenarın ortaları. $\alpha=M_t/(GJ_t)=2{,}75\times10^{-5}$ rad/mm $=1{,}577$ °/m.

Alıştırma 3OrtaAynı alanlı kare ve daire

Kenarı $s$ olan kare ile aynı alanlı dairesel kesiti burulma rijitliği ve aynı moment altındaki en büyük gerilme bakımından karşılaştırın.

Çözümü göster

Daire: $\pi R^2=s^2$, $R=s/\sqrt\pi$.

$$ \begin{aligned}J_p&=\frac{\pi R^4}{2}=\frac{s^4}{2\pi}=0{,}1592\,s^4,\\ \tau_{\max}&=\frac{2M_t}{\pi R^3}=\frac{2\sqrt\pi\,M_t}{s^3}\\&=3{,}545\,\frac{M_t}{s^3}.\end{aligned} $$

Kare:

$$ \begin{gathered}J_t=0{,}1406\,s^4,\\ \tau_{\max}=\frac{M_t}{0{,}2082\,s^3}=4{,}804\,\frac{M_t}{s^3}.\end{gathered} $$

Kare, aynı malzemeyle dairenin rijitliğinin %88,3'üne sahiptir ve %35,5 daha yüksek gerilme taşır. Köşelerdeki malzeme burulmaya neredeyse hiç katkı vermez (zar köşelerde düzdür).

Alıştırma 4OrtaBasık elips

Yarı eksenleri $a=2b$ olan eliptik kesitte $J_t$'nin kutupsal atalet momentine oranını bulun ve oranın $1$'den küçük olmasını fiziksel olarak açıklayın. Elipste bu oranın genel ifadesi nedir?

Çözümü göster

Kutupsal atalet momenti $I_p=\pi ab(a^2+b^2)/4$; bunu $J_t=\pi a^3b^3/(a^2+b^2)$'ye bölersek

$$ \begin{gathered}\frac{J_t}{I_p}=\frac{4a^2b^2}{(a^2+b^2)^2},\\ a=2b:\quad\frac{J_t}{I_p}=\frac{16}{25}=0{,}64 .\end{gathered} $$

Oran yalnız $a=b$'de 1'dir. $J_t$ tanımındaki $x\psi_{,y}-y\psi_{,x}$ terimi çarpılmanın katkısıdır ve negatiftir: kesit eksen doğrultusunda serbestçe çarpılabildiği için liflerin kayma şekil değiştirmesi, düzlem kalma zorunluluğundakinden küçüktür; aynı dönme daha az momentle elde edilir.

Alıştırma 5OrtaI profilin burulması

Başlıkları $100\times8$ mm, gövdesi $184\times6$ mm olan kaynaklı bir I kesit (serbest burulma) $M_t=50$ N·m taşıyor. $J_t$'yi ve başlık ile gövdedeki en büyük kayma gerilmelerini yaklaşık olarak bulun.

Çözümü göster
$$ \begin{aligned}J_t&\approx\frac13\left(2\cdot100\cdot8^3+184\cdot6^3\right)\\&=\frac13(102\,400+39\,744)\\&=47\,381\ \text{mm}^4 .\end{aligned} $$

Başlıkta $\tau=M_tt_b/J_t=8{,}44$ MPa ($t_b=8$ mm), gövdede $6{,}33$ MPa ($t=6$ mm). En büyük gerilme en kalın parçadadır. Karşılaştırma: aynı profilin kayma merkezinden geçmeyen küçük bir dış merkezli yük bile bu düzeyde gerilme ve büyük dönme açısı yaratabilir ($\alpha=M_t/(GJ_t)\approx0{,}75$ °/m).

Alıştırma 6OrtaKutu kesitli kiriş

Orta çizgi ölçüleri $200\times100$ mm, cidar kalınlığı her yerde $4$ mm olan kapalı kutu kesitli çelik bir kiriş $M_t=10$ kN·m burulma momenti taşıyor. Kayma akımını, kayma gerilmesini, $J_t$'yi ve birim boydaki dönme açısını bulun.

Çözümü göster

$A_m=200\cdot100=20\,000$ mm², $\oint\dd s/t=600/4=150$.

$$ \begin{aligned} q&=\frac{M_t}{2A_m}=\frac{10^7}{40\,000}\\&=250\ \text{N/mm},\\ \tau&=\frac qt=62{,}5\ \text{MPa},\\ J_t&=\frac{4A_m^2}{150}=1{,}067\times10^7\ \text{mm}^4,\\ \alpha&=\frac{M_t}{GJ_t}=0{,}665\ \text{°/m}. \end{aligned} $$

Alıştırma 7Zorİnce dikdörtgen düzeltmesi

$J_t$ serisinden yola çıkarak $b/t\to\infty$ için $J_t\approx\dfrac{bt^3}{3}\left(1-0{,}630\,\dfrac tb\right)$ yaklaşımını türetin. (İpucu: $\tanh$ terimleri 1'e gider; tek sayılar üzerinden $\sum n^{-5}=\tfrac{31}{32}\zeta(5)$.)

Çözümü göster

$b/t$ büyükken $\tanh(n\pi b/2t)\to1$ (en yavaş terim $n=1$ için bile $b/t=2$'de $\tanh\pi=0{,}996$). Bu durumda

$$ \begin{gathered}J_t\approx\frac{bt^3}{3}\left[1-\frac{192}{\pi^5}\frac tb\sum_{n\ \text{tek}}\frac1{n^5}\right],\\ \sum_{n\ \text{tek}}\frac1{n^5}=\frac{31}{32}\zeta(5)=1{,}004524 .\end{gathered} $$

$192/\pi^5=0{,}627411$ ile çarpım $0{,}6302$ olur. Fiziksel anlamı: kısa kenarlar yakınında zar, sonsuz şeridin çatı biçimini koruyamaz ve bir “uç kaybı” oluşur; bu kayıp her uçta yaklaşık $0{,}315\,t$ uzunluğunda şerit eksikliğine eşdeğerdir.

Alıştırma 8ZorKanallı milde gerilme yığılması

Yarıçapı $R$ olan dairesel bir milin yüzeyine, merkezi milin yüzeyinde bulunan yarıçapı $\rho_0$ ($\rho_0\lt R$) yarım daire kesitli bir kanal açılmıştır. Başlangıcı kanal merkezine, $x$ eksenini mil merkezine doğru alalım; mil sınırı $x^2+y^2=2Rx$, kanal sınırı $x^2+y^2=\rho_0^2$ olur. Bu kesit için Prandtl fonksiyonu şöyledir (iki sınırda sıfır olduğunu ve Poisson denklemini sağladığını kendiniz doğrulayabilirsiniz):

$$ \begin{aligned}\phi&=\frac{G\alpha}{2}\left(x^2+y^2-\rho_0^2\right)\\&\quad\times\left(\frac{2Rx}{x^2+y^2}-1\right).\end{aligned} $$

(a) Kanalın tam karşısındaki yüzey noktasında ($x=2R$, $y=0$) kayma gerilmesini bulun. (b) Kanal dibindeki ($x=\rho_0$, $y=0$) kayma gerilmesini bulun ve kanalsız milin en büyük gerilmesine oranını ($K_t$) $\rho_0/R=0{,}05$; $0{,}1$; $0{,}2$; $0{,}5$ için hesaplayın. (c) Sonuçları yorumlayın.

Çözümü göster

Her iki nokta $y=0$ üzerindedir ve simetriden $\phi_{,y}=0$; gerilme büyüklüğü $|\phi_{,x}|$'tir. $y=0$'da

$$ \begin{aligned}\phi(x,0)&=\tfrac{G\alpha}{2}\left(x^2-\rho_0^2\right)\left(\tfrac{2R}{x}-1\right)\\&=\tfrac{G\alpha}{2}\Big(2Rx-x^2\\&\qquad-\tfrac{2R\rho_0^2}{x}+\rho_0^2\Big),\end{aligned} $$

dolayısıyla

$$ \phi_{,x}(x,0)=G\alpha\left(R-x+\frac{R\rho_0^2}{x^2}\right). $$

(a) $x=2R$'de

$$ \begin{aligned}|\phi_{,x}|&=G\alpha\left(R-\frac{\rho_0^2}{4R}\right)\\&=G\alpha R\left[1-\tfrac14(\rho_0/R)^2\right].\end{aligned} $$

Küçük kanalda karşı yüzey neredeyse kanalsız mildeki $G\alpha R$ değerini taşır.

(b) $x=\rho_0$: $\phi_{,x}=G\alpha(2R-\rho_0)$, yani $K_t=(2R-\rho_0)/R=2-\rho_0/R$.

Kanallı milde gerilme oranları (kanalsız mil: $\tau=G\alpha R$)
$\rho_0/R$kanal dibi $K_t$karşı yüzeykanal dibi / karşı yüzey
0,051,950,99941,951
0,11,900,99751,905
0,21,800,99001,818
0,51,500,93751,600

(c) Kanal küçüldükçe $K_t$ azalmaz, tersine 2'ye yaklaşır: ne kadar küçük olursa olsun yarım daire kesitli bir yüzey kanalı burulma gerilmesini iki katına çıkarır. Bu, Kirsch'teki $K_t=3$'ün burulmadaki karşılığıdır ve küçük yüzey hasarlarının (çizik, korozyon çukuru) millerde yorulma çatlağı başlatmasının nedenlerinden biridir. Kanal büyüdükçe kesit zayıflar, ama dipteki yığılma katsayısı azalır.

12. Özet

Özet
  • Dairesel olmayan kesitler burulmada çarpılır. Saint-Venant varsayımı: $u=-\alpha zy$, $v=\alpha zx$, $w=\alpha\psi(x,y)$; $\nabla^2\psi=0$ ve sınırda Neumann koşulu.
  • Prandtl fonksiyonu $\sigma_{xz}=\phi_{,y}$, $\sigma_{yz}=-\phi_{,x}$ ile problem $\nabla^2\phi=-2G\alpha$, sınırda $\phi=0$ Dirichlet problemine iner; $M_t=2\int\phi\,\dd A$.
  • Kayma gerilmesi konturlara teğettir, büyüklüğü $|\nabla\phi|$'dir ve en büyük değeri sınırdadır; dış köşelerde sıfır, iç köşelerde yığılmalıdır (zar benzetimi).
  • Elips: $J_t=\pi a^3b^3/(a^2+b^2)$, $\tau_{\max}=2M_t/(\pi ab^2)$ küçük eksen ucunda. Eşkenar üçgen: $J_t=\sqrt3s^4/80$, $\tau_{\max}=20M_t/s^3$.
  • Dikdörtgen: $J_t=k_1bt^3$, $\tau_{\max}=M_t/(k_2bt^2)$; kare için $k_1=0{,}141$, $k_2=0{,}208$; ince şeritte ikisi de $1/3$.
  • İnce cidar: açıkta $J_t\approx\frac13\sum bt^3$; kapalıda $q=M_t/(2A_m)$ ve $J_t=4A_m^2/\oint\dd s/t$. Kapalı kesit açık kesitten yüzlerce kat rijittir.

Bu dersle kaynağın 14 haftalık programı tamamlanıyor. Bütün bağıntılar Formül özeti sayfasında, terimler Sözlük'te, kitaplar ve özgün makaleler Kaynakça'dadır.

13. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 9: §9.3 burulma formülasyonu ve zar benzetimi, §9.4 sınır denkleminden türetilen çözümler, §9.5 Fourier yöntemi, §9.6 boşluklu kesitler.
  • J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 17: Prandtl gerilme fonksiyonu, zar benzetimi, ince cidarlı açık kesitler, dikdörtgen çubuk, çok bağlantılı (kapalı) kesitler.
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), §6.4: dairesel mil, prizmatik miller, eliptik mil, zar benzetimi.
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), VII. Bölüm: keyfî enkesitli prizmatik çubukların burulması, daire ve elips kesitler, Prandtl çözüm yöntemi, dikdörtgen kesitin seri çözümü, kutupsal koordinatlarda çözümler.
  • Özgün çalışmalar: B. de Saint-Venant (1855), Mémoire sur la torsion des prismes; L. Prandtl (1903), “Zur Torsion von prismatischen Stäben”, Physikalische Zeitschrift 4; R. Bredt (1896), Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure 40. Tam künyeler için Kaynakça.