Bu sayfa, on dört dersin temel bağıntılarını tek yerde toplar. Türetme ve açıklama yoktur; her bölümün başındaki bağlantı ilgili derse götürür. Gösterim bütün kaynakta aynıdır: Kartezyen koordinatlar $x_1,x_2,x_3\equiv x,y,z$, tekrarlanan indis üzerinden toplama, virgül kısmi türev ($u_{i,j}=\partial u_i/\partial x_j$). Gerilmede ilk indis düzlemin normalini, ikinci indis bileşenin yönünü gösterir.
Sınav öncesi nasıl kullanılır?
Bir bağıntıyı ezberlemeden önce nereden geldiğini bir kez görün: her bölümdeki ders bağlantısında o bağıntının adım adım türetmesi var. Bu sayfayı türetmeyi bitirdikten sonra hızlı tekrar için kullanın. Bütün bağıntılar SymPy ile ayrıca denetlendi.
1. İndis notasyonu
Ayrıntı: Ders 01 — Elastisite teorisine giriş ve indis notasyonu
Toplama kuralı, Kronecker deltası, permütasyon sembolü
$$ \begin{gathered} a_ib_i=a_1b_1+a_2b_2+a_3b_3\\ \delta_{ij}=\begin{cases}1 & i=j\\ 0 & i\neq j\end{cases}\\ \delta_{ii}=3,\qquad \delta_{ij}a_j=a_i \end{gathered} $$ $$ e_{ijk}=\begin{cases}+1 & ijk=123,\,231,\,312\\ -1 & ijk=132,\,213,\,321\\ \ \ 0 & \text{iki indis eşit}\end{cases} $$ $$ \begin{gathered} (\vect a\times\vect b)_i=e_{ijk}a_jb_k\\ \det[A]=e_{ijk}A_{1i}A_{2j}A_{3k} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} e_{ijk}e_{imn}=\delta_{jm}\delta_{kn}-\delta_{jn}\delta_{km}\\ e_{ijk}e_{ijn}=2\delta_{kn},\qquad e_{ijk}e_{ijk}=6 \end{gathered} $$Türev işlemleri
| İşlem | Vektör gösterimi | İndis gösterimi |
|---|---|---|
| Gradyan | $\nabla\phi$ | $\phi_{,i}$ |
| Diverjans | $\nabla\cdot\vect u$ | $u_{i,i}$ |
| Rotasyonel | $\nabla\times\vect u$ | $e_{ijk}u_{k,j}$ |
| Laplace | $\nabla^2\phi$ | $\phi_{,ii}$ |
| Vektör Laplace | $\nabla^2\vect u$ | $u_{i,jj}$ |
| Biharmonik | $\nabla^4\phi$ | $\phi_{,iijj}$ |
Sık kullanılan sonuçlar: $x_{i,j}=\delta_{ij}$; $r=\sqrt{x_kx_k}$ için $r_{,i}=x_i/r$ ve $r_{,ij}=(\delta_{ij}-x_ix_j/r^2)/r$; $\nabla\times\nabla\phi=\vect 0$; $\nabla\cdot(\nabla\times\vect u)=0$;
$$ \nabla\times(\nabla\times\vect u)=\nabla(\nabla\cdot\vect u)-\nabla^2\vect u. $$2. Tansörler ve koordinat dönüşümü
Ayrıntı: Ders 02 — Kartezyen tansör analizi ve koordinat dönüşümleri
Dönüşüm matrisi
$$ \begin{gathered} Q_{ij}=\cos(x_i',x_j)\\ x_i'=Q_{ij}x_j,\qquad x_j=Q_{ij}x_i'\\ Q_{ik}Q_{jk}=Q_{ki}Q_{kj}=\delta_{ij}\\ \det Q=+1 \end{gathered} $$$x_3$ ekseni etrafında $\theta$ kadar (saat yönünün tersine) dönme:
$$ [Q]=\begin{bmatrix}\cos\theta & \sin\theta & 0\\ -\sin\theta & \cos\theta & 0\\ 0 & 0 & 1\end{bmatrix} $$Dönüşüm kuralı (tansörün tanımı)
$$ \begin{aligned} \phi'&=\phi && \text{(0.)}\\ v_i'&=Q_{ij}v_j && \text{(1.)}\\ T_{ij}'&=Q_{ip}Q_{jq}T_{pq} && \text{(2.)}\\ C_{ijkl}'&=Q_{ip}Q_{jq}Q_{kr}Q_{ls}C_{pqrs} && \text{(4.)} \end{aligned} $$Parantez içindeki sayı tansörün mertebesidir.
İkinci mertebede matris biçimi: $[T']=[Q][T][Q]^T$.
Ayrışım ve izotropik tansörler
$$ T_{ij}=\underbrace{\tfrac12(T_{ij}+T_{ji})}_{\text{simetrik}}+\underbrace{\tfrac12(T_{ij}-T_{ji})}_{\text{antisimetrik}} $$Antisimetrik $w_{jk}$ ile dual vektörü $d_i$: $w_{jk}=-e_{ijk}d_i\ \Leftrightarrow\ d_i=-\tfrac12e_{ijk}w_{jk}$.
İzotropik (her dönmede bileşenleri aynı kalan) tansörler: $\delta_{ij}$, $e_{ijk}$ ve dördüncü mertebede
$$ \begin{aligned} T_{ijkl}={}&\lambda\,\delta_{ij}\delta_{kl}+\mu\,(\delta_{ik}\delta_{jl}+\delta_{il}\delta_{jk})\\ &+\kappa\,(\delta_{ik}\delta_{jl}-\delta_{il}\delta_{jk}). \end{aligned} $$Asal değerler ve değişmezler (simetrik $T_{ij}$)
$$ \begin{gathered} (T_{ij}-\lambda\delta_{ij})n_j=0\\ \Rightarrow\ \lambda^3-I_1\lambda^2+I_2\lambda-I_3=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} I_1&=T_{kk}=\lambda_1+\lambda_2+\lambda_3\\ I_2&=\tfrac12(T_{ii}T_{jj}-T_{ij}T_{ij})\\ &=\lambda_1\lambda_2+\lambda_2\lambda_3+\lambda_3\lambda_1\\ I_3&=\det[T]=\lambda_1\lambda_2\lambda_3 \end{aligned} $$Simetrik gerçel tansörün özdeğerleri gerçeldir; farklı özdeğerlere ait asal doğrultular birbirine diktir.
Diverjans (Gauss) teoremi
$$ \int_S n_i\,T_{jk\ldots}\,\dd S=\int_V T_{jk\ldots,i}\,\dd V $$ $$ \begin{gathered} \int_S u_in_i\,\dd S=\int_V u_{i,i}\,\dd V\\ \int_S x_in_i\,\dd S=3V \end{gathered} $$3. Gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısı
Ayrıntı: Ders 03 — Gerilme analizi: gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısı
$$ \begin{gathered} \vect T^{(\vect n)}=\lim_{\Delta A\to0}\frac{\Delta\vect F}{\Delta A}\\ \vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}\\ T_i^{(n)}=\sigma_{ji}\,n_j\ (=\sigma_{ij}n_j) \end{gathered} $$İşaret kabulü: dış normali pozitif eksen yönünde olan yüzde (pozitif yüz) pozitif eksen yönündeki bileşen pozitiftir; negatif yüzde negatif eksen yönündeki bileşen pozitiftir. Çekme pozitiftir.
Bir düzlemdeki normal ve kayma gerilmesi
$$ \begin{gathered} \sigma_n=T_i^{(n)}n_i=\sigma_{ij}n_in_j\\ \tau_n^2=T_i^{(n)}T_i^{(n)}-\sigma_n^2 \end{gathered} $$Denklemi $f(x,y,z)=0$ olan yüzeyin birim normali $\vect n=\nabla f/|\nabla f|$.
Dönüşüm
$$ \sigma'_{ij}=Q_{ip}Q_{jq}\sigma_{pq} $$Düzlemde, $x'$ ekseni $x$'ten $\theta$ kadar saat yönünün tersine dönmüşse:
$$ \begin{aligned} \sigma_{x'x'}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\ &\quad+\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta+\sigma_{xy}\sin2\theta\\ \sigma_{y'y'}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\ &\quad-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta-\sigma_{xy}\sin2\theta\\ \sigma_{x'y'}&=-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\sin2\theta\\ &\quad+\sigma_{xy}\cos2\theta \end{aligned} $$Düzlemde asal gerilmeler ve Mohr dairesi
$$ \begin{gathered} \sigma_{1,2}=\frac{\sigma_{xx}+\sigma_{yy}}2\pm R\\ \tan2\theta_p=\frac{2\sigma_{xy}}{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}\\ R=\sqrt{\Big(\frac{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}}2\Big)^2+\sigma_{xy}^2} \end{gathered} $$Mohr dairesinin merkezi $(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})/2$, yarıçapı $R$; düzlem içi en büyük kayma gerilmesi $R$'dir. Sayısal inceleme için sitedeki Düzlem Gerilme Dönüşümü aracına bakabilirsiniz.
4. Denge, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme
Ayrıntı: Ders 04 — Denge denklemleri, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme
Korunum yasalarından
$$ \begin{aligned} \sigma_{ji,j}+f_i&=\rho\,\ddot u_i && \text{(hareket)}\\ \sigma_{ji,j}+f_i&=0 && \text{(denge)}\\ \sigma_{ij}&=\sigma_{ji} && \text{(simetri)} \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{yx}}{y}+\pd{\sigma_{zx}}{z}+f_x&=0\\ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}+\pd{\sigma_{zy}}{z}+f_y&=0\\ \pd{\sigma_{xz}}{x}+\pd{\sigma_{yz}}{y}+\pd{\sigma_{zz}}{z}+f_z&=0 \end{aligned} $$Asal gerilmeler
$$ \begin{gathered} \det(\sigma_{ij}-\sigma\delta_{ij})=0\\ \Rightarrow\ \sigma^3-I_1\sigma^2+I_2\sigma-I_3=0\\ \sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} I_1&=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}+\sigma_{zz}\\ I_2&=\sigma_{xx}\sigma_{yy}+\sigma_{yy}\sigma_{zz}+\sigma_{zz}\sigma_{xx}\\ &\quad-\sigma_{xy}^2-\sigma_{yz}^2-\sigma_{zx}^2\\ I_3&=\det[\sigma_{ij}] \end{aligned} $$Kübik denklemin trigonometrik çözümü ($J_2>0$):
$$ \begin{aligned} \sigma_k&=\sigma_m+2\sqrt{\tfrac{J_2}{3}}\,\cos\!\big(\varphi-\tfrac{2\pi(k-1)}{3}\big)\\ \cos3\varphi&=\frac{3\sqrt3}{2}\,\frac{J_3}{J_2^{3/2}},\qquad 0\le\varphi\le\frac{\pi}{3} \end{aligned} $$En büyük kayma ve oktaedral gerilmeler
$$ \tau_{\max}=\frac{\sigma_1-\sigma_3}{2} $$Bu kayma, $\sigma_1$ ve $\sigma_3$ doğrultularına $45^\circ$ eğik düzlemlerde oluşur.
$$ \begin{aligned} \sigma_{\text{okt}}&=\frac{I_1}3=\sigma_m\\ \tau_{\text{okt}}&=\sqrt{\tfrac23J_2} \end{aligned} $$Asal gerilmelerle:
$$ \begin{aligned} \tau_{\text{okt}}=\tfrac13\big[&(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2\\ &+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]^{1/2} \end{aligned} $$3B Mohr dairelerinin merkezleri $(\sigma_i+\sigma_j)/2$, yarıçapları $|\sigma_i-\sigma_j|/2$; her düzlemin $(\sigma_n,\tau_n)$ noktası büyük dairenin içinde, iki küçük dairenin dışında kalır.
Küresel ve deviatrik ayrışım
$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}\\ \sigma_m=\frac{\sigma_{kk}}3,\qquad s_{kk}=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} J_2&=\tfrac12s_{ij}s_{ij}=\tfrac13I_1^2-I_2\\ &=\tfrac16\big[(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2\\ &\qquad+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]\\ J_3&=\det[s_{ij}]=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac2{27}I_1^3\\ \sigma_{\text{vM}}&=\sqrt{3J_2} \end{aligned} $$$s_{ij}$'nin asal doğrultuları $\sigma_{ij}$'ninkilerle aynıdır; asal değerleri $s_k=\sigma_k-\sigma_m$.
5. Yer değiştirme ve birim şekil değiştirme
Ayrıntı: Ders 05 — Şekil değiştirme analizi: yer değiştirme ve birim şekil değiştirme
$$ \begin{gathered} u_i=x_i-X_i\\ F_{ij}=\pd{x_i}{X_j}=\delta_{ij}+u_{i,j}\\ \dd x_i=F_{ij}\,\dd X_j,\qquad J=\det F=\frac{\dd v}{\dd V} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \dd s^2-\dd S^2=2E_{ij}\,\dd X_i\,\dd X_j\\ E_{ij}=\tfrac12\big(u_{i,j}+u_{j,i}+u_{k,i}u_{k,j}\big) \end{gathered} $$$E_{ij}$: Green–Lagrange şekil değiştirme tansörü (türevler başlangıç koordinatlarına göre).
Çok küçük şekil değiştirme hâli ($|u_{i,j}|\ll1$)
$$ \begin{gathered} u_{i,j}=\varepsilon_{ij}+\omega_{ij}\\ \varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})\\ \omega_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}-u_{j,i}) \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \omega_i=\tfrac12e_{ijk}u_{k,j},\qquad \omega_{ij}=-e_{ijk}\,\omega_k\\ \gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\pd{u}{x}, & \varepsilon_{xy}&=\tfrac12\Big(\pd{u}{y}+\pd{v}{x}\Big)\\ \varepsilon_{yy}&=\pd{v}{y}, & \varepsilon_{yz}&=\tfrac12\Big(\pd{v}{z}+\pd{w}{y}\Big)\\ \varepsilon_{zz}&=\pd{w}{z}, & \varepsilon_{zx}&=\tfrac12\Big(\pd{w}{x}+\pd{u}{z}\Big) \end{aligned} $$Çok küçük rijit cisim hareketi: $u_i=c_i+e_{ijk}\,\omega_j^0x_k$ ($c_i,\ \omega_j^0$ sabit) için $\varepsilon_{ij}=0$. Dönüşüm kuralı gerilmedekiyle aynıdır: $\varepsilon'_{ij}=Q_{ip}Q_{jq}\varepsilon_{pq}$ (mühendislik kaymasıyla değil, tansör bileşeni $\varepsilon_{xy}$ ile).
6. Geometrik anlam ve uygunluk denklemleri
Ayrıntı: Ders 06 — Şekil değiştirmenin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler ve uygunluk
$$ \varepsilon_{(n)}=\varepsilon_{ij}n_in_j,\qquad e=\varepsilon_{kk}=\frac{\Delta V}{V} $$$\varepsilon_{(n)}$: $\vect n$ doğrultusundaki lifin birim boy değişimi; $e$: birim hacim değişimi.
$\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$: başlangıçta $x$ ve $y$ doğrultularında olan iki lif arasındaki dik açının azalması. Küresel–deviatrik ayrışım: $\varepsilon_{ij}=\tfrac13e\,\delta_{ij}+\tilde\varepsilon_{ij}$.
Şekil değiştirme ölçer rozeti (0°/45°/90°)
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{xx}=\varepsilon_{0},\qquad \varepsilon_{yy}=\varepsilon_{90}\\ \gamma_{xy}=2\varepsilon_{45}-\varepsilon_0-\varepsilon_{90} \end{gathered} $$Uygunluk (Saint-Venant)
$$ \varepsilon_{ij,kl}+\varepsilon_{kl,ij}-\varepsilon_{ik,jl}-\varepsilon_{jl,ik}=0 $$81 denklemin yalnız 6'sı bağımsızdır:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}&=2\varepsilon_{xy,xy}\\ \varepsilon_{yy,zz}+\varepsilon_{zz,yy}&=2\varepsilon_{yz,yz}\\ \varepsilon_{zz,xx}+\varepsilon_{xx,zz}&=2\varepsilon_{zx,zx} \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx,yz}&=\pd{}{x}\big(-\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big)\\ \varepsilon_{yy,zx}&=\pd{}{y}\big(\varepsilon_{yz,x}-\varepsilon_{zx,y}+\varepsilon_{xy,z}\big)\\ \varepsilon_{zz,xy}&=\pd{}{z}\big(\varepsilon_{yz,x}+\varepsilon_{zx,y}-\varepsilon_{xy,z}\big) \end{aligned} $$Düzlemde tek denklem kalır: $\varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2\varepsilon_{xy,xy}$ (mühendislik kaymasıyla $\gamma_{xy,xy}$). Basit bağlantılı bölgede uygunluk, tek değerli yer değiştirme alanının varlığı için gerekli ve yeterlidir.
7. Bünye denklemleri ve elastik sabitler
Ayrıntı: Ders 07 — Bünye denklemleri: anizotropi, Hooke yasası ve elastik sabitler
$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=C_{ijkl}\,\varepsilon_{kl}\\ C_{ijkl}=C_{jikl}=C_{ijlk}=C_{klij} \end{gathered} $$| Malzeme | Bağımsız sabit | Örnek |
|---|---|---|
| Genel anizotrop (triklinik) | 21 | Bazı kristaller |
| Monoklinik (bir simetri düzlemi) | 13 | Bazı mineraller |
| Ortotropik (üç dik simetri düzlemi) | 9 | Ahşap, tek yönlü kompozit tabaka |
| Enine izotropik | 5 | Lif doğrultusu etrafında simetrik kompozit |
| Kübik | 3 | Tek kristal metaller |
| İzotropik | 2 | Çelik, alüminyum, cam (makro ölçekte) |
Voigt gösterimi ($[C]$ simetrik $6\times6$ matris):
$$ \begin{Bmatrix}\sigma_{xx}\\ \sigma_{yy}\\ \sigma_{zz}\\ \sigma_{yz}\\ \sigma_{zx}\\ \sigma_{xy}\end{Bmatrix}=[C]\begin{Bmatrix}\varepsilon_{xx}\\ \varepsilon_{yy}\\ \varepsilon_{zz}\\ \gamma_{yz}\\ \gamma_{zx}\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix} $$İzotropik Hooke yasası
$$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\lambda\,\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\,\varepsilon_{ij}\\ \varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac1E\big[\sigma_{xx}-\nu(\sigma_{yy}+\sigma_{zz})\big]\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac1E\big[\sigma_{yy}-\nu(\sigma_{zz}+\sigma_{xx})\big]\\ \varepsilon_{zz}&=\tfrac1E\big[\sigma_{zz}-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\big] \end{aligned} $$ $$ \gamma_{xy}=\frac{\sigma_{xy}}{G},\quad \gamma_{yz}=\frac{\sigma_{yz}}{G},\quad \gamma_{zx}=\frac{\sigma_{zx}}{G} $$Hacimsel kısım ile biçim değiştiren kısım ayrışır: $\sigma_m=K\,e$ ve $s_{ij}=2G\,\tilde\varepsilon_{ij}$.
| Aranan | $E,\ \nu$ cinsinden | $\lambda,\ \mu$ cinsinden |
|---|---|---|
| $\lambda$ | $\dfrac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)}$ | $\lambda$ |
| $\mu=G$ | $\dfrac{E}{2(1+\nu)}$ | $\mu$ |
| $K$ | $\dfrac{E}{3(1-2\nu)}$ | $\lambda+\tfrac23\mu$ |
| $E$ | $E$ | $\dfrac{\mu(3\lambda+2\mu)}{\lambda+\mu}$ |
| $\nu$ | $\nu$ | $\dfrac{\lambda}{2(\lambda+\mu)}$ |
Pozitif şekil değiştirme enerjisi için $E>0$, $G>0$, $K>0$, yani $-1<\nu<\tfrac12$. $\nu\to\tfrac12$ sıkıştırılamaz malzemedir ($K\to\infty$). Çelik için ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$): $G=80{,}77$ GPa, $\lambda=121{,}2$ GPa, $K=175$ GPa.
Şekil değiştirme enerjisi ve karşıtlık
$$ \begin{aligned} U&=\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}\\ &=\tfrac12\lambda(\varepsilon_{kk})^2+\mu\,\varepsilon_{ij}\varepsilon_{ij}\ \ge0 \end{aligned} $$Clapeyron teoremi:
$$ \int_V 2U\,\dd V=\int_S T_iu_i\,\dd S+\int_V f_iu_i\,\dd V $$Betti karşıtlık teoremi (iki yükleme durumu: $T_i,f_i\to u_i$ ve $\hat T_i,\hat f_i\to\hat u_i$):
$$ \begin{aligned} &\int_S T_i\hat u_i\,\dd S+\int_V f_i\hat u_i\,\dd V\\ &\quad=\int_S\hat T_iu_i\,\dd S+\int_V\hat f_iu_i\,\dd V \end{aligned} $$8. Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri
Ayrıntı: Ders 08 — Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleri
Duhamel–Neumann bağıntısı
$$ \varepsilon_{ij}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{ij}-\frac{\nu}{E}\sigma_{kk}\delta_{ij}+\alpha\Delta T\,\delta_{ij} $$ $$ \begin{gathered} \sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}\\ -(3\lambda+2\mu)\,\alpha\Delta T\,\delta_{ij}\\ 3\lambda+2\mu=3K=\frac{E}{1-2\nu} \end{gathered} $$İki ucu tutulu, yanları serbest çubuk: $\sigma=-E\alpha\Delta T$. Serbest ve düzgün ısınan cisimde gerilme oluşmaz.
Alan denklemleri (15 bilinmeyen, 15 denklem)
| Denklem | İndis gösterimi | Sayı |
|---|---|---|
| Denge | $\sigma_{ji,j}+f_i=0$ | 3 |
| Şekil değiştirme–yer değiştirme | $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$ | 6 |
| Bünye (Hooke) | $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$ | 6 |
Sınır koşulları: $S_t$ üzerinde $\sigma_{ji}n_j=\bar T_i$ (gerilme), $S_u$ üzerinde $u_i=\bar u_i$ (yer değiştirme); ikisi bir arada karma problemdir.
Yer değiştirme formülasyonu: Navier denklemleri
$$ \begin{gathered} \mu\,u_{i,kk}+(\lambda+\mu)\,u_{k,ki}+f_i=0\\ \mu\nabla^2\vect u+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\cdot\vect u)+\vect f=\vect 0 \end{gathered} $$Isıl terimle:
$$ \begin{aligned} &\mu u_{i,kk}+(\lambda+\mu)u_{k,ki}\\ &\quad-(3\lambda+2\mu)\alpha\,(\Delta T)_{,i}+f_i=0 \end{aligned} $$Gerilme formülasyonu: Beltrami–Michell denklemleri
$$ \begin{aligned} &\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\sigma_{kk,ij}\\ &\quad=-\frac{\nu}{1-\nu}\,\delta_{ij}f_{k,k}-\big(f_{i,j}+f_{j,i}\big) \end{aligned} $$Kütle kuvveti yoksa $\sigma_{ij,kk}+\frac{1}{1+\nu}\sigma_{kk,ij}=0$ ve $\nabla^2\sigma_{kk}=0$.
Galerkin vektörü
$$ \vect u=2(1-\nu)\nabla^2\vect G-\nabla(\nabla\cdot\vect G) $$ $$ \begin{aligned} &\mu\nabla^2\vect u+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\cdot\vect u)\\ &\quad=2(1-\nu)\mu\,\nabla^4\vect G \end{aligned} $$Kütle kuvvetsiz hâlde Navier denklemi $\nabla^4\vect G=\vect 0$'a ($G_{i,jjkk}=0$) indirgenir. Teklik, süperpozisyon ve Saint-Venant ilkesi bu dersin diğer temel araçlarıdır.
9. Düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme
Ayrıntı: Ders 09 — İki boyutlu elastisite: düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme
| Düzlemsel şekil değiştirme | Düzlemsel gerilme | |
|---|---|---|
| Tipik cisim | Uzun baraj, tünel, uzun boru | Düzlemi içinde yüklü ince levha |
| Kabul | $u_z=0$, $u_x,u_y$ yalnız $x,y$'ye bağlı | $\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$ |
| Düzlem dışı | $\varepsilon_{zz}=0$, $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ | $\varepsilon_{zz}=-\dfrac{\nu}{1-\nu}(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})$ |
| Hooke | $\varepsilon_{xx}=\dfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\big]$ | $\varepsilon_{xx}=\dfrac1E(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy})$ |
| Beltrami–Michell | $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-\dfrac{1}{1-\nu}(f_{x,x}+f_{y,y})$ | $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-(1+\nu)(f_{x,x}+f_{y,y})$ |
Her iki hâlde $\gamma_{xy}=\sigma_{xy}/G$. Düzlemsel gerilmede ters bağıntı:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_{xx}+\nu\varepsilon_{yy})\\ \sigma_{yy}&=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_{yy}+\nu\varepsilon_{xx})\\ \sigma_{xy}&=2G\varepsilon_{xy} \end{aligned} $$Sabit dönüşümü
Düzlemsel gerilme çözümü düzlemsel şekil değiştirmeye $E\to\dfrac{E}{1-\nu^2}$, $\nu\to\dfrac{\nu}{1-\nu}$ ile; tersi $E\to\dfrac{E(1+2\nu)}{(1+\nu)^2}$, $\nu\to\dfrac{\nu}{1+\nu}$ ile çevrilir. Kütle kuvvetsiz problemlerde gerilmeler iki hâlde de aynıdır; yer değiştirmeler farklıdır.
Denklemler
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}+f_x=0\\ \sigma_{xy,x}+\sigma_{yy,y}+f_y=0\\ \varepsilon_{xx,yy}+\varepsilon_{yy,xx}=2\varepsilon_{xy,xy} \end{gathered} $$Navier denklemleri ($x$ bileşeni; $e_2=u_{x,x}+u_{y,y}$):
$$ \begin{aligned} &\text{Düzlemsel şekil değiştirme:}\\ &\quad\mu\nabla^2u_x+(\lambda+\mu)\,e_{2,x}+f_x=0\\ &\text{Düzlemsel gerilme:}\\ &\quad G\nabla^2u_x+G\,\frac{1+\nu}{1-\nu}\,e_{2,x}+f_x=0 \end{aligned} $$(ikinci denklemler $x\leftrightarrow y$ değiştirilerek). Kenar sınır koşulu: $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$.
10. Airy gerilme fonksiyonu ve kiriş çözümleri
Ayrıntı: Ders 10 — Airy gerilme fonksiyonu ve polinom çözümleri ve Ders 11 — Kartezyen koordinatlarda örnek çözümler: kirişler
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=F_{,yy}+V,\qquad \sigma_{yy}=F_{,xx}+V\\ \sigma_{xy}=-F_{,xy},\qquad f_i=-V_{,i} \end{gathered} $$ $$ \begin{aligned} \nabla^4F&=-(1-\nu)\nabla^2V && \text{(d. gerilme)}\\ \nabla^4F&=-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V && \text{(d. şek. değ.)} \end{aligned} $$Kütle kuvveti yoksa her iki hâlde:
$$ \nabla^4F=F_{,xxxx}+2F_{,xxyy}+F_{,yyyy}=0 $$Polinom çözümler
| Derece | $F$ | Koşul / sonuç |
|---|---|---|
| 2 | $a_2x^2+b_2xy+c_2y^2$ | Her zaman sağlar; $\sigma_{xx}=2c_2$, $\sigma_{yy}=2a_2$, $\sigma_{xy}=-b_2$ (düzgün gerilme) |
| 3 | $a_3x^3+b_3x^2y+c_3xy^2+d_3y^3$ | Her zaman sağlar; doğrusal dağılım ($d_3y^3$: saf eğilme) |
| 4 | $a_4x^4+b_4x^3y+c_4x^2y^2+d_4xy^3+e_4y^4$ | $e_4=-(a_4+c_4/3)$ |
| 5 | $a_5x^5+b_5x^4y+c_5x^3y^2+d_5x^2y^3+e_5xy^4+f_5y^5$ | $e_5=-(5a_5+c_5)$, $f_5=-(b_5+d_5)/5$ |
Kirişlerde ($x$ kiriş ekseni, $y$ yukarı, $-c\le y\le c$, birim kalınlık, $I=2c^3/3$) uzun kenarlarda sınır koşulları noktasal (kuvvetli), kısa uçlarda bileşke kuvvet ve moment cinsinden (zayıf, Saint-Venant) yazılır:
$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y=N,\quad \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y=-M\\ \int_{-c}^{c}\sigma_{xy}\,\dd y=V \end{gathered} $$(işaret uylaşımı ders içinde tanımlanır; burada $M$ alt lifleri çeken moment pozitiftir.)
Saf eğilme
$$ \begin{gathered} F=-\frac{M}{6I}y^3,\qquad \sigma_{xx}=-\frac{My}{I}\\ \sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0 \end{gathered} $$ $$ u=-\frac{Mxy}{EI},\quad v=\frac{M}{2EI}\big(x^2+\nu y^2\big) $$(düzlemsel gerilme; rijit cisim terimleri mesnet koşullarından bulunur.)
Ucundan yüklü konsol
Serbest uç $x=0$'da aşağı yönlü $P$ (birim kalınlık başına), ankastre uç $x=L$:
$$ \begin{gathered} F=\frac{P}{6I}xy^3-\frac{Pc^2}{2I}xy\\ \sigma_{xx}=\frac{Pxy}{I},\qquad \sigma_{yy}=0\\ \sigma_{xy}=\frac{P}{2I}\big(c^2-y^2\big) \end{gathered} $$Kayma gerilmesi parabolik dağılır, en büyüğü tarafsız eksende $3P/(4c)$'dir. Uç çökmesi ankastre uçtaki koşula bağlıdır (düzlemsel gerilme):
$$ \begin{aligned} \delta&=\frac{PL^3}{3EI} && (\partial v/\partial x=0)\\ \delta&=\frac{PL^3}{3EI}+\frac{3PL}{4Gc} && (\partial u/\partial y=0) \end{aligned} $$Düzgün yayılı yüklü basit kiriş
Açıklık $-L\le x\le L$, üst yüzde aşağı yönlü $q$ (birim uzunluk başına), uçlarda yalnız kesme kuvveti:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=-\frac{q}{2I}\big(L^2-x^2\big)y\\ &\quad-\frac{q}{I}\Big(\frac{y^3}{3}-\frac{c^2y}{5}\Big)\\ \sigma_{yy}&=-\frac{q}{2I}\Big(\frac{2c^3}{3}+c^2y-\frac{y^3}{3}\Big)\\ \sigma_{xy}&=\frac{qx}{2I}\big(c^2-y^2\big) \end{aligned} $$İlk terim kiriş teorisidir; ikincisi kesin çözümün düzeltmesidir. Orta açıklıktaki en büyük eğilme gerilmesinin kiriş teorisine oranı $1+\dfrac{4c^2}{15L^2}$; narin kirişte fark çok küçüktür.
11. Kutupsal koordinatlar ve eksenel simetrik problemler
Ayrıntı: Ders 12 — Kutupsal koordinatlarda elastisite: eksenel simetrik problemler
Alan denklemleri
$$ \begin{aligned} &\sigma_{rr,r}+\tfrac1r\sigma_{r\theta,\theta}+\tfrac1r(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})+f_r=0\\ &\sigma_{r\theta,r}+\tfrac1r\sigma_{\theta\theta,\theta}+\tfrac2r\sigma_{r\theta}+f_\theta=0 \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \varepsilon_{rr}&=\pd{u_r}{r},\qquad \varepsilon_{\theta\theta}=\frac{u_r}{r}+\frac1r\pd{u_\theta}{\theta}\\ \varepsilon_{r\theta}&=\frac12\Big(\frac1r\pd{u_r}{\theta}+\pd{u_\theta}{r}-\frac{u_\theta}{r}\Big) \end{aligned} $$Airy fonksiyonu
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac1r\pd{F}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2F}{\partial\theta^2}\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{\partial^2F}{\partial r^2}\\ \sigma_{r\theta}&=-\pd{}{r}\Big(\frac1r\pd{F}{\theta}\Big) \end{aligned} $$ $$ \begin{gathered} \nabla^4F=0\\ \nabla^2=\frac{\partial^2}{\partial r^2}+\frac1r\pd{}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2}{\partial\theta^2} \end{gathered} $$Eksenel simetrik genel çözüm
$$ F=A\ln r+Br^2\ln r+Cr^2+D $$ $$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{A}{r^2}+B(1+2\ln r)+2C\\ \sigma_{\theta\theta}&=-\frac{A}{r^2}+B(3+2\ln r)+2C\\ \sigma_{r\theta}&=0 \end{aligned} $$Tam halkada (veya tam diskte) tek değerli yer değiştirme için $B=0$; içi dolu diskte ayrıca $A=0$.
Kalın cidarlı boru (Lamé)
İç yarıçap $a$, dış yarıçap $b$, iç basınç $p_i$, dış basınç $p_o$:
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}-\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2}\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}+\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2} \end{aligned} $$Düzlemsel gerilmede radyal yer değiştirme:
$$ \begin{aligned} u_r=\frac{r}{E}\Big[&(1-\nu)\frac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}\\ &+(1+\nu)\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2}\Big] \end{aligned} $$Kapalı uçlu boruda $\sigma_{zz}=\dfrac{a^2p_i-b^2p_o}{b^2-a^2}$. İnce cidar limitinde ($b-a=t\ll a$) $\sigma_{\theta\theta}\to p_ia/t$.
Sıkı geçme
Aynı malzemeden iç halka ($a\to b$) ve dış halka ($b\to c$), $b$ yarıçapında radyal sıkılık $\delta$ (düzlemsel gerilme):
$$ p=\frac{E\,\delta}{b}\,\frac{(b^2-a^2)(c^2-b^2)}{2b^2\,(c^2-a^2)} $$Dönen disk (düzlemsel gerilme, yoğunluk $\rho$, açısal hız $\omega$)
İçi dolu disk ($0\le r\le b$):
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2(b^2-r^2)\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2b^2-\tfrac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2 \end{aligned} $$Delikli disk ($a\le r\le b$):
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\Big(a^2+b^2-\frac{a^2b^2}{r^2}-r^2\Big)\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\Big(a^2+b^2+\frac{a^2b^2}{r^2}\Big)\\ &\quad-\tfrac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2 \end{aligned} $$Delikli diskte en büyük gerilme delik kenarındaki $\sigma_{\theta\theta}(a)=\tfrac14\rho\omega^2\big[(3+\nu)b^2+(1-\nu)a^2\big]$; küçük bir delik bile dolu diskin merkez gerilmesini yaklaşık iki katına çıkarır.
12. Delikli levha, yarı düzlem ve kama
Ayrıntı: Ders 13 — Kutupsal koordinatlarda örnek çözümler: delikli levha, yarı düzlem ve kama
Kirsch problemi
Yarıçapı $a$ olan delik, uzakta $\sigma_{xx}\to S$; $\theta$ $x$ ekseninden ölçülür:
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\tfrac S2\big(1-\xi^2\big)\\ &\quad+\tfrac S2\big(1-4\xi^2+3\xi^4\big)\cos2\theta\\ \sigma_{\theta\theta}&=\tfrac S2\big(1+\xi^2\big)-\tfrac S2\big(1+3\xi^4\big)\cos2\theta\\ \sigma_{r\theta}&=-\tfrac S2\big(1+2\xi^2-3\xi^4\big)\sin2\theta \end{aligned} $$Burada kısalık için $\xi=a/r$ yazıldı.
Delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}(a,\theta)=S(1-2\cos2\theta)$: $\theta=90^\circ$'de $3S$ ($K_t=3$), $\theta=0$'da $-S$. İki eksenli uzak alanda ($\sigma_{xx}\to S_1$, $\sigma_{yy}\to S_2$):
$$ \sigma_{\theta\theta}(a,\theta)=S_1+S_2-2(S_1-S_2)\cos2\theta $$Eşit iki eksenli çekmede $K_t=2$, saf kaymada ($S_1=-S_2$) $K_t=4$.
Flamant problemi (yarı düzleme çizgisel tekil yük)
Yüzeye dik, cismin içine doğru $P$ (birim kalınlık başına); $\theta$ yük doğrultusundan ölçülür:
$$ \begin{gathered} F=-\frac{P}{\pi}\,r\,\theta\sin\theta\\ \sigma_{rr}=-\frac{2P\cos\theta}{\pi r},\qquad \sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0 \end{gathered} $$$\sigma_{rr}$'nin sabit olduğu çizgiler yük noktasında yüzeye teğet çemberlerdir. Cisim $x\ge0$ tarafında ve $x$ yük doğrultusunda alınırsa ($r^2=x^2+y^2$):
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=-\frac{2Px^3}{\pi r^4},\qquad \sigma_{yy}=-\frac{2Pxy^2}{\pi r^4}\\ \sigma_{xy}=-\frac{2Px^2y}{\pi r^4} \end{gathered} $$Tepesinden eksenel yüklü kama
Kama $-\beta\le\theta\le\beta$, tepede eksen doğrultusunda basınç kuvveti $P$:
$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=-\frac{P\cos\theta}{r\,\big(\beta+\tfrac12\sin2\beta\big)}\\ \sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0 \end{gathered} $$$\beta=\pi/2$ için Flamant çözümüne indirgenir.
13. Prizmatik çubukların burulması
Ayrıntı: Ders 14 — Prizmatik çubukların burulması: Prandtl gerilme fonksiyonu. Bu bölümde $\alpha$ birim boydaki dönme açısıdır (ısıl katsayı değil).
Saint-Venant yarı ters çözümü
$$ \begin{gathered} u=-\alpha zy,\qquad v=\alpha zx\\ w=\alpha\,\psi(x,y),\qquad \nabla^2\psi=0 \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \sigma_{xz}=G\alpha\Big(\pd{\psi}{x}-y\Big)\\ \sigma_{yz}=G\alpha\Big(\pd{\psi}{y}+x\Big) \end{gathered} $$Yanal yüz serbest: $\Big(\pd{\psi}{x}-y\Big)n_x+\Big(\pd{\psi}{y}+x\Big)n_y=0$.
Prandtl gerilme fonksiyonu
$$ \begin{gathered} \sigma_{xz}=\pd{\phi}{y},\qquad \sigma_{yz}=-\pd{\phi}{x}\\ \nabla^2\phi=-2G\alpha,\qquad \phi=0\ \text{(sınırda)} \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} M_t=2\int_A\phi\,\dd A\\ J_t=\frac{M_t}{G\alpha},\qquad \tau=|\nabla\phi| \end{gathered} $$Kayma gerilmesi $\phi=$ sabit eğrilerine teğettir. Zar benzetimi: zarın yüksekliği $\phi$'ye, eğimi kayma gerilmesine, altındaki hacmin iki katı burulma momentine karşılık gelir.
| Kesit | $J_t$ | $\tau_{\max}$ |
|---|---|---|
| Daire (yarıçap $R$) | $\dfrac{\pi R^4}{2}$ | $\dfrac{2M_t}{\pi R^3}$ (çevrede) |
| Elips (yarı eksenler $a\ge b$) | $\dfrac{\pi a^3b^3}{a^2+b^2}$ | $\dfrac{2M_t}{\pi ab^2}$ (küçük eksen uçlarında) |
| Eşkenar üçgen (kenar $s$) | $\dfrac{\sqrt3\,s^4}{80}$ | $\dfrac{20M_t}{s^3}$ (kenar ortalarında) |
Elips için $\phi=-\dfrac{G\alpha\,a^2b^2}{a^2+b^2}\Big(\dfrac{x^2}{a^2}+\dfrac{y^2}{b^2}-1\Big)$ ve çarpılma $\psi=\dfrac{b^2-a^2}{a^2+b^2}\,xy$.
Dikdörtgen kesit ($b\times t$, $b\ge t$)
$$ \begin{gathered} J_t=k_1\,b\,t^3,\qquad \alpha=\frac{M_t}{GJ_t}\\ \tau_{\max}=\frac{M_t}{k_2\,b\,t^2} \end{gathered} $$En büyük kayma gerilmesi uzun kenarın ortasındadır.
$$ k_1=\frac13\Big[1-\frac{192\,t}{\pi^5 b}\sum_{n\ \text{tek}}\frac{1}{n^5}\tanh\frac{n\pi b}{2t}\Big] $$ $$ k_2=\frac{k_1}{1-\dfrac{8}{\pi^2}\displaystyle\sum_{n\ \text{tek}}\dfrac{1}{n^2\cosh(n\pi b/2t)}} $$| $b/t$ | $k_1$ | $k_2$ |
|---|---|---|
| 1 | 0,141 | 0,208 |
| 1,5 | 0,196 | 0,231 |
| 2 | 0,229 | 0,246 |
| 2,5 | 0,249 | 0,258 |
| 3 | 0,263 | 0,267 |
| 4 | 0,281 | 0,282 |
| 5 | 0,291 | 0,291 |
| 6 | 0,298 | 0,298 |
| 10 | 0,312 | 0,312 |
| $\infty$ | 0,333 | 0,333 |
İnce cidarlı kesitler
Açık kesit (parçalar $b_i\times t_i$):
$$ J_t\approx\frac13\sum_i b_it_i^3,\qquad \tau_{\max}\approx\frac{M_t\,t_{\max}}{J_t} $$Kapalı kesit (Bredt):
$$ q=\tau t=\frac{M_t}{2A_m},\qquad J_t=\frac{4A_m^2}{\oint\dd s/t} $$$A_m$ cidar orta çizgisinin çevrelediği alandır. Aynı malzeme miktarıyla kapalı kesit, açık (yarıklı) kesitten çok daha rijittir.