Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ek A

Ek A · Ekler · ~20 dk

Elastisite teorisi formül özeti

On dört dersin temel bağıntıları tek sayfada: indis notasyonundan Cauchy bağıntısına, Hooke yasasından Airy gerilme fonksiyonuna, Lamé ve Kirsch çözümlerinden Prandtl burulma fonksiyonuna. Türetmeler ilgili derslerde.

Bu sayfa, on dört dersin temel bağıntılarını tek yerde toplar. Türetme ve açıklama yoktur; her bölümün başındaki bağlantı ilgili derse götürür. Gösterim bütün kaynakta aynıdır: Kartezyen koordinatlar $x_1,x_2,x_3\equiv x,y,z$, tekrarlanan indis üzerinden toplama, virgül kısmi türev ($u_{i,j}=\partial u_i/\partial x_j$). Gerilmede ilk indis düzlemin normalini, ikinci indis bileşenin yönünü gösterir.

İpucu

Sınav öncesi nasıl kullanılır?

Bir bağıntıyı ezberlemeden önce nereden geldiğini bir kez görün: her bölümdeki ders bağlantısında o bağıntının adım adım türetmesi var. Bu sayfayı türetmeyi bitirdikten sonra hızlı tekrar için kullanın. Bütün bağıntılar SymPy ile ayrıca denetlendi.

1. İndis notasyonu

Ayrıntı: Ders 01 — Elastisite teorisine giriş ve indis notasyonu

Toplama kuralı, Kronecker deltası, permütasyon sembolü

$$ \begin{gathered} a_ib_i=a_1b_1+a_2b_2+a_3b_3\\ \delta_{ij}=\begin{cases}1 & i=j\\ 0 & i\neq j\end{cases}\\ \delta_{ii}=3,\qquad \delta_{ij}a_j=a_i \end{gathered} $$ $$ e_{ijk}=\begin{cases}+1 & ijk=123,\,231,\,312\\ -1 & ijk=132,\,213,\,321\\ \ \ 0 & \text{iki indis eşit}\end{cases} $$ $$ \begin{gathered} (\vect a\times\vect b)_i=e_{ijk}a_jb_k\\ \det[A]=e_{ijk}A_{1i}A_{2j}A_{3k} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} e_{ijk}e_{imn}=\delta_{jm}\delta_{kn}-\delta_{jn}\delta_{km}\\ e_{ijk}e_{ijn}=2\delta_{kn},\qquad e_{ijk}e_{ijk}=6 \end{gathered} $$

Türev işlemleri

Vektör analizinin indisle yazımı
İşlemVektör gösterimiİndis gösterimi
Gradyan$\nabla\phi$$\phi_{,i}$
Diverjans$\nabla\cdot\vect u$$u_{i,i}$
Rotasyonel$\nabla\times\vect u$$e_{ijk}u_{k,j}$
Laplace$\nabla^2\phi$$\phi_{,ii}$
Vektör Laplace$\nabla^2\vect u$$u_{i,jj}$
Biharmonik$\nabla^4\phi$$\phi_{,iijj}$

Sık kullanılan sonuçlar: $x_{i,j}=\delta_{ij}$; $r=\sqrt{x_kx_k}$ için $r_{,i}=x_i/r$ ve $r_{,ij}=(\delta_{ij}-x_ix_j/r^2)/r$; $\nabla\times\nabla\phi=\vect 0$; $\nabla\cdot(\nabla\times\vect u)=0$;

$$ \nabla\times(\nabla\times\vect u)=\nabla(\nabla\cdot\vect u)-\nabla^2\vect u. $$

2. Tansörler ve koordinat dönüşümü

Ayrıntı: Ders 02 — Kartezyen tansör analizi ve koordinat dönüşümleri

Dönüşüm matrisi

$$ \begin{gathered} Q_{ij}=\cos(x_i',x_j)\\ x_i'=Q_{ij}x_j,\qquad x_j=Q_{ij}x_i'\\ Q_{ik}Q_{jk}=Q_{ki}Q_{kj}=\delta_{ij}\\ \det Q=+1 \end{gathered} $$

$x_3$ ekseni etrafında $\theta$ kadar (saat yönünün tersine) dönme:

$$ [Q]=\begin{bmatrix}\cos\theta & \sin\theta & 0\\ -\sin\theta & \cos\theta & 0\\ 0 & 0 & 1\end{bmatrix} $$

Dönüşüm kuralı (tansörün tanımı)

$$ \begin{aligned} \phi'&=\phi && \text{(0.)}\\ v_i'&=Q_{ij}v_j && \text{(1.)}\\ T_{ij}'&=Q_{ip}Q_{jq}T_{pq} && \text{(2.)}\\ C_{ijkl}'&=Q_{ip}Q_{jq}Q_{kr}Q_{ls}C_{pqrs} && \text{(4.)} \end{aligned} $$

Parantez içindeki sayı tansörün mertebesidir.

İkinci mertebede matris biçimi: $[T']=[Q][T][Q]^T$.

Ayrışım ve izotropik tansörler

$$ T_{ij}=\underbrace{\tfrac12(T_{ij}+T_{ji})}_{\text{simetrik}}+\underbrace{\tfrac12(T_{ij}-T_{ji})}_{\text{antisimetrik}} $$

Antisimetrik $w_{jk}$ ile dual vektörü $d_i$: $w_{jk}=-e_{ijk}d_i\ \Leftrightarrow\ d_i=-\tfrac12e_{ijk}w_{jk}$.

İzotropik (her dönmede bileşenleri aynı kalan) tansörler: $\delta_{ij}$, $e_{ijk}$ ve dördüncü mertebede

$$ \begin{aligned} T_{ijkl}={}&\lambda\,\delta_{ij}\delta_{kl}+\mu\,(\delta_{ik}\delta_{jl}+\delta_{il}\delta_{jk})\\ &+\kappa\,(\delta_{ik}\delta_{jl}-\delta_{il}\delta_{jk}). \end{aligned} $$

Asal değerler ve değişmezler (simetrik $T_{ij}$)

$$ \begin{gathered} (T_{ij}-\lambda\delta_{ij})n_j=0\\ \Rightarrow\ \lambda^3-I_1\lambda^2+I_2\lambda-I_3=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} I_1&=T_{kk}=\lambda_1+\lambda_2+\lambda_3\\ I_2&=\tfrac12(T_{ii}T_{jj}-T_{ij}T_{ij})\\ &=\lambda_1\lambda_2+\lambda_2\lambda_3+\lambda_3\lambda_1\\ I_3&=\det[T]=\lambda_1\lambda_2\lambda_3 \end{aligned} $$

Simetrik gerçel tansörün özdeğerleri gerçeldir; farklı özdeğerlere ait asal doğrultular birbirine diktir.

Diverjans (Gauss) teoremi

$$ \int_S n_i\,T_{jk\ldots}\,\dd S=\int_V T_{jk\ldots,i}\,\dd V $$ $$ \begin{gathered} \int_S u_in_i\,\dd S=\int_V u_{i,i}\,\dd V\\ \int_S x_in_i\,\dd S=3V \end{gathered} $$

3. Gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısı

Ayrıntı: Ders 03 — Gerilme analizi: gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısı

$$ \begin{gathered} \vect T^{(\vect n)}=\lim_{\Delta A\to0}\frac{\Delta\vect F}{\Delta A}\\ \vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}\\ T_i^{(n)}=\sigma_{ji}\,n_j\ (=\sigma_{ij}n_j) \end{gathered} $$

İşaret kabulü: dış normali pozitif eksen yönünde olan yüzde (pozitif yüz) pozitif eksen yönündeki bileşen pozitiftir; negatif yüzde negatif eksen yönündeki bileşen pozitiftir. Çekme pozitiftir.

Bir düzlemdeki normal ve kayma gerilmesi

$$ \begin{gathered} \sigma_n=T_i^{(n)}n_i=\sigma_{ij}n_in_j\\ \tau_n^2=T_i^{(n)}T_i^{(n)}-\sigma_n^2 \end{gathered} $$

Denklemi $f(x,y,z)=0$ olan yüzeyin birim normali $\vect n=\nabla f/|\nabla f|$.

Dönüşüm

$$ \sigma'_{ij}=Q_{ip}Q_{jq}\sigma_{pq} $$

Düzlemde, $x'$ ekseni $x$'ten $\theta$ kadar saat yönünün tersine dönmüşse:

$$ \begin{aligned} \sigma_{x'x'}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\ &\quad+\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta+\sigma_{xy}\sin2\theta\\ \sigma_{y'y'}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\ &\quad-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta-\sigma_{xy}\sin2\theta\\ \sigma_{x'y'}&=-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\sin2\theta\\ &\quad+\sigma_{xy}\cos2\theta \end{aligned} $$

Düzlemde asal gerilmeler ve Mohr dairesi

$$ \begin{gathered} \sigma_{1,2}=\frac{\sigma_{xx}+\sigma_{yy}}2\pm R\\ \tan2\theta_p=\frac{2\sigma_{xy}}{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}\\ R=\sqrt{\Big(\frac{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}2\Big)^2+\sigma_{xy}^2} \end{gathered} $$

Mohr dairesinin merkezi $(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})/2$, yarıçapı $R$; düzlem içi en büyük kayma gerilmesi $R$'dir. Sayısal inceleme için sitedeki Düzlem Gerilme Dönüşümü aracına bakabilirsiniz.

4. Denge, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme

Ayrıntı: Ders 04 — Denge denklemleri, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme

Korunum yasalarından

$$ \begin{aligned} \sigma_{ji,j}+f_i&=\rho\,\ddot u_i && \text{(hareket)}\\ \sigma_{ji,j}+f_i&=0 && \text{(denge)}\\ \sigma_{ij}&=\sigma_{ji} && \text{(simetri)} \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{yx}}{y}+\pd{\sigma_{zx}}{z}+f_x&=0\\ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}+\pd{\sigma_{zy}}{z}+f_y&=0\\ \pd{\sigma_{xz}}{x}+\pd{\sigma_{yz}}{y}+\pd{\sigma_{zz}}{z}+f_z&=0 \end{aligned} $$

Asal gerilmeler

$$ \begin{gathered} \det(\sigma_{ij}-\sigma\delta_{ij})=0\\ \Rightarrow\ \sigma^3-I_1\sigma^2+I_2\sigma-I_3=0\\ \sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} I_1&=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}+\sigma_{zz}\\ I_2&=\sigma_{xx}\sigma_{yy}+\sigma_{yy}\sigma_{zz}+\sigma_{zz}\sigma_{xx}\\ &\quad-\sigma_{xy}^2-\sigma_{yz}^2-\sigma_{zx}^2\\ I_3&=\det[\sigma_{ij}] \end{aligned} $$

Kübik denklemin trigonometrik çözümü ($J_2>0$):

$$ \begin{aligned} \sigma_k&=\sigma_m+2\sqrt{\tfrac{J_2}{3}}\,\cos\!\big(\varphi-\tfrac{2\pi(k-1)}{3}\big)\\ \cos3\varphi&=\frac{3\sqrt3}{2}\,\frac{J_3}{J_2^{3/2}},\qquad 0\le\varphi\le\frac{\pi}{3} \end{aligned} $$

En büyük kayma ve oktaedral gerilmeler

$$ \tau_{\max}=\frac{\sigma_1-\sigma_3}{2} $$

Bu kayma, $\sigma_1$ ve $\sigma_3$ doğrultularına $45^\circ$ eğik düzlemlerde oluşur.

$$ \begin{aligned} \sigma_{\text{okt}}&=\frac{I_1}3=\sigma_m\\ \tau_{\text{okt}}&=\sqrt{\tfrac23J_2} \end{aligned} $$

Asal gerilmelerle:

$$ \begin{aligned} \tau_{\text{okt}}=\tfrac13\big[&(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2\\ &+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]^{1/2} \end{aligned} $$

3B Mohr dairelerinin merkezleri $(\sigma_i+\sigma_j)/2$, yarıçapları $|\sigma_i-\sigma_j|/2$; her düzlemin $(\sigma_n,\tau_n)$ noktası büyük dairenin içinde, iki küçük dairenin dışında kalır.

Küresel ve deviatrik ayrışım

$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}\\ \sigma_m=\frac{\sigma_{kk}}3,\qquad s_{kk}=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} J_2&=\tfrac12s_{ij}s_{ij}=\tfrac13I_1^2-I_2\\ &=\tfrac16\big[(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2\\ &\qquad+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]\\ J_3&=\det[s_{ij}]=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac2{27}I_1^3\\ \sigma_{\text{vM}}&=\sqrt{3J_2} \end{aligned} $$

$s_{ij}$'nin asal doğrultuları $\sigma_{ij}$'ninkilerle aynıdır; asal değerleri $s_k=\sigma_k-\sigma_m$.

5. Yer değiştirme ve birim şekil değiştirme

Ayrıntı: Ders 05 — Şekil değiştirme analizi: yer değiştirme ve birim şekil değiştirme

$$ \begin{gathered} u_i=x_i-X_i\\ F_{ij}=\pd{x_i}{X_j}=\delta_{ij}+u_{i,j}\\ \dd x_i=F_{ij}\,\dd X_j,\qquad J=\det F=\frac{\dd v}{\dd V} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \dd s^2-\dd S^2=2E_{ij}\,\dd X_i\,\dd X_j\\ E_{ij}=\tfrac12\big(u_{i,j}+u_{j,i}+u_{k,i}u_{k,j}\big) \end{gathered} $$

$E_{ij}$: Green–Lagrange şekil değiştirme tansörü (türevler başlangıç koordinatlarına göre).

Çok küçük şekil değiştirme hâli ($|u_{i,j}|\ll1$)

$$ \begin{gathered} u_{i,j}=\varepsilon_{ij}+\omega_{ij}\\ \varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})\\ \omega_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}-u_{j,i}) \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \omega_i=\tfrac12e_{ijk}u_{k,j},\qquad \omega_{ij}=-e_{ijk}\,\omega_k\\ \gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\pd{u}{x}, & \varepsilon_{xy}&=\tfrac12\Big(\pd{u}{y}+\pd{v}{x}\Big)\\ \varepsilon_{yy}&=\pd{v}{y}, & \varepsilon_{yz}&=\tfrac12\Big(\pd{v}{z}+\pd{w}{y}\Big)\\ \varepsilon_{zz}&=\pd{w}{z}, & \varepsilon_{zx}&=\tfrac12\Big(\pd{w}{x}+\pd{u}{z}\Big) \end{aligned} $$

Çok küçük rijit cisim hareketi: $u_i=c_i+e_{ijk}\,\omega_j^0x_k$ ($c_i,\ \omega_j^0$ sabit) için $\varepsilon_{ij}=0$. Dönüşüm kuralı gerilmedekiyle aynıdır: $\varepsilon'_{ij}=Q_{ip}Q_{jq}\varepsilon_{pq}$ (mühendislik kaymasıyla değil, tansör bileşeni $\varepsilon_{xy}$ ile).

6. Geometrik anlam ve uygunluk denklemleri

Ayrıntı: Ders 06 — Şekil değiştirmenin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler ve uygunluk

$$ \varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{ij}n_in_j,\qquad e=\varepsilon_{kk}=\frac{\Delta V}{V} $$

$\varepsilon_{(n)}$: $\vect n$ doğrultusundaki lifin birim boy değişimi; $e$: birim hacim değişimi.

$\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$: başlangıçta $x$ ve $y$ doğrultularında olan iki lif arasındaki dik açının azalması. Küresel–deviatrik ayrışım: $\varepsilon_{ij}=\tfrac13e\,\delta_{ij}+\tilde\varepsilon_{ij}$.

Şekil değiştirme ölçer rozeti (0°/45°/90°)

$$ \begin{gathered} \varepsilon_{xx}=\varepsilon_{0},\qquad \varepsilon_{yy}=\varepsilon_{90}\\ \gamma_{xy}=2\varepsilon_{45}-\varepsilon_0-\varepsilon_{90} \end{gathered} $$

Uygunluk (Saint-Venant)

$$ \varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0 $$

81 denklemin yalnız 6'sı bağımsızdır:

$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}&=2\varepsilon_{xy,xy}\\ \varepsilon_{yy,zz}+\varepsilon_{zz,yy}&=2\varepsilon_{yz,yz}\\ \varepsilon_{zz,xx}+\varepsilon_{xx,zz}&=2\varepsilon_{zx,zx} \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx,yz}&=\pd{}{x}\big(-\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big)\\ \varepsilon_{yy,zx}&=\pd{}{y}\big(\varepsilon_{yz,x}-\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big)\\ \varepsilon_{zz,xy}&=\pd{}{z}\big(\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}-\varepsilon_{xy,z}\big) \end{aligned} $$

Düzlemde tek denklem kalır: $\varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2\varepsilon_{xy,xy}$ (mühendislik kaymasıyla $\gamma_{xy,xy}$). Basit bağlantılı bölgede uygunluk, tek değerli yer değiştirme alanının varlığı için gerekli ve yeterlidir.

7. Bünye denklemleri ve elastik sabitler

Ayrıntı: Ders 07 — Bünye denklemleri: anizotropi, Hooke yasası ve elastik sabitler

$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=C_{ijkl}\,\varepsilon_{kl}\\ C_{ijkl}=C_{jikl}=C_{ijlk}=C_{klij} \end{gathered} $$
Malzeme simetrisine göre bağımsız elastik sabit sayısı
MalzemeBağımsız sabitÖrnek
Genel anizotrop (triklinik)21Bazı kristaller
Monoklinik (bir simetri düzlemi)13Bazı mineraller
Ortotropik (üç dik simetri düzlemi)9Ahşap, tek yönlü kompozit tabaka
Enine izotropik5Lif doğrultusu etrafında simetrik kompozit
Kübik3Tek kristal metaller
İzotropik2Çelik, alüminyum, cam (makro ölçekte)

Voigt gösterimi ($[C]$ simetrik $6\times6$ matris):

$$ \begin{Bmatrix}\sigma_{xx}\\ \sigma_{yy}\\ \sigma_{zz}\\ \sigma_{yz}\\ \sigma_{zx}\\ \sigma_{xy}\end{Bmatrix}=[C]\begin{Bmatrix}\varepsilon_{xx}\\ \varepsilon_{yy}\\ \varepsilon_{zz}\\ \gamma_{yz}\\ \gamma_{zx}\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix} $$

İzotropik Hooke yasası

$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\lambda\,\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\,\varepsilon_{ij}\\ \varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac1E\big[\sigma_{xx}-\nu(\sigma_{yy}+\sigma_{zz})\big]\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac1E\big[\sigma_{yy}-\nu(\sigma_{zz}+\sigma_{xx})\big]\\ \varepsilon_{zz}&=\tfrac1E\big[\sigma_{zz}-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\big] \end{aligned} $$ $$ \gamma_{xy}=\frac{\sigma_{xy}}{G},\quad \gamma_{yz}=\frac{\sigma_{yz}}{G},\quad \gamma_{zx}=\frac{\sigma_{zx}}{G} $$

Hacimsel kısım ile biçim değiştiren kısım ayrışır: $\sigma_m=K\,e$ ve $s_{ij}=2G\,\tilde\varepsilon_{ij}$.

Elastik sabitler arasındaki dönüşümler (izotropik malzeme)
Aranan$E,\ \nu$ cinsinden$\lambda,\ \mu$ cinsinden
$\lambda$$\dfrac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)}$$\lambda$
$\mu=G$$\dfrac{E}{2(1+\nu)}$$\mu$
$K$$\dfrac{E}{3(1-2\nu)}$$\lambda+\tfrac23\mu$
$E$$E$$\dfrac{\mu(3\lambda+2\mu)}{\lambda+\mu}$
$\nu$$\nu$$\dfrac{\lambda}{2(\lambda+\mu)}$

Pozitif şekil değiştirme enerjisi için $E>0$, $G>0$, $K>0$, yani $-1<\nu<\tfrac12$. $\nu\to\tfrac12$ sıkıştırılamaz malzemedir ($K\to\infty$). Çelik için ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$): $G=80{,}77$ GPa, $\lambda=121{,}2$ GPa, $K=175$ GPa.

Şekil değiştirme enerjisi ve karşıtlık

$$ \begin{aligned} U&=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}\\ &=\tfrac12\lambda(\varepsilon_{kk})^2+\mu\,\varepsilon_{ij}\varepsilon_{ij}\ \ge0 \end{aligned} $$

Clapeyron teoremi:

$$ \int_V 2U\,\dd V=\int_S T_iu_i\,\dd S+\int_V f_iu_i\,\dd V $$

Betti karşıtlık teoremi (iki yükleme durumu: $T_i,f_i\to u_i$ ve $\hat T_i,\hat f_i\to\hat u_i$):

$$ \begin{aligned} &\int_S T_i\hat u_i\,\dd S+\int_V f_i\hat u_i\,\dd V\\ &\quad=\int_S\hat T_iu_i\,\dd S+\int_V\hat f_iu_i\,\dd V \end{aligned} $$

8. Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri

Ayrıntı: Ders 08 — Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri

Duhamel–Neumann bağıntısı

$$ \varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}+\alpha\Delta T\,\delta_{ij} $$ $$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}\\ -(3\lambda+2\mu)\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}\\ 3\lambda+2\mu=3K=\frac{E}{1-2\nu} \end{gathered} $$

İki ucu tutulu, yanları serbest çubuk: $\sigma=-E\alpha\Delta T$. Serbest ve düzgün ısınan cisimde gerilme oluşmaz.

Alan denklemleri (15 bilinmeyen, 15 denklem)

Lineer elastostatiğin temel denklemleri
Denklemİndis gösterimiSayı
Denge$\sigma_{ji,j}+f_i=0$3
Şekil değiştirme–yer değiştirme$\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$6
Bünye (Hooke)$\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$6

Sınır koşulları: $S_t$ üzerinde $\sigma_{ji}n_j=\bar T_i$ (gerilme), $S_u$ üzerinde $u_i=\bar u_i$ (yer değiştirme); ikisi bir arada karma problemdir.

Yer değiştirme formülasyonu: Navier denklemleri

$$ \begin{gathered} \mu\,u_{i,kk}+(\lambda+\mu)\,u_{k,ki}+f_i=0\\ \mu\nabla^2\vect u+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\cdot\vect u)+\vect f=\vect 0 \end{gathered} $$

Isıl terimle:

$$ \begin{aligned} &\mu u_{i,kk}+(\lambda+\mu)u_{k,ki}\\ &\quad-(3\lambda+2\mu)\alpha\,(\Delta T)_{,i}+f_i=0 \end{aligned} $$

Gerilme formülasyonu: Beltrami–Michell denklemleri

$$ \begin{aligned} &\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\sigma_{kk,ij}\\ &\quad=-\frac{\nu}{1-\nu}\,\delta_{ij}f_{k,k}-\big(f_{i,j}+f_{j,i}\big) \end{aligned} $$

Kütle kuvveti yoksa $\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\sigma_{kk,ij}=0$ ve $\nabla^2\sigma_{kk}=0$.

Galerkin vektörü

$$ \vect u=2(1-\nu)\nabla^2\vect G-\nabla(\nabla\cdot\vect G) $$ $$ \begin{aligned} &\mu\nabla^2\vect u+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\cdot\vect u)\\ &\quad=2(1-\nu)\mu\,\nabla^4\vect G \end{aligned} $$

Kütle kuvvetsiz hâlde Navier denklemi $\nabla^4\vect G=\vect 0$'a ($G_{i,jjkk}=0$) indirgenir. Teklik, süperpozisyon ve Saint-Venant ilkesi bu dersin diğer temel araçlarıdır.

9. Düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme

Ayrıntı: Ders 09 — İki boyutlu elastisite: düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme

İki düzlemsel hâlin karşılaştırılması
Düzlemsel şekil değiştirmeDüzlemsel gerilme
Tipik cisimUzun baraj, tünel, uzun boruDüzlemi içinde yüklü ince levha
Kabul$u_z=0$, $u_x,u_y$ yalnız $x,y$'ye bağlı$\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$
Düzlem dışı$\varepsilon_{zz}=0$, $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$$\varepsilon_{zz}=-\dfrac{\nu}{1-\nu}(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})$
Hooke$\varepsilon_{xx}=\dfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\big]$$\varepsilon_{xx}=\dfrac1E(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy})$
Beltrami–Michell$\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-\dfrac{1}{1-\nu}(f_{x,x}+f_{y,y})$$\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-(1+\nu)(f_{x,x}+f_{y,y})$

Her iki hâlde $\gamma_{xy}=\sigma_{xy}/G$. Düzlemsel gerilmede ters bağıntı:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_{xx}+\nu\varepsilon_{yy})\\ \sigma_{yy}&=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_{yy}+\nu\varepsilon_{xx})\\ \sigma_{xy}&=2G\varepsilon_{xy} \end{aligned} $$

Sabit dönüşümü

Düzlemsel gerilme çözümü düzlemsel şekil değiştirmeye $E\to\dfrac{E}{1-\nu^2}$, $\nu\to\dfrac{\nu}{1-\nu}$ ile; tersi $E\to\dfrac{E(1+2\nu)}{(1+\nu)^2}$, $\nu\to\dfrac{\nu}{1+\nu}$ ile çevrilir. Kütle kuvvetsiz problemlerde gerilmeler iki hâlde de aynıdır; yer değiştirmeler farklıdır.

Denklemler

$$ \begin{gathered} \sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}+f_x=0\\ \sigma_{xy,x}+\sigma_{yy,y}+f_y=0\\ \varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2\varepsilon_{xy,xy} \end{gathered} $$

Navier denklemleri ($x$ bileşeni; $e_2=u_{x,x}+u_{y,y}$):

$$ \begin{aligned} &\text{Düzlemsel şekil değiştirme:}\\ &\quad\mu\nabla^2u_x+(\lambda+\mu)\,e_{2,x}+f_x=0\\ &\text{Düzlemsel gerilme:}\\ &\quad G\nabla^2u_x+G\,\frac{1+\nu}{1-\nu}\,e_{2,x}+f_x=0 \end{aligned} $$

(ikinci denklemler $x\leftrightarrow y$ değiştirilerek). Kenar sınır koşulu: $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$.

10. Airy gerilme fonksiyonu ve kiriş çözümleri

Ayrıntı: Ders 10 — Airy gerilme fonksiyonu ve polinom çözümleri ve Ders 11 — Kartezyen koordinatlarda örnek çözümler: kirişler

$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=F_{,yy}+V,\qquad \sigma_{yy}=F_{,xx}+V\\ \sigma_{xy}=-F_{,xy},\qquad f_i=-V_{,i} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \nabla^4F&=-(1-\nu)\nabla^2V && \text{(d. gerilme)}\\ \nabla^4F&=-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V && \text{(d. şek. değ.)} \end{aligned} $$

Kütle kuvveti yoksa her iki hâlde:

$$ \nabla^4F=F_{,xxxx}+2F_{,xxyy}+F_{,yyyy}=0 $$

Polinom çözümler

Polinom Airy fonksiyonları ve biharmonik koşul
Derece$F$Koşul / sonuç
2$a_2x^2+b_2xy+c_2y^2$Her zaman sağlar; $\sigma_{xx}=2c_2$, $\sigma_{yy}=2a_2$, $\sigma_{xy}=-b_2$ (düzgün gerilme)
3$a_3x^3+b_3x^2y+c_3xy^2+d_3y^3$Her zaman sağlar; doğrusal dağılım ($d_3y^3$: saf eğilme)
4$a_4x^4+b_4x^3y+c_4x^2y^2+d_4xy^3+e_4y^4$$e_4=-(a_4+c_4/3)$
5$a_5x^5+b_5x^4y+c_5x^3y^2+d_5x^2y^3+e_5xy^4+f_5y^5$$e_5=-(5a_5+c_5)$, $f_5=-(b_5+d_5)/5$

Kirişlerde ($x$ kiriş ekseni, $y$ yukarı, $-c\le y\le c$, birim kalınlık, $I=2c^3/3$) uzun kenarlarda sınır koşulları noktasal (kuvvetli), kısa uçlarda bileşke kuvvet ve moment cinsinden (zayıf, Saint-Venant) yazılır:

$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y=N,\quad \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y=-M\\ \int_{-c}^{c}\sigma_{xy}\,\dd y=V \end{gathered} $$

(işaret uylaşımı ders içinde tanımlanır; burada $M$ alt lifleri çeken moment pozitiftir.)

Saf eğilme

$$ \begin{gathered} F=-\frac{M}{6I}y^3,\qquad \sigma_{xx}=-\frac{My}{I}\\ \sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0 \end{gathered} $$ $$ u=-\frac{Mxy}{EI},\quad v=\frac{M}{2EI}\big(x^2+\nu y^2\big) $$

(düzlemsel gerilme; rijit cisim terimleri mesnet koşullarından bulunur.)

Ucundan yüklü konsol

Serbest uç $x=0$'da aşağı yönlü $P$ (birim kalınlık başına), ankastre uç $x=L$:

$$ \begin{gathered} F=\frac{P}{6I}xy^3-\frac{Pc^2}{2I}xy\\ \sigma_{xx}=\frac{Pxy}{I},\qquad \sigma_{yy}=0\\ \sigma_{xy}=\frac{P}{2I}\big(c^2-y^2\big) \end{gathered} $$

Kayma gerilmesi parabolik dağılır, en büyüğü tarafsız eksende $3P/(4c)$'dir. Uç çökmesi ankastre uçtaki koşula bağlıdır (düzlemsel gerilme):

$$ \begin{aligned} \delta&=\frac{PL^3}{3EI} && (\partial v/\partial x=0)\\ \delta&=\frac{PL^3}{3EI}+\frac{3PL}{4Gc} && (\partial u/\partial y=0) \end{aligned} $$

Düzgün yayılı yüklü basit kiriş

Açıklık $-L\le x\le L$, üst yüzde aşağı yönlü $q$ (birim uzunluk başına), uçlarda yalnız kesme kuvveti:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=-\frac{q}{2I}\big(L^2-x^2\big)y\\ &\quad-\frac{q}{I}\Big(\frac{y^3}{3}-\frac{c^2y}{5}\Big)\\ \sigma_{yy}&=-\frac{q}{2I}\Big(\frac{2c^3}{3}+c^2y-\frac{y^3}{3}\Big)\\ \sigma_{xy}&=\frac{qx}{2I}\big(c^2-y^2\big) \end{aligned} $$

İlk terim kiriş teorisidir; ikincisi kesin çözümün düzeltmesidir. Orta açıklıktaki en büyük eğilme gerilmesinin kiriş teorisine oranı $1+\dfrac{4c^2}{15L^2}$; narin kirişte fark çok küçüktür.

11. Kutupsal koordinatlar ve eksenel simetrik problemler

Ayrıntı: Ders 12 — Kutupsal koordinatlarda elastisite: eksenel simetrik problemler

Alan denklemleri

$$ \begin{aligned} &\sigma_{rr,r}+\tfrac1r\sigma_{r\theta,\theta}+\tfrac1r(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})+f_r=0\\ &\sigma_{r\theta,r}+\tfrac1r\sigma_{\theta\theta,\theta}+\tfrac2r\sigma_{r\theta}+f_\theta=0 \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{rr}&=\pd{u_r}{r},\qquad \varepsilon_{\theta\theta}=\frac{u_r}{r}+\frac1r\pd{u_\theta}{\theta}\\ \varepsilon_{r\theta}&=\frac12\Big(\frac1r\pd{u_r}{\theta}+\pd{u_\theta}{r}-\frac{u_\theta}{r}\Big) \end{aligned} $$

Airy fonksiyonu

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac1r\pd{F}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2F}{\partial\theta^2}\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{\partial^2F}{\partial r^2}\\ \sigma_{r\theta}&=-\pd{}{r}\Big(\frac1r\pd{F}{\theta}\Big) \end{aligned} $$ $$ \begin{gathered} \nabla^4F=0\\ \nabla^2=\frac{\partial^2}{\partial r^2}+\frac1r\pd{}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2}{\partial\theta^2} \end{gathered} $$

Eksenel simetrik genel çözüm

$$ F=A\ln r+Br^2\ln r+Cr^2+D $$ $$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{A}{r^2}+B(1+2\ln r)+2C\\ \sigma_{\theta\theta}&=-\frac{A}{r^2}+B(3+2\ln r)+2C\\ \sigma_{r\theta}&=0 \end{aligned} $$

Tam halkada (veya tam diskte) tek değerli yer değiştirme için $B=0$; içi dolu diskte ayrıca $A=0$.

Kalın cidarlı boru (Lamé)

İç yarıçap $a$, dış yarıçap $b$, iç basınç $p_i$, dış basınç $p_o$:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}-\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2}\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}+\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2} \end{aligned} $$

Düzlemsel gerilmede radyal yer değiştirme:

$$ \begin{aligned} u_r=\frac{r}{E}\Big[&(1-\nu)\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}\\ &+(1+\nu)\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2}\Big] \end{aligned} $$

Kapalı uçlu boruda $\sigma_{zz}=\dfrac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}$. İnce cidar limitinde ($b-a=t\ll a$) $\sigma_{\theta\theta}\to p_ia/t$.

Sıkı geçme

Aynı malzemeden iç halka ($a\to b$) ve dış halka ($b\to c$), $b$ yarıçapında radyal sıkılık $\delta$ (düzlemsel gerilme):

$$ p=\frac{E\,\delta}{b}\,\frac{(b^2-a^2)(c^2-b^2)}{2b^2\,(c^2-a^2)} $$

Dönen disk (düzlemsel gerilme, yoğunluk $\rho$, açısal hız $\omega$)

İçi dolu disk ($0\le r\le b$):

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2(b^2-r^2)\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2b^2-\tfrac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2 \end{aligned} $$

Delikli disk ($a\le r\le b$):

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\Big(a^2+b^2-\frac{a^2b^2}{r^2}-r^2\Big)\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\Big(a^2+b^2+\frac{a^2b^2}{r^2}\Big)\\ &\quad-\tfrac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2 \end{aligned} $$

Delikli diskte en büyük gerilme delik kenarındaki $\sigma_{\theta\theta}(a)=\tfrac14\rho\omega^2\big[(3+\nu)b^2+(1-\nu)a^2\big]$; küçük bir delik bile dolu diskin merkez gerilmesini yaklaşık iki katına çıkarır.

12. Delikli levha, yarı düzlem ve kama

Ayrıntı: Ders 13 — Kutupsal koordinatlarda örnek çözümler: delikli levha, yarı düzlem ve kama

Kirsch problemi

Yarıçapı $a$ olan delik, uzakta $\sigma_{xx}\to S$; $\theta$ $x$ ekseninden ölçülür:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac S2\big(1-\xi^2\big)\\ &\quad+\tfrac S2\big(1-4\xi^2+3\xi^4\big)\cos2\theta\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac S2\big(1+\xi^2\big)-\tfrac S2\big(1+3\xi^4\big)\cos2\theta\\ \sigma_{r\theta}&=-\tfrac S2\big(1+2\xi^2-3\xi^4\big)\sin2\theta \end{aligned} $$

Burada kısalık için $\xi=a/r$ yazıldı.

Delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}(a,\theta)=S(1-2\cos2\theta)$: $\theta=90^\circ$'de $3S$ ($K_t=3$), $\theta=0$'da $-S$. İki eksenli uzak alanda ($\sigma_{xx}\to S_1$, $\sigma_{yy}\to S_2$):

$$ \sigma_{\theta\theta}(a,\theta)=S_1+S_2-2(S_1-S_2)\cos2\theta $$

Eşit iki eksenli çekmede $K_t=2$, saf kaymada ($S_1=-S_2$) $K_t=4$.

Flamant problemi (yarı düzleme çizgisel tekil yük)

Yüzeye dik, cismin içine doğru $P$ (birim kalınlık başına); $\theta$ yük doğrultusundan ölçülür:

$$ \begin{gathered} F=-\frac{P}{\pi}\,r\,\theta\sin\theta\\ \sigma_{rr}=-\frac{2P\cos\theta}{\pi r},\qquad \sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0 \end{gathered} $$

$\sigma_{rr}$'nin sabit olduğu çizgiler yük noktasında yüzeye teğet çemberlerdir. Cisim $x\ge0$ tarafında ve $x$ yük doğrultusunda alınırsa ($r^2=x^2+y^2$):

$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=-\frac{2Px^3}{\pi r^4},\qquad \sigma_{yy}=-\frac{2Pxy^2}{\pi r^4}\\ \sigma_{xy}=-\frac{2Px^2y}{\pi r^4} \end{gathered} $$

Tepesinden eksenel yüklü kama

Kama $-\beta\le\theta\le\beta$, tepede eksen doğrultusunda basınç kuvveti $P$:

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=-\frac{P\cos\theta}{r\,\big(\beta+\tfrac12\sin2\beta\big)}\\ \sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0 \end{gathered} $$

$\beta=\pi/2$ için Flamant çözümüne indirgenir.

13. Prizmatik çubukların burulması

Ayrıntı: Ders 14 — Prizmatik çubukların burulması: Prandtl gerilme fonksiyonu. Bu bölümde $\alpha$ birim boydaki dönme açısıdır (ısıl katsayı değil).

Saint-Venant yarı ters çözümü

$$ \begin{gathered} u=-\alpha zy,\qquad v=\alpha zx\\ w=\alpha\,\psi(x,y),\qquad \nabla^2\psi=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \sigma_{xz}=G\alpha\Big(\pd{\psi}{x}-y\Big)\\ \sigma_{yz}=G\alpha\Big(\pd{\psi}{y}+x\Big) \end{gathered} $$

Yanal yüz serbest: $\Big(\pd{\psi}{x}-y\Big)n_x+\Big(\pd{\psi}{y}+x\Big)n_y=0$.

Prandtl gerilme fonksiyonu

$$ \begin{gathered} \sigma_{xz}=\pd{\phi}{y},\qquad \sigma_{yz}=-\pd{\phi}{x}\\ \nabla^2\phi=-2G\alpha,\qquad \phi=0\ \text{(sınırda)} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} M_t=2\int_A\phi\,\dd A\\ J_t=\frac{M_t}{G\alpha},\qquad \tau=|\nabla\phi| \end{gathered} $$

Kayma gerilmesi $\phi=$ sabit eğrilerine teğettir. Zar benzetimi: zarın yüksekliği $\phi$'ye, eğimi kayma gerilmesine, altındaki hacmin iki katı burulma momentine karşılık gelir.

Kapalı çözümü olan kesitler
Kesit$J_t$$\tau_{\max}$
Daire (yarıçap $R$)$\dfrac{\pi R^4}{2}$$\dfrac{2M_t}{\pi R^3}$ (çevrede)
Elips (yarı eksenler $a\ge b$)$\dfrac{\pi a^3b^3}{a^2+b^2}$$\dfrac{2M_t}{\pi ab^2}$ (küçük eksen uçlarında)
Eşkenar üçgen (kenar $s$)$\dfrac{\sqrt3\,s^4}{80}$$\dfrac{20M_t}{s^3}$ (kenar ortalarında)

Elips için $\phi=-\dfrac{G\alpha\,a^2b^2}{a^2+b^2}\Big(\dfrac{x^2}{a^2}+\dfrac{y^2}{b^2}-1\Big)$ ve çarpılma $\psi=\dfrac{b^2-a^2}{a^2+b^2}\,xy$.

Dikdörtgen kesit ($b\times t$, $b\ge t$)

$$ \begin{gathered} J_t=k_1\,b\,t^3,\qquad \alpha=\frac{M_t}{GJ_t}\\ \tau_{\max}=\frac{M_t}{k_2\,b\,t^2} \end{gathered} $$

En büyük kayma gerilmesi uzun kenarın ortasındadır.

$$ k_1=\frac13\Big[1-\frac{192\,t}{\pi^5 b}\sum_{n\ \text{tek}}\frac{1}{n^5}\tanh\frac{n\pi b}{2t}\Big] $$ $$ k_2=\frac{k_1}{1-\dfrac{8}{\pi^2}\displaystyle\sum_{n\ \text{tek}}\dfrac{1}{n^2\cosh(n\pi b/2t)}} $$
Dikdörtgen kesitin burulma katsayıları (Fourier serisinden hesaplandı)
$b/t$$k_1$$k_2$
10,1410,208
1,50,1960,231
20,2290,246
2,50,2490,258
30,2630,267
40,2810,282
50,2910,291
60,2980,298
100,3120,312
$\infty$0,3330,333

İnce cidarlı kesitler

Açık kesit (parçalar $b_i\times t_i$):

$$ J_t\approx\frac13\sum_i b_it_i^3,\qquad \tau_{\max}\approx\frac{M_t\,t_{\max}}{J_t} $$

Kapalı kesit (Bredt):

$$ q=\tau t=\frac{M_t}{2A_m},\qquad J_t=\frac{4A_m^2}{\oint\dd s/t} $$

$A_m$ cidar orta çizgisinin çevrelediği alandır. Aynı malzeme miktarıyla kapalı kesit, açık (yarıklı) kesitten çok daha rijittir.