Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 13

Ders 13 · 13. hafta · İki boyutlu elastisite · ~95 dk

Kutupsal koordinatlarda örnek çözümler: delikli levha, yarı düzlem ve kama

Michell çözümünün terimleriyle dört klasik problemi baştan sona çözüyoruz: dairesel delikli levha, yarı düzlemde çizgisel yük, tepesinden yüklü kama ve eğri çubuğun saf eğilmesi. Delik kenarındaki $3S$'nin nereden geldiğini kendiniz türetebileceksiniz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Açıya bağlı biharmonik fonksiyonları Fourier ayrışımı ve Euler denklemiyle türetir, Michell tablosundan terim seçer
  • Kirsch problemini uzak alanı ayrıştırarak çözer; delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}=S(1-2\cos2\theta)$ ve $K_t=3$ sonucunu elde eder
  • İki eksenli yüklemede ve saf kaymada delik kenarı gerilmesini süperpozisyonla hesaplar
  • Flamant problemini boyut çözümlemesi ve dengeyle çözer; gerilme çemberlerini ve yer değiştirmeleri yorumlar
  • Tepesinden yüklü kamada gerilmeyi bulur ve Flamant ile ince kama limitleriyle sınar
  • Eğri çubuğun saf eğilmesinde kesin çözümü düz kiriş formülüyle karşılaştırır
Hafta
13. hafta · İki boyutlu elastisite
Süre
~95 dk
Ders çıktısı
4 — Sınır değer problemlerinin formülasyonu ve çözüm stratejileri
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • Açıya bağlı biharmonik fonksiyonlar Fourier ayrışımıyla bulunur: her $\cos n\theta$ terimi için $r^{\pm n}$ ve $r^{2\pm n}$ (Michell çözümü); $n=0,1$'de logaritmik terimler ve $r\theta\sin\theta$, $r\theta\cos\theta$ gibi özel terimler eklenir.
  • Kirsch: uzak alan eksenel simetrik ve $\cos2\theta$ parçalarına ayrılır; delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}=S(1-2\cos2\theta)$, $K_t=3$, yük doğrultusunda $-S$ basınç. İki eksenli yükte kenar gerilmesi $S_1+S_2$ değeri çevresinde $2(S_1-S_2)$ genlikle salınır; eşit çekmede $K_t=2$, saf kaymada $K_t=4$.
  • Yığılma yereldir: bir yarıçap ötede gerilme $1{,}22S$'ye, $2{,}67a$'da $1{,}1S$'ye iner.
  • Flamant: yalnız radyal gerilme, $\sigma_{rr}=-2P\cos\theta/(\pi r)$; sabit gerilme çizgileri yüzeye teğet çemberlerdir; çökme yalnız bir referansa göre tanımlıdır.
  • Kama: aynı terimle $\sigma_{rr}\propto-\cos\theta/r$, katsayı $2P/(2\beta+\sin2\beta)$; $\beta=\pi/2$ Flamant'ı, $\beta\to0$ “kuvvet bölü alan”ı verir.
  • Eğri çubuk: $n=0$ terimleriyle Golovin çözümü; iç lif gerilmesi düz kirişten büyüktür ($b/a=2$'de %29), tarafsız eksen eğrilik merkezine kayar.

Son derste aynı yarı ters düşünceyi üç boyuta taşıyıp dairesel olmayan kesitli çubukların burulmasını Prandtl gerilme fonksiyonuyla çözeceğiz.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. Giriş: açıya bağlı problemler

Ders 12'de kutupsal koordinatlarda alan denklemlerini kurduk ve yalnız $r$'ye bağlı (eksenel simetrik) problemleri çözdük: kalın cidarlı boru, sıkı geçme, dönen disk. Bu problemlerde gerilmeler bir çember boyunca değişmiyordu. Mühendislikte ise asıl merak ettiğimiz sorular çoğu zaman açıya bağlıdır:

  • Çekilen bir levhaya bulon ya da cam bağlantı elemanı için açılan dairesel delik gerilmeyi kaç kat büyütür, en büyük gerilme deliğin neresinde oluşur?
  • Bir duvar ya da ray, altındaki zemine çizgisel bir yük aktardığında gerilme derinlikle nasıl söner?
  • Bir kamanın ya da keskinin ucuna etkiyen kuvvet malzemenin içine nasıl yayılır?
  • Kanca, zincir halkası ya da kemer gibi eğri eksenli bir çubukta eğilme gerilmesi düz kiriş formülünden ne kadar sapar?

Bu dört sorunun dördü de aynı aracın, kutupsal koordinatlarda yazılmış Airy gerilme fonksiyonunun, uygun terimlerinin seçilmesiyle kapalı biçimde çözülür. Bu derste önce $\theta$'ya bağlı biharmonik fonksiyonların tam listesini (Michell çözümü) çıkaracağız, sonra bu listeden terim seçerek dört klasik problemi baştan sona çözeceğiz: Kirsch (delikli levha), Flamant (yarı düzlemde tekil yük), tepesinden yüklü kama ve eğri çubuğun saf eğilmesi.

Ders boyunca kullanacağımız bağıntılar Ders 12'deki kutupsal Airy formülleridir (kütle kuvveti yok):

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=\frac1r\pd{F}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2F}{\partial\theta^2},\\ \sigma_{\theta\theta}=\frac{\partial^2F}{\partial r^2},\\ \sigma_{r\theta}=-\pd{}{r}\!\left(\frac1r\pd{F}{\theta}\right) \end{gathered} $$

ve $F$'nin sağlaması gereken kutupsal biharmonik denklem:

$$ \begin{gathered} \nabla^4F=\nabla^2\!\left(\nabla^2F\right)=0,\\ \nabla^2=\frac{\partial^2}{\partial r^2}+\frac1r\pd{}{r}+\frac1{r^2}\frac{\partial^2}{\partial\theta^2} . \end{gathered} $$
Sezgi

Neden kutupsal koordinatlar?

Sınırları daire, çember yayı ya da bir noktadan çıkan doğrular olan bölgelerde sınır koşulu kutupsal koordinatlarda “$r=a$ üzerinde” ya da “$\theta=\pm\beta$ üzerinde” diye tek bir koordinata bağlanır. Kartezyen koordinatlarda aynı koşul $x^2+y^2=a^2$ gibi eğri bir sınırda iki bileşenin karışımı olarak yazılırdı. Doğru koordinat seçimi, problemin yarısını çözmek demektir.

2. Açıya bağlı biharmonik fonksiyonlar: Michell çözümü

Bir delik ya da kama probleminde sınır yükleri genellikle $\cos n\theta$, $\sin n\theta$ gibi açısal bileşenlerle yazılabilir. Bu yüzden Airy fonksiyonunu açıya göre Fourier serisi biçiminde arayalım:

$$ \begin{aligned} F(r,\theta)&=f_0(r)\\ &\quad+\sum_{n=1}^{\infty}f_n(r)\cos n\theta\\ &\quad+\sum_{n=1}^{\infty}g_n(r)\sin n\theta . \end{aligned} $$

Tek bir terimi, örneğin $F=f(r)\cos n\theta$'yı biharmonik denkleme koyalım. Laplace operatörü bu terime $\left(f''+\tfrac1rf'-\tfrac{n^2}{r^2}f\right)\cos n\theta$ olarak etkir; açı çarpanı korunur. İki kez uygulayınca $f(r)$ için sıradan bir diferansiyel denklem kalır:

$$ \left(\frac{\dd^2}{\dd r^2}+\frac1r\frac{\dd}{\dd r}-\frac{n^2}{r^2}\right)^{\!2}f=0 . $$
Türetme Euler denklemi ve köklerigöster

Bu denklem bir Euler (eşboyutlu) denklemidir: her türev bir $r$ kuvvetiyle dengelenir. Bu yüzden $f=r^{k}$ deneyelim. İç operatör $r^k$'yi $(k^2-n^2)\,r^{k-2}$'ye götürür. Bir kez daha uygulayınca

$$ \begin{gathered} \big[(k-2)^2-n^2\big](k^2-n^2)\,r^{k-4}=0\\ \Longrightarrow\quad k=\pm n,\qquad k=2\pm n . \end{gathered} $$

$n\ge2$ için dört kök birbirinden farklıdır ve

$$ \begin{aligned}f_n&=A_nr^n+B_nr^{-n}\\&\quad+C_nr^{n+2}+D_nr^{2-n}\end{aligned} $$

olur. $n=0$ ve $n=1$'de kökler çakışır; çakışan köklerde Euler denkleminin bilinen kuralıyla $\ln r$ çarpanlı çözümler ortaya çıkar: $n=0$ için $k=0,0,2,2$ → $1,\ \ln r,\ r^2,\ r^2\ln r$; $n=1$ için $k=1,-1,3,1$ → $r,\ r^{-1},\ r^3,\ r\ln r$.

Bunlara, doğrudan yerine koyarak biharmonik olduğu görülebilen üç “özel” terim eklenir: $\theta$, $r\theta\sin\theta$ ve $r\theta\cos\theta$. Bu terimler tek değerli olmayan ($\theta$ ile büyüyen) fonksiyonlardır; tam bir halkada kullanılamazlar ama yarı düzlem ve kama gibi açısı sınırlı bölgelerde tam aradığımız çözümleri verirler. Ortaya çıkan genel ifadeye Michell çözümü denir (J. H. Michell, 1899). En sık kullanılan terimleri aşağıdaki tabloda topladık.

Michell çözümünün sık kullanılan terimleri ve tipik kullanımları
Açı çarpanıTerimler ($F$ içinde)Nerede işe yarar?
$n=0$$\ln r,\ r^2,\ r^2\ln r,\ \theta$Eksenel simetrik problemler (Ders 12), Kirsch'in simetrik kısmı, eğri çubuğun saf eğilmesi
özel$r\theta\sin\theta,\ r\theta\cos\theta$Tekil kuvvet: Flamant problemi, tepesinden yüklü kama
$n=1$$r^3\cos\theta,\ r\ln r\cos\theta,\ r^{-1}\cos\theta$Eğri konsol, kuvvet aktaran halka (gerilmesiz terim $r\cos\theta=x$ atlanır)
$n=2$$r^2,\ r^4,\ r^{-2},\ 1$ çarpı $\cos2\theta$Kirsch probleminin açıya bağlı kısmı, saf kayma alanındaki delik
$n\ge3$$r^{n},\ r^{-n},\ r^{n+2},\ r^{2-n}$ çarpı $\cos n\theta$Daha karmaşık sınır yüklerinin Fourier açılımı
İpucu

Terim seçme mantığı

Önce sınır yüklerinin açıya nasıl bağlı olduğuna bakın: $\cos2\theta$ ile değişiyorsa $n=2$ terimleri gerekir. Sonra bölgenin sonsuza uzanıp uzanmadığına bakın: sonsuzda gerilmeler sınırlı kalmalıysa büyüyen kuvvetler ($r^4\cos2\theta$ gibi) atılır. Son olarak eldeki katsayı sayısının sınır koşulu sayısına eşit olduğunu kontrol edin. Bu üç adımı aşağıdaki her problemde tekrar edeceğiz.

3. Kirsch problemi: dairesel delikli levha

3.1 Problemin tanımı

Kalınlığı küçük, düzlemi içinde yüklü, sonsuz geniş bir levha düşünelim. Levhada yarıçapı $a$ olan dairesel bir delik var; levha uzakta $x$ doğrultusunda düzgün $S$ çekme gerilmesiyle çekiliyor (Şekil 1). Delik kenarı serbesttir. Sonsuz levha bir idealleştirmedir: delik çapı levha genişliğinin yaklaşık beşte birinden küçükse Kirsch sonucu birkaç yüzde içinde geçerlidir. Problem ilk kez G. Kirsch tarafından 1898'de çözülmüştür.

Ortasında yarıçapı a olan dairesel delik bulunan dikdörtgen bir levha; sol ve sağ kenarlarına dışa doğru S çekme gerilmesi okları etkiyor. Delik merkezinden çıkan kesikli çizgi bir (r, θ) noktasını gösteriyor, θ açısı x ekseninden ölçülüyor.
Şekil 1. Kirsch problemi: uzakta $\sigma_{xx}=S$ çekmesi altındaki sonsuz levhada yarıçapı $a$ olan serbest delik. Kutupsal koordinatların başlangıcı delik merkezindedir; $\theta$ açısı $x$ ekseninden saat tersine ölçülür.

Sınır koşulları iki gruptur: serbest delik kenarı ve uzaktaki düzgün çekme.

$$ \begin{aligned} &r=a:&&\sigma_{rr}=0,\quad \sigma_{r\theta}=0,\\ &r\to\infty:&&\sigma_{xx}\to S,\\ & &&\sigma_{yy}\to0,\quad \sigma_{xy}\to0 . \end{aligned} $$

3.2 Uzak alanı kutupsal bileşenlere ayırmak

Delik kenarındaki koşullar kutupsal, uzaktaki koşullar Kartezyen. İkisini aynı dilde yazmak için uzak alanı kutupsal bileşenlere dönüştürelim. Ders 03'teki dönüşüm formüllerini $\sigma_{xx}=S$, $\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$ için $\theta$ açısıyla uygularsak:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=S\cos^2\theta=\frac S2+\frac S2\cos2\theta,\\ \sigma_{\theta\theta}&=S\sin^2\theta=\frac S2-\frac S2\cos2\theta,\\ \sigma_{r\theta}&=-S\sin\theta\cos\theta=-\frac S2\sin2\theta . \end{aligned} $$

Bu yazım problemi iki parçaya böler (Şekil 2): (a) her yönde eşit $S/2$ çekmesi, yani Ders 12'deki eksenel simetrik bir problem; (b) $\cos2\theta$ ve $\sin2\theta$ ile değişen bir yükleme, yani Michell tablosundaki $n=2$ terimleriyle çözülecek bir problem. Lineer elastisitede süperpozisyon geçerli olduğundan iki parçayı ayrı çözüp toplayabiliriz.

Üç halka çizimi. Solda dış çember üzerinde yatay yönde çekme okları (uzak alan). Ortada her yönde eşit büyüklükte dışa doğru radyal oklar. Sağda üst ve altta içe, sağ ve solda dışa doğru, aradaki noktalarda eğik oklar.
Şekil 2. Uzak alanın ayrışımı: tek eksenli çekme = (a) eksenel simetrik $S/2$ çekmesi + (b) $\cos2\theta$ ile değişen radyal ve $\sin2\theta$ ile değişen kayma yükü. Oklar büyük bir çember üzerindeki gerilme vektörünü gösterir.

3.3 Airy fonksiyonunun seçimi

Uzak alanın kendisi bir Airy fonksiyonuyla verilir: $\sigma_{xx}=F_{,yy}=S$ olduğundan $F_\infty=\tfrac12Sy^2$. Kutupsal koordinatlarda $y=r\sin\theta$ ve $\sin^2\theta=\tfrac12(1-\cos2\theta)$ olduğundan

$$ \begin{aligned}F_\infty&=\frac S2r^2\sin^2\theta\\&=\frac S4r^2-\frac S4r^2\cos2\theta .\end{aligned} $$

Delik bu alanı yalnız yakın çevresinde bozar. Öyleyse $F$'yi uzak alana, sonsuzda sönen düzeltme terimleri ekleyerek kuralım. Michell tablosundan $n=0$ için $\ln r$ (eksenel simetrik düzeltme), $n=2$ için $r^{-2}\cos2\theta$ ve $\cos2\theta$ (sabit çarpı $\cos2\theta$) terimlerini alıyoruz. $r^4\cos2\theta$ ve $r^2\ln r$ terimlerini almıyoruz: ilki sonsuzda gerilmeyi büyütür, ikincisi yer değiştirmeyi çok değerli yapar (Ders 12). Böylece

$$ \begin{aligned} F&=\frac S4r^2+A_0\ln r\\ &\quad+\left(-\frac S4r^2+\frac{C_2}{r^2}+D_2\right)\cos2\theta \end{aligned} $$

ve üç bilinmeyen sabit ($A_0$, $C_2$, $D_2$) kalır.

3.4 Gerilmeler ve sınır koşulları

Türevleri kolaylaştırmak için önce genel bir kural yazalım. $F=f(r)\cos2\theta$ biçimindeki bir terim için $\partial^2F/\partial\theta^2=-4f\cos2\theta$ ve $\partial F/\partial\theta=-2f\sin2\theta$ olduğundan Airy formülleri

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\left(\frac{f'}{r}-\frac{4f}{r^2}\right)\cos2\theta,\\ \sigma_{\theta\theta}&=f''\cos2\theta,\\ \sigma_{r\theta}&=2\left(\frac fr\right)'\sin2\theta \end{aligned} $$

verir. $f=-\tfrac S4r^2+C_2r^{-2}+D_2$ için bu kuralı, $\tfrac S4r^2+A_0\ln r$ kısmı için de Ders 12'deki eksenel simetrik formülleri uygulayınca:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac S2+\frac{A_0}{r^2}\\ &+\left(\frac S2-\frac{6C_2}{r^4}-\frac{4D_2}{r^2}\right)\cos2\theta,\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac S2-\frac{A_0}{r^2}\\ &+\left(-\frac S2+\frac{6C_2}{r^4}\right)\cos2\theta,\\ \sigma_{r\theta}&=\left(-\frac S2-\frac{6C_2}{r^4}-\frac{2D_2}{r^2}\right)\sin2\theta . \end{aligned} $$
Türetme Katsayıların bulunmasıgöster

$r=a$'da $\sigma_{rr}=0$ her $\theta$ için sağlanmalı. Bu, $\cos2\theta$'dan bağımsız kısmın ve $\cos2\theta$'nın katsayısının ayrı ayrı sıfır olması demektir:

$$ \begin{gathered}\frac S2+\frac{A_0}{a^2}=0,\\ \frac S2-\frac{6C_2}{a^4}-\frac{4D_2}{a^2}=0 .\end{gathered} $$

$r=a$'da $\sigma_{r\theta}=0$ koşulu da $\sin2\theta$ katsayısını sıfırlar:

$$ -\frac S2-\frac{6C_2}{a^4}-\frac{2D_2}{a^2}=0 . $$

İlk denklemden $A_0=-\tfrac12Sa^2$. Son iki denklemi taraf tarafa çıkarırsak $S-2D_2/a^2=0$, yani $D_2=\tfrac12Sa^2$; bunu geri koyunca $C_2=-\tfrac14Sa^4$ bulunur. Üç denklem üç bilinmeyeni tek türlü belirler. Sonsuzdaki koşullar zaten $F_\infty$ seçimiyle sağlanmıştı; düzeltme terimlerinin hepsi $r\to\infty$'da söner.

Katsayıları yerine koyunca Kirsch çözümünün bilinen biçimi çıkar:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac S2\left(1-\frac{a^2}{r^2}\right)\\ &\quad+\frac S2\left(1-\frac{4a^2}{r^2}+\frac{3a^4}{r^4}\right)\cos2\theta,\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac S2\left(1+\frac{a^2}{r^2}\right)\\ &\quad-\frac S2\left(1+\frac{3a^4}{r^4}\right)\cos2\theta,\\ \sigma_{r\theta}&=-\frac S2\left(1+\frac{2a^2}{r^2}-\frac{3a^4}{r^4}\right)\sin2\theta . \end{aligned} $$

Kontrol: $r\to\infty$'da parantez içindeki $a/r$'li terimler söner ve 3.2'deki uzak alan geri gelir; $r=a$'da $\sigma_{rr}$ ve $\sigma_{r\theta}$ sıfırdır. Dersin betiği bu katsayıları SymPy ile aynı yoldan yeniden bulur.

3.5 Delik kenarındaki gerilme ve $K_t=3$

Delik kenarında yalnız çevresel gerilme kalır. $r=a$ koyalım:

$$ \sigma_{\theta\theta}(a,\theta)=S\,(1-2\cos2\theta). $$

Bu basit formül, mukavemet hesabının veremediği iki önemli sonucu içerir (Şekil 3):

  • $\theta=90°$ ve $270°$'de, yani yük doğrultusuna dik çap ucunda, $\sigma_{\theta\theta}=3S$. Deliğin varlığı en büyük gerilmeyi üç katına çıkarır: gerilme yığılma katsayısı $K_t=\sigma_{\max}/S=3$. Bu değer delik yarıçapından bağımsızdır: 1 mm'lik delik de 100 mm'lik delik de aynı katsayıyı verir.
  • $\theta=0$ ve $180°$'de, yük doğrultusundaki çap ucunda, $\sigma_{\theta\theta}=-S$: levha çekilirken burada basınç oluşur. İnce levhada bu basınç yerel burkulmaya yol açabilir. Yük basınç olursa ($S\lt0$) burada $+|S|$ çekme oluşur; beton ve kayaç numunelerinde delikten yük doğrultusunda ilerleyen çatlaklar bu yüzdendir.
Solda delikli levhada σxx/S konturu: deliğin üst ve alt kenarında koyu kırmızı (3), sağ ve sol kenarında beyaza yakın (yaklaşık sıfır). Sağda delik kenarındaki çevresel gerilmenin θ ile değişimi: tek eksenli yüklemede −1'den 3'e çıkan eğri, eşit çekmede sabit 2, saf kaymada −4 ile 4 arasında salınan eğri.
Şekil 3. Solda tek eksenli çekmede $\sigma_{xx}/S$ alanı: gerilme deliğin üst ve alt ucunda $3S$'ye çıkar; sağ ve sol uçta $\sigma_{xx}$ sıfırdır, orada $-S$ olan çevresel bileşen $\sigma_{yy}=\sigma_{\theta\theta}$'dır. Sağda delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}/S_1$'in açıyla değişimi; $m=S_2/S_1$ iki eksenli yük oranıdır.

Çözümlü örnek 1Cephe bağlantı levhasında delik

Çelik bir bağlantı levhası bir doğrultuda ortalama $S=80$ MPa çekme gerilmesi taşıyor. Levhada çapı 20 mm olan bir delik açılacak ve levha genişliği delik çapının en az altı katı. (a) Delik kenarındaki en büyük ve en küçük çevresel gerilmeyi, (b) yük doğrultusuna dik eksen üzerinde delik merkezinden $2a$ uzaklıktaki gerilmeyi bulun.

Çözüm

(a) Levha geniş olduğu için sonsuz levha (Kirsch) çözümünü kullanabiliriz. $a=10$ mm, ama sonuç $a$'ya bağlı değildir:

$$ \begin{gathered}\sigma_{\theta\theta,\max}=3S=240\ \text{MPa},\\ \sigma_{\theta\theta,\min}=-S=-80\ \text{MPa}.\end{gathered} $$

En büyük değer $\theta=90°$'de, en küçüğü $\theta=0$'da oluşur. (b) $\theta=90°$ ekseni boyunca $\sigma_{xx}=\sigma_{\theta\theta}$ ve $\cos2\theta=-1$ olduğundan

$$ \begin{gathered} \frac{\sigma_{xx}(r,90°)}{S}=1+\frac{a^2}{2r^2}+\frac{3a^4}{2r^4},\\ \sigma_{xx}(2a,90°)=S\left(1+\frac18+\frac{3}{32}\right)\\ =1{,}2188\,S\approx97{,}5\ \text{MPa}. \end{gathered} $$

Yorum: Deliğin kenarından yalnız bir yarıçap uzaklaşınca gerilme $3S$'den $1{,}22S$'ye iner. Yığılma çok yereldir; bu yüzden sünek malzemede (çelik) statik yükte yerel akma gerilmeyi yeniden dağıtır ve $K_t$ genellikle tasarımı belirlemez. Yorulma, gevrek malzeme (cam, döküm) ve tekrarlı yüklemede ise $K_t$ doğrudan hesaba girer.

3.6 Gerilme yığılması ne kadar uzağa uzanır?

Şekil 4, iki eksen boyunca gerilmenin delikten uzaklaştıkça nasıl söndüğünü gösteriyor. $y$ ekseni boyunca $\sigma_{xx}/S=1+\tfrac12(a/r)^2+\tfrac32(a/r)^4$; bu değer $r=2{,}67a$'da 1,1'e, $r=3{,}52a$'da 1,05'e iner. $x$ ekseni boyunca ise $\sigma_{yy}/S=\tfrac12(a/r)^2-\tfrac32(a/r)^4$: delik kenarında $-1$, $r=\sqrt3\,a$'da sıfır, $r=\sqrt6\,a$'da en büyük pozitif değeri olan $S/24\approx0{,}042S$. Bu sonuç Saint-Venant ilkesinin (Ders 08) somut bir örneğidir: deliğin yarattığı bozulma, deliğin kendi boyutunun birkaç katı mesafede pratikte kaybolur.

Yatay eksende r/a 1'den 6'ya. Mavi eğri 3'ten başlayıp hızla 1'e yaklaşıyor; turuncu eğri −1'den başlayıp sıfırı geçip küçük bir pozitif değerden sonra sıfıra yaklaşıyor. r = 2,67a'da 1,1S sınırı işaretli.
Şekil 4. Delikten uzaklaştıkça yığılmanın sönümü. Mavi: yük doğrultusuna dik eksende $\sigma_{xx}/S$; turuncu: yük doğrultusundaki eksende $\sigma_{yy}/S$. Kesikli çizgi deliksiz levhadaki değerdir.
Mühendislik notu

Sonlu genişlik ve sonlu levha uyarısı

Kirsch çözümü sonsuz levha içindir. Delik, levha genişliğinin önemli bir kısmını kaplıyorsa net kesit küçülür ve gerçek $K_t$ (brüt gerilmeye göre) 3'ten büyük, net kesit gerilmesine göre 3'ten küçük çıkar. Bu durumda deney ya da sonlu eleman temelli tablolar kullanılır. Ayrıca delik kenara yakınsa (kenar mesafesi küçükse) kenar ile delik arasındaki bant ek bir yığılma yaratır.

Mühendislik notu

Sonlu eleman ağını Kirsch ile sınamak

Delikli bir levhanın sonlu eleman modeli, ağ yoğunluğunun yeterli olup olmadığını sınamak için en sık kullanılan örnektir. Delik çapının en az on katı genişlikte bir levha modelleyip uzaktan tek eksenli çekme uygulayın ve delik kenarındaki en büyük gerilmeyi $3S$ ile karşılaştırın. Delik çevresinde kaba bir ağ tepe değeri genellikle küçük tahmin eder; çevre boyunca yaklaşık 10°'lik eleman açıklığına inildiğinde sonuç birkaç yüzde içine girer. Aynı model, yük doğrultusundaki $-S$ basıncını ve Şekil 4'teki sönümü de yeniden üretmelidir. Bu sınamayı geçmeyen bir ağ, gerçek bir bağlantı levhasının gerilme yığılmasını da güvenilir biçimde veremez.

3.7 Delik ne kadar ovalleşir?

Gerilmeler $E$ ve $\nu$ içermiyor: aynı Kirsch gerilmeleri hem düzlemsel gerilme (ince levha) hem düzlemsel şekil değiştirme (kalın levha, uzun tünel kesiti) için geçerlidir. Malzeme sabitleri ancak yer değiştirmeleri hesaplarken girer. Düzlemsel gerilmede $\varepsilon_{rr}=(\sigma_{rr}-\nu\sigma_{\theta\theta})/E$ bağıntısını $r$'ye göre integre edersek (rijit cisim terimlerini sıfır alarak)

$$ \begin{aligned} u_r&=\frac{S}{2E}\left[(1-\nu)\,r+(1+\nu)\frac{a^2}{r}\right]\\ &\quad+\frac{S}{2E}\left[(1+\nu)\,r+\frac{4a^2}{r}\right.\\ &\qquad\left.{}-(1+\nu)\frac{a^4}{r^3}\right]\cos2\theta \end{aligned} $$

bulunur. Uzakta ilk terimler $u_r\approx\frac{S}{E}r(\cos^2\theta-\nu\sin^2\theta)$ verir, yani deliksiz levhanın tek eksenli çekmesi. Delik kenarında

$$ u_r(a,\theta)=\frac{Sa}{E}\,(1+2\cos2\theta) $$

olur; $\nu$ bu sonuçtan düşer. Delik yük doğrultusunda $6Sa/E$ kadar uzar, dik doğrultuda $2Sa/E$ kadar kısalır: daire bir elipse dönüşür. Deliksiz levhada aynı $2a$ uzunluğundaki parça yük doğrultusunda yalnız $2Sa/E$ uzardı; delik bu uzamayı üç katına çıkarır. Deliğe sıkı oturan bir pim bu yüzden yüke dik çapın uçlarında sıkışır. Aynı ilişki, bir sondaj kuyusunun ya da tünel kesitinin çap değişimini ölçüp yerindeki gerilmeye geri gitmek için de kullanılır. Düzlemsel şekil değiştirmede $E$ yerine $E/(1-\nu^2)$ yazılır ve sonuç $\nu$'ye bağlı hâle gelir.

3.8 İki eksenli yükleme ve saf kayma

Uzakta $\sigma_{xx}\to S_1$ ve $\sigma_{yy}\to S_2$ olsun. $S_2$ yüklemesi, $S_1$ yüklemesinin $90°$ döndürülmüş hâlidir; dolayısıyla onun delik kenarındaki etkisi $S_2\,[1-2\cos2(\theta-90°)]$, yani $S_2(1+2\cos2\theta)$ olur. Süperpozisyonla

$$ \begin{aligned}\sigma_{\theta\theta}(a)&=(S_1+S_2)\\&\quad-2(S_1-S_2)\cos2\theta\end{aligned} $$

$S_1$ cebirsel olarak büyük gerilme ($S_1\gt0$, $S_1\ge S_2$) olmak üzere $m=S_2/S_1\le1$ oranıyla en büyük ve en küçük değerler $(3-m)S_1$ ($\theta=90°$) ve $(3m-1)S_1$ ($\theta=0$) olur. Aşağıdaki denemedeki “S₂/S₁” kaydırıcısı bu $m$ oranıdır. Üç özel durum (Şekil 3, sağ):

  • Eşit iki eksenli çekme ($m=1$): kenar boyunca sabit $\sigma_{\theta\theta}=2S$; $K_t=2$.
  • Tek eksenli çekme ($m=0$): $K_t=3$.
  • Saf kayma ($m=-1$): uzakta $\tau_0$ saf kayma alanı, asal eksenlerde $S_1=\tau_0$, $S_2=-\tau_0$ demektir. Delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}$ $+4\tau_0$ ile $-4\tau_0$ arasında değişir: $K_t=4$. $+4\tau_0$ basınç asal doğrultusundaki çap uçlarında, $-4\tau_0$ çekme asal doğrultusundakilerde oluşur; bu noktalar kayma eksenlerine göre $45°$ eğiktir.

Çözümlü örnek 2Eşit iki eksenli çekme: Lamé çözümüyle doğrudan

Uzakta her yönde eşit $S$ çekmesi ($S_1=S_2=S$) taşıyan geniş bir levhadaki dairesel deliğin kenarında $\sigma_{\theta\theta}=2S$ olduğunu, Kirsch formülünü kullanmadan, Ders 12'deki eksenel simetrik çözümle gösterin.

Çözüm

Yükleme her yönde aynı olduğundan problem eksenel simetriktir. Halkada ($B=0$) genel çözüm

$$ \begin{gathered}\sigma_{rr}=\frac{A}{r^2}+2C,\\ \sigma_{\theta\theta}=-\frac{A}{r^2}+2C .\end{gathered} $$

Uzakta $\sigma_{rr}\to S$ olduğundan $2C=S$; delik kenarında $\sigma_{rr}(a)=0$ olduğundan $A=-Sa^2$. Böylece

$$ \begin{gathered}\sigma_{rr}=S\left(1-\frac{a^2}{r^2}\right),\\ \sigma_{\theta\theta}=S\left(1+\frac{a^2}{r^2}\right),\\ \sigma_{\theta\theta}(a)=2S .\end{gathered} $$

Bu, Kirsch'in iki eksenli formülünde $S_1=S_2=S$ koymakla aynıdır ($2S-0$). Eşit iki eksenli çekmede yığılma kenar boyunca sabittir ve $1/r^2$ ile söner; tek eksenli durumdaki $\cos2\theta$ kısmı, yığılmayı $2S$'den $3S$'ye çıkaran ek parçadır.

Çözümlü örnek 3Basınçlı borunun cidarında küçük delik

İnce cidarlı, kapalı uçlu silindirik bir kapta çevresel gerilme $\sigma_ç=pR/t$, eksenel gerilme $\sigma_e=pR/(2t)$'dir. Cidara, çapı cidar yarıçapına göre çok küçük dairesel bir delik açılıyor (örneğin bir ölçüm bağlantısı için). Delik kenarında en büyük gerilme, deliksiz cidardaki çevresel gerilmenin kaç katıdır?

Çözüm

Delik çok küçük olduğu için cidar, delik çevresinde yerel olarak düz ve iki eksenli yüklü bir levha gibi davranır. Büyük gerilme $S_1=\sigma_ç$, küçüğü $S_2=\sigma_e=S_1/2$; dolayısıyla $m=0{,}5$:

$$ \begin{gathered}\sigma_{\theta\theta,\max}=(3-m)\,S_1=2{,}5\,\sigma_ç,\\ \sigma_{\theta\theta,\min}=(3m-1)\,S_1=0{,}5\,\sigma_ç .\end{gathered} $$

En büyük değer, delik kenarının boru eksenine paralel çap ucundaki noktalarda (büyük gerilme doğrultusuna dik çapın uçlarında) oluşur. Delik kenarında hiçbir yerde basınç yoktur, çünkü $m>1/3$. Bu sonuç basınçlı kap ve boru hattı tasarımında delik takviyesi kurallarının arkasındaki temel fiziktir; eğrilik ve takviye etkileri ayrıca değerlendirilir.

Tarihçe

Dairesel delikten çatlağa

Kirsch'in sonucundan 15 yıl sonra C. E. Inglis (1913) yarı eksenleri $a$ (yüke dik) ve $b$ olan eliptik bir deliği çözdü ve $K_t=1+2a/b$ buldu. Daire için ($a=b$) yine 3 çıkar; elips yüke dik doğrultuda inceldikçe ($b\to0$) katsayı sınırsız büyür. Bu gözlem, çatlak ucundaki tekil gerilmeyi inceleyen kırılma mekaniğinin başlangıç noktalarından biridir.

Kendiniz deneyin: delikli levha

Aşağıdaki denemede iki eksenli yük oranı $m=S_2/S_1$'i değiştirerek delik kenarındaki $\sigma_{\theta\theta}$ dağılımının ve levhadaki gerilme konturunun nasıl değiştiğini izleyebilirsiniz. Gösterilecek bileşeni seçip $m=1$, $0$ ve $-1$ durumlarında $K_t$'nin 2, 3 ve 4 olduğunu doğrulayın; $m\gt1/3$ olduğunda delik kenarındaki basınç bölgesinin kaybolduğuna dikkat edin.

Bu etkileşimli deneme için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

4. Flamant problemi: yarı düzlemde tekil yük

4.1 Problem ve Airy fonksiyonunun seçimi

Bir duvar, ray ya da şerit temel zemine çok dar bir bant boyunca yük aktarır. Bandın genişliğini sıfıra indirirsek, yarı sonsuz bir cismin düz yüzeyinde bir doğru boyunca etkiyen, birim kalınlık başına $P$ şiddetinde çizgisel bir yük elde ederiz (düzlem problem; Şekil 5). Koordinatları şöyle seçelim: $x$ ekseni yükün doğrultusunda cismin içine doğru, $y$ ekseni yüzey boyunca; cisim $x\ge0$ yarı düzlemini kaplar ve $\theta$ açısı $x$ ekseninden ölçülür ($-\pi/2\le\theta\le\pi/2$).

Solda yatay yüzeyli bir yarı düzlem, yüzeyde aşağı doğru P kuvveti, x ekseni aşağı, y ekseni yüzey boyunca; içeride bir noktada radyal doğrultuda iki yandan basan oklarla küçük bir eleman. Sağda yükün altında koyu maviden açık maviye renk konturları ve yüzeye yük noktasında teğet kırmızı çemberler.
Şekil 5. Flamant problemi. Solda yarı düzlem, çizgisel yük $P$ ve kutupsal koordinatlar; bir eleman yalnız radyal doğrultuda basınç taşır. Sağda $P=1$ için $|\sigma_{rr}|$ konturları: sabit gerilme çizgileri yüzeye yük noktasında teğet olan çemberlerdir.

Hangi Airy fonksiyonunu deneyeceğimizi bir boyut çözümlemesi söyler. Problemde bir uzunluk ölçeği yoktur (yük bir noktada, cisim sonsuz). Gerilmenin boyutu kuvvet/alan, $P$'nin boyutu kuvvet/uzunluk olduğundan gerilme ancak $P/r$ çarpı açının bir fonksiyonu olabilir. Airy formüllerinde gerilme $F$'nin iki türevidir; dolayısıyla $F=r\,g(\theta)$ biçiminde olmalıdır. Michell tablosunda $r$ ile orantılı terimler $r\theta\sin\theta$, $r\theta\cos\theta$, $r\cos\theta$ ve $r\sin\theta$'dır. Son ikisi $x$ ve $y$'nin kendisidir ve gerilme üretmez; $r\theta\cos\theta$ yüke göre antisimetrik bir alan verir. Yük doğrultusuna göre simetrik bir problem için aday $r\theta\sin\theta$'dır:

$$ F=C\,r\theta\sin\theta . $$

4.2 Gerilmeler

Türetme Türevler adım adımgöster

$F=C\,r\theta\sin\theta$ için

$$ \begin{aligned} \pd{F}{r}&=C\theta\sin\theta,\\ \pd{F}{\theta}&=Cr(\sin\theta+\theta\cos\theta),\\ \frac{\partial^2F}{\partial\theta^2}&=Cr(2\cos\theta-\theta\sin\theta). \end{aligned} $$

Buradan

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{C\theta\sin\theta}{r}+\frac{C(2\cos\theta-\theta\sin\theta)}{r}\\ &=\frac{2C\cos\theta}{r},\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{\partial^2F}{\partial r^2}=0,\\ \sigma_{r\theta}&=-\pd{}{r}\big[C(\sin\theta+\theta\cos\theta)\big]=0 . \end{aligned} $$

Sonuç dikkat çekici: her noktada yalnız radyal gerilme vardır. Böyle bir alana radyal gerilme alanı denir: her eleman, yük noktasına yönelen doğru boyunca basılır, çevresel ve kayma gerilmesi yoktur. $C$ sabitini yükten bulalım.

4.3 Sabitin bulunması: denge

Yük noktasını merkez alan, yarıçapı $r$ olan bir yarım çemberle cismin küçük bir parçasını kesip ayıralım. Bu parçaya yük noktasında $+x$ doğrultusunda $P$ etkir; yay üzerindeki dış normal $\vect e_r$ olduğundan yaydaki gerilme vektörü $\sigma_{rr}\vect e_r$'dir ve $x$ bileşeni $\sigma_{rr}\cos\theta$'dır. Yüzeyin ($\theta=\pm\pi/2$) normali $\vect e_\theta$'dır; serbest yüz koşulu $\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$ ister ve bu alan bunu her yerde sağlar. Denge:

$$ \begin{aligned} &P+\int_{-\pi/2}^{\pi/2}\sigma_{rr}\cos\theta\;r\,\dd\theta=0\\ &\Longrightarrow\; P+2C\int_{-\pi/2}^{\pi/2}\cos^2\theta\,\dd\theta=0\\ &\Longrightarrow\; P+\pi C=0\;\Longrightarrow\; C=-\frac P\pi . \end{aligned} $$

Böylece Flamant çözümü (A. Flamant, 1892):

$$ \begin{gathered}F=-\frac P\pi\,r\theta\sin\theta,\\ \boxed{\;\sigma_{rr}=-\frac{2P\cos\theta}{\pi r}\;}\\ \sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0\end{gathered} $$

$y$ yönündeki kuvvet dengesi ($\int\sigma_{rr}\sin\theta\,r\,\dd\theta=0$, tek fonksiyon) ve moment dengesi (bütün gerilmeler yük noktasından geçen doğrular üzerinde) kendiliğinden sağlanır.

4.4 Kartezyen bileşenler ve gerilme çemberleri

Radyal bir alanı Kartezyen bileşenlere dönüştürmek kolaydır: $\sigma_{xx}=\sigma_{rr}\cos^2\theta$, $\sigma_{yy}=\sigma_{rr}\sin^2\theta$, $\sigma_{xy}=\sigma_{rr}\sin\theta\cos\theta$. $\cos\theta=x/r$, $\sin\theta=y/r$ yazınca

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=-\frac{2P}{\pi}\frac{x^3}{(x^2+y^2)^2},\\ \sigma_{yy}&=-\frac{2P}{\pi}\frac{xy^2}{(x^2+y^2)^2},\\ \sigma_{xy}&=-\frac{2P}{\pi}\frac{x^2y}{(x^2+y^2)^2}. \end{aligned} $$

Sabit $|\sigma_{rr}|=\sigma_0$ eğrisini yazalım: $r=\dfrac{2P}{\pi\sigma_0}\cos\theta$. Kutupsal koordinatlarda $r=D\cos\theta$ bir çemberdir: çapı $D=2P/(\pi\sigma_0)$, merkezi $x$ ekseni üzerinde ve yüzeye yük noktasında teğet. Bu yüzden Şekil 5'teki konturlar iç içe çemberlerdir. Ders 08'deki Saint-Venant örneğinde $y$'yi derinlik almıştık; oradaki $\sigma_{yy}=-\frac{2P}{\pi}\frac{y^3}{(x^2+y^2)^2}$, buradaki $\sigma_{xx}$'in $x$ ile $y$ yer değiştirmiş hâlidir. Fotoelastisite deneylerinde yük noktasının altında görülen çember biçimli saçaklar bu çözümün klasik doğrulamasıdır.

Çözümlü örnek 4Duvar yükü altında zemin gerilmesi

Uzun bir duvar zemine birim boy başına $P=100$ kN/m'lik yükü dar bir şerit üzerinden aktarıyor. Zemini doğrusal elastik yarı düzlem kabul ederek (a) duvar ekseninin 1, 2 ve 4 m altında düşey gerilmeyi, (b) $|\sigma_{rr}|=20$ kPa çemberinin çapını bulun.

Çözüm

(a) Eksen üzerinde $y=0$, $\theta=0$; $\sigma_{xx}=\sigma_{rr}=-2P/(\pi x)$:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}(1\ \text{m})&=-63{,}7\ \text{kPa},\\ \sigma_{xx}(2\ \text{m})&=-31{,}8\ \text{kPa},\\ \sigma_{xx}(4\ \text{m})&=-15{,}9\ \text{kPa}. \end{aligned} $$

Derinlik iki katına çıkınca gerilme yarıya iner ($1/x$). (b) $D=2P/(\pi\sigma_0)$, yani $D=2\cdot100/(\pi\cdot20)=3{,}18$ m. Bu çemberin içindeki her noktada radyal basınç 20 kPa'dan büyüktür.

Şekil 6 (sol), aynı yük için yatay doğrular boyunca $\sigma_{xx}$ dağılımını gösteriyor: derinlik arttıkça tepe azalır ve dağılım yayılır, ama eğrinin altındaki alan (o derinlikteki toplam düşey kuvvet) her derinlikte $P$'ye eşittir. Gerçek zeminler doğrusal elastik değildir ve katmanlıdır; bu çözüm temel altı gerilme dağılımı yöntemlerinin başlangıç noktasıdır.

4.5 Yer değiştirmeler ve logaritmik tekillik

Gerilmeler $1/r$ ile tekil: yük noktasında sonsuza gider. Bu, gerçek bir yükün sıfır genişlikte olamayacağının matematiksel yansımasıdır; birkaç yük genişliği uzakta ise çözüm gerçek dağılımı çok iyi temsil eder (Saint-Venant ilkesi). Yer değiştirmeler daha ilginç bir davranış gösterir. Düzlemsel gerilme için Hooke yasasıyla şekil değiştirmeleri yazıp integre edelim.

Türetme Flamant yer değiştirmeleri (düzlemsel gerilme)göster

$\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$ olduğundan

$$ \begin{aligned} \varepsilon_{rr}&=\pd{u_r}{r}=\frac{\sigma_{rr}}{E}=-\frac{2P\cos\theta}{\pi Er},\\ \varepsilon_{\theta\theta}&=\frac{u_r}{r}+\frac1r\pd{u_\theta}{\theta}=-\frac{\nu\sigma_{rr}}{E},\\ \gamma_{r\theta}&=\frac1r\pd{u_r}{\theta}+\pd{u_\theta}{r}-\frac{u_\theta}{r}=0 . \end{aligned} $$

1. İlk denklemi $r$'ye göre integre edersek $u_r=-\frac{2P}{\pi E}\cos\theta\ln r+f(\theta)$. $f$'nin bir ilkelini $F_1(\theta)$ ile gösterelim ($f=F_1'$; Airy fonksiyonu $F$ ile karıştırmamak için).

2. İkinci denklemden

$$ \begin{aligned}\pd{u_\theta}{\theta}&=r\varepsilon_{\theta\theta}-u_r\\&=\frac{2P}{\pi E}(\ln r+\nu)\cos\theta-f(\theta);\end{aligned} $$

$\theta$'ya göre integre edince

$$ \begin{aligned}u_\theta&=\frac{2P}{\pi E}(\ln r+\nu)\sin\theta\\&\quad-F_1(\theta)+g(r).\end{aligned} $$

3. Üçüncü denkleme koyup $r$ ile çarpınca $\ln r$'li terimler sadeleşir ve

$$ \begin{aligned}&\big[F_1''+F_1\big]+\frac{2(1-\nu)P}{\pi E}\sin\theta\\&\quad+\big[rg'-g\big]=0\end{aligned} $$

kalır. Biri yalnız $\theta$'ya, öbürü yalnız $r$'ye bağlı iki parçanın toplamı sıfırsa ikisi de sabittir: $rg'-g=K$ ve

$$ F_1''+F_1=-K-\frac{2(1-\nu)P}{\pi E}\sin\theta . $$

4. $g=Hr-K$ ($H$ rijit dönme). İkinci denklemin özel çözümü $F_1=\frac{(1-\nu)P}{\pi E}\theta\cos\theta$'dır (yerine koyarak doğrulayın); homojen kısım $A\cos\theta+B\sin\theta$ ve $-K$ ekler. Simetri ($u_r$ çift, $u_\theta$ tek fonksiyon) $A=0$, $H=0$ verir; $K$ sadeleşir. Sabitleri tek bir $u_0$ ötelemesinde toplayınca sonuç:

$$ \begin{aligned} u_r&=-\frac{P}{\pi E}\Big[2\cos\theta\ln r\\ &\qquad+(1-\nu)\,\theta\sin\theta\Big]+u_0\cos\theta,\\ u_\theta&=\frac{P}{\pi E}\Big[2\sin\theta\ln r-(1-\nu)\,\theta\cos\theta\\ &\qquad\quad+(1+\nu)\sin\theta\Big]-u_0\sin\theta . \end{aligned} $$

$u_0$, $x$ doğrultusundaki rijit ötelemedir ve bir referans noktasının sabit tutulmasıyla belirlenir. Betik, bu alanın şekil değiştirmelerinin Hooke yasasını tam olarak sağladığını SymPy ile denetler. Düzlemsel şekil değiştirme için $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$ dönüşümü (Ders 09) uygulanır.

Yüzeydeki düşey yer değiştirmeye bakalım. $\theta=+\pi/2$ kenarında $\vect e_\theta=-\vect e_x$ olduğundan cismin içine doğru yer değiştirme $-u_\theta$'dır; $\theta=-\pi/2$ kenarında $\vect e_\theta=+\vect e_x$ ve içe doğru yer değiştirme $+u_\theta$'dır. $u_\theta$ tek fonksiyon olduğundan iki taraf aynı sonucu verir ve sonuç $\ln r$ içerir. İki yüzey noktası arasındaki fark

$$ \delta(r)-\delta(d)=\frac{2P}{\pi E}\ln\frac dr $$

olur (düzlemsel gerilme): yüke yakın noktalar daha çok çöker, ama mutlak çökme tanımsızdır, çünkü $r\to\infty$'da $\ln r$ sınırsız büyür. İki boyutlu yarı düzlem probleminde çökmeyi ancak bir referans noktasına göre verebiliriz (Şekil 6, sağ). Bu bir hata değil, iki boyutlu idealleştirmenin özelliğidir: sonsuz uzunlukta bir çizgisel yük sonsuz büyük bir toplam kuvvettir.

Solda üç çan eğrisi: 1, 2 ve 4 m derinlikte yatay doğrular boyunca düşey gerilme; sığ olan dar ve derin, derin olan geniş ve sığ. Sağda yüzeyde göreli oturma: ortada keskin bir tepe, iki yana logaritmik olarak azalıyor.
Şekil 6. Flamant çözümünün iki mühendislik okuması ($P=100$ kN/m). Solda farklı derinliklerde $\sigma_{xx}$ dağılımı; sağda $E=30$ MPa, $\nu=0{,}3$ (düzlemsel şekil değiştirme) için yüzey oturmasının $r=10$ m'deki noktaya göre değeri. $r=1$ m ile $r=10$ m arasındaki fark 4,45 mm'dir.
İpucu

Teğetsel yük ve dağılı yükler

Yüzeye teğet bir $Q$ yükü için aynı akıl yürütme $F=\frac{Q}{\pi}r\theta\cos\theta$'yı ve $\sigma_{rr}=-\frac{2Q\sin\theta}{\pi r}$'yi verir (yükün baktığı tarafta basınç, diğer tarafta çekme). Flamant çözümü bir “Green fonksiyonu” gibi kullanılır: yüzeye dağılı bir $p(y)$ yükü, çizgisel yüklerin integrali olarak süperpozisyonla çözülür. Temas problemleri (Hertz) bu yoldan kurulur.

5. Kama problemleri

5.1 Tepesinden eksenel yüklü kama

Flamant'ın yarı düzlemi, açıklığı $180°$ olan bir kamadır. Açıklığı $2\beta$ olan genel bir kamanın tepesine eksen doğrultusunda $P$ kuvveti (birim kalınlık başına) uygulandığını düşünelim (Şekil 7). Keski, bıçak, kama biçimli tutucular ve kayaç yarma kamaları bu problemin örnekleridir. Boyut çözümlemesi yine $F=r\,g(\theta)$'yı gösterir ve aynı terim işe yarar: $F=C\,r\theta\sin\theta$, $\sigma_{rr}=2C\cos\theta/r$, $\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$. Kama yüzleri $\theta=\pm\beta$'da serbesttir ve bu koşul $\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$ olduğundan kendiliğinden sağlanır. Fark yalnız denge integralinin sınırlarındadır:

$$ \begin{aligned} &P+2C\int_{-\beta}^{\beta}\cos^2\theta\,\dd\theta\\ &=P+C\,(2\beta+\sin2\beta)=0\\ &\Longrightarrow\;\sigma_{rr}=-\frac{2P\cos\theta}{(2\beta+\sin2\beta)\,r}. \end{aligned} $$

İki sınır durumu sonucu sınar:

  • $\beta=\pi/2$: $2\beta+\sin2\beta=\pi$ ve Flamant çözümü geri gelir.
  • $\beta\to0$ (çok ince kama): $2\beta+\sin2\beta\approx4\beta$ ve $\sigma_{rr}\approx-P/(2\beta r)$. $2\beta r$, yarıçapı $r$ olan yayın uzunluğudur; ince kamada gerilme “kuvvet bölü kesit” ile aynıdır.
Solda tepesinden P kuvvetiyle itilen, açıklığı 2β olan bir kama; içeride bir yay boyunca radyal basınç okları, ortada en uzun. Sağda yarım açı β'ya karşı oran eğrisi: küçük açıda 1, 90 derecede 4/π = 1,27.
Şekil 7. Tepesinden eksenel yüklü kama. Sağda eksendeki kesin gerilmenin, kuvveti yaya düzgün dağıtan basit tahmine ($P$ bölü kiriş genişliği $2r\sin\beta$) oranı: ince kamada iki yaklaşım aynı, açı büyüdükçe kesin gerilme eksende toplanır.

Çözümlü örnek 5Keski ucunda gerilme

Yarım açısı $\beta=15°$ olan çelik bir keskiye uç bölgesinde, kalınlık boyunca düzgün dağılmış $P=200$ N/mm eksenel kuvvet etkiyor. Uçtan $r=5$ mm ve $r=20$ mm uzaklıkta eksen üzerindeki gerilmeyi bulun.

Çözüm

$\beta=15°=0{,}2618$ rad, dolayısıyla $2\beta+\sin2\beta$ toplamı $0{,}5236+0{,}5=1{,}0236$ olur. Eksen üzerinde $\theta=0$:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=-\frac{2P}{(2\beta+\sin2\beta)\,r}\\ &=-\frac{1{,}9539\,P}{r},\\ \sigma_{rr}(5\ \text{mm})&=-78{,}2\ \text{MPa},\\ \sigma_{rr}(20\ \text{mm})&=-19{,}5\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

Basit tahmin $P/(2r\sin\beta)$ $r=5$ mm'de $-77{,}3$ MPa verirdi; fark yalnız %1,1'dir (Şekil 7, $\beta=15°$). Uca yaklaştıkça gerilme $1/r$ ile büyür: gerçek keskilerde uç bölgesi plastikleşir ya da körelir; kesin çözüm uçtan birkaç milimetre uzaktaki dağılımı doğru verir.

5.2 Enine yüklü kama ve bir uyarı

Kama tepesine eksene dik bir $Q$ kuvveti etkirse aynı yöntem $F\propto r\theta\cos\theta$ terimiyle $\sigma_{rr}=-\dfrac{2Q\sin\theta}{(2\beta-\sin2\beta)\,r}$ sonucunu verir (Alıştırma 7). Kuvvetin baktığı yarı basılır, öbür yarı çekilir; uzun ince bir konsol kirişin ucuna etkiyen kuvvete benzer bir tablo. Bu iki çözüm birlikte, tepesine eğik bir kuvvet etkiyen kamayı süperpozisyonla verir.

Dikkat

Moment yüklü kama paradoksu

Tepesine tekil bir moment etkiyen kamanın klasik çözümü, açıklık $\tan2\beta=2\beta$ denklemini sağladığında (yaklaşık $2\beta\approx257{,}5°$) tanımsız hâle gelir: katsayının paydası sıfırlanır. Bu, literatürde Sternberg–Koiter paradoksu olarak bilinir ve tekil yüklerin yalnızca bir idealleştirme olduğunu, bazı geometrilerde yükün gerçek dağılımının ihmal edilemeyeceğini hatırlatır.

6. Eğri çubuğun saf eğilmesi

İç yarıçapı $a$, dış yarıçapı $b$ olan, dairesel eksenli bir çubuğun (kemerin) iki ucuna eşit ve zıt $M$ momentleri uygulanıyor (Şekil 8). Kanca, zincir halkası, makine gövdesindeki kavisli kirişler ve kemerler bu durumla karşılaşır. Mukavemette düz kiriş formülü $\sigma=My/I$ kullanılır; acaba eğrilik ne kadar fark yaratır?

Her radyal kesitte aynı moment etkidiğinden gerilmeler $\theta$'ya bağlı olmamalıdır. Michell tablosunun $n=0$ satırından

$$ F=A\ln r+Br^2\ln r+Cr^2 $$

alırız (sabit terim gerilme üretmez). Bu terimlerin gerilmeleri

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{A}{r^2}+B(1+2\ln r)+2C,\\ \sigma_{\theta\theta}&=-\frac{A}{r^2}+B(3+2\ln r)+2C,\\ \sigma_{r\theta}&=0 . \end{aligned} $$
Sezgi

Burada neden $B\ne0$ olabilir?

Ders 12'de tam halkada $r^2\ln r$ teriminin katsayısını sıfır almıştık, çünkü bu terim $\theta$ ile doğrusal artan bir yer değiştirme üretir ve halkada bir tur dönünce başlangıç noktasına aynı değerle dönülemez. Eğri çubuk ise kapalı bir halka değildir: açısı sınırlı bir parçadır. $\theta$ ile artan çevresel yer değiştirme, uç kesitlerin birbirine göre dönmesi, yani eğilmenin ta kendisidir. Aynı terim halkada yasak, eğri çubukta gereklidir.

Dört koşul, üç bilinmeyen için yeterlidir (biri kendiliğinden sağlanır). İlk ikisi iç ve dış yüzün serbest olduğunu, son ikisi uç kesitte bileşke kuvvetin sıfır, momentin $M$ olduğunu söyler:

$$ \begin{aligned} &\sigma_{rr}(a)=0,\qquad \sigma_{rr}(b)=0,\\ &\int_a^b\sigma_{\theta\theta}\,\dd r=0,\\ &\int_a^b\sigma_{\theta\theta}\,r\,\dd r=M . \end{aligned} $$

Burada $M$'yi, uç kesitteki çevresel gerilmelerin eğrilik merkezine göre momenti olarak tanımladık; $M\gt0$ dış liflerde çekme, iç liflerde basınç yaratır ve çubuğun eğriliğini artırır. Bileşke kuvvet koşulu, iki yüz koşulu sağlandığında kendiliğinden sağlanır: $F=F(r)$ için $\sigma_{rr}=F'/r$ ve $\sigma_{\theta\theta}=F''$ olduğundan

$$ \begin{aligned}\int_a^b\sigma_{\theta\theta}\,\dd r&=F'(b)-F'(a)\\&=\Big[r\,\sigma_{rr}\Big]_a^b=0 .\end{aligned} $$

Kalan üç koşul üç doğrusal denklem verir; çözümleri ($N$ aşağıda tanımlı)

$$ \begin{aligned} A&=\frac{4M}{N}\,a^2b^2\ln\frac ba,\\ B&=\frac{2M}{N}\,(b^2-a^2),\\ C&=\frac{M}{N}\left[a^2-b^2+2a^2\ln a\right.\\&\qquad\left.{}-2b^2\ln b\right]. \end{aligned} $$

Bunları gerilme ifadelerine koyunca H. Golovin'e atfedilen çözüm çıkar:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{4M}{N}\left[\frac{a^2b^2}{r^2}\ln\frac ba+b^2\ln\frac rb\right.\\ &\qquad\left.{}+a^2\ln\frac ar\right],\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{4M}{N}\left[-\frac{a^2b^2}{r^2}\ln\frac ba+b^2\ln\frac rb\right.\\ &\qquad\left.{}+a^2\ln\frac ar+b^2-a^2\right],\\ N&=(b^2-a^2)^2-4a^2b^2\left(\ln\frac ba\right)^{2}. \end{aligned} $$
Mühendislik notu

Radyal gerilme ve eğri kompozit parçalar

Düz kirişte olmayan $\sigma_{rr}$, eğri çubukta iç ve dış yüzde sıfırdır ama kesitin içinde sıfırdan farklıdır (Şekil 8). $M\gt0$ eğriliği artıran momentte $\sigma_{rr}$ basınçtır; moment ters yönde etkirse (eğriliği azaltan, “açan” moment) $\sigma_{rr}$ çekmeye döner. Bu çekme, kalınlık doğrultusunda dayanımı zayıf olan tabakalı kompozitlerde (L biçimli bağlantı parçaları, eğri flanşlar) tabakaların ayrılmasına, yani delaminasyona yol açabilir. Kompozit tasarımında eğri bölgelerin kalınlık doğrultusundaki gerilme kontrolü bu çözümün doğrudan bir uzantısıdır.

Solda iç yarıçapı a, dış yarıçapı b olan yarım halka biçimli eğri bir çubuk, iki ucunda kırmızı eğri oklarla M momentleri. Sağda r/a 1'den 2'ye: mavi kesin çevresel gerilme iç yüzde −7,76'dan dış yüzde 4,92'ye eğri biçimde artıyor; kesikli düz kiriş doğrusu −6'dan 6'ya; turuncu radyal gerilme iki uçta sıfır, ortada yaklaşık −1.
Şekil 8. Eğri çubuğun saf eğilmesi ($b/a=2$). Kesin çevresel gerilme doğrusal değil, hiperbolik bir dağılım gösterir: iç lif gerilmesi düz kiriş değerinden %29 büyük, dış lif %18 küçük. Tarafsız eksen ağırlık merkezinden eğrilik merkezine doğru kayar ($r=1{,}444a$). Radyal gerilme yüzlerde sıfırdır ama içeride sıfırdan farklıdır.

Çözümlü örnek 6Eğriliğin etkisi: kesin çözüm ve düz kiriş

$b/a=2$ olan dikdörtgen kesitli eğri bir çubuk (birim kalınlık, yükseklik $h=b-a=a$) saf eğilme momenti $M$ taşıyor. İç ve dış lif gerilmelerini düz kiriş formülüyle karşılaştırın.

Çözüm

Düz kirişte $\sigma_{\max}=6M/h^2=6M/a^2$. Golovin çözümünde $\ln2=0{,}6931$, $N=9-16\,(0{,}6931)^2=1{,}3127$ ve

$$ \begin{gathered} \sigma_{\theta\theta}(a)=\frac{4M}{N a^2}\Big[-8\ln2+4-1\Big]\\ =-7{,}755\,\frac{M}{a^2},\\ \sigma_{\theta\theta}(b)=+4{,}917\,\frac{M}{a^2}. \end{gathered} $$

Oranlar: iç lif $7{,}755/6=1{,}293$, dış lif $4{,}917/6=0{,}820$. Eğrilik, iç lifteki gerilmeyi %29 artırır. Nedeni geometrik: iç lifler daha kısadır; aynı kesit dönmesi kısa liflerde daha büyük birim şekil değiştirme yaratır. Kanca ve zincir halkası gibi keskin eğrilikli elemanlarda kırılmanın iç yüzden başlaması bu yüzdendir. Mukavemetteki eğri çubuk (Winkler) teorisi bu sonuca kesit düzlem kalır kabulüyle çok yakın değerler verir; kesin çözüm, o teorinin doğruluğunu sınamamızı sağlar.

7. Python ile doğrulama

Betik dersteki bütün kapalı çözümleri sembolik olarak denetler: Michell tablosundaki 17 terimin biharmonik olduğunu, Kirsch katsayılarının üç sınır koşulundan tek türlü çıktığını, Flamant yer değiştirmelerinin Hooke yasasını sağladığını, kama katsayısını ve eğri çubukta bileşke kuvvetin sıfır olduğunu gösterir. Ayrıca çözümlü örneklerdeki bütün sayıları hesaplar. Kendi delik çapınızı, yükünüzü ya da kama açınızı yazarak deneyebilirsiniz.

e13_kutupsal_ornekler.py161 satır · Pythonİndir
"""Ders 13 — Kutupsal koordinatlarda örnek çözümler: delikli levha, yarı düzlem, kama, eğri çubuk.

Bu betik derste türetilen kapalı çözümleri SymPy ile denetler ve çözümlü örneklerin sayılarını hesaplar:
  1. Michell terimlerinin biharmonik olduğu
  2. Kirsch problemi: katsayıların sınır koşullarından bulunması, delik çevresinde σθθ, sönüm
  3. Flamant problemi: gerilmeler, denge, yer değiştirmelerin Hooke yasasıyla uyumu, örnek sayılar
  4. Tepesinden yüklü kama: katsayı ve Flamant limiti
  5. Eğri çubuğun saf eğilmesi (Golovin): katsayılar ve düz kirişle karşılaştırma

Çalıştır:  python e13_kutupsal_ornekler.py
Gerekenler: numpy, sympy  (Python 3.10+)
"""
import numpy as np
import sympy as sp

r, th, a, S = sp.symbols("r theta a S", positive=True)


def biharm(F):
    """Kutupsal koordinatlarda ∇⁴F."""
    lap = lambda f: sp.diff(f, r, 2) + sp.diff(f, r) / r + sp.diff(f, th, 2) / r**2
    return sp.simplify(lap(lap(F)))


def gerilmeler(F):
    """Airy fonksiyonundan kutupsal gerilmeler (kütle kuvveti yok)."""
    srr = sp.diff(F, r) / r + sp.diff(F, th, 2) / r**2
    stt = sp.diff(F, r, 2)
    srt = -sp.diff(sp.diff(F, th) / r, r)
    return sp.simplify(srr), sp.simplify(stt), sp.simplify(srt)


# %% 1. Michell terimleri
print("=== 1. Michell terimleri biharmonik mi? ===")
n = sp.Symbol("n", positive=True, integer=True)
terimler = {
    "ln r": sp.log(r), "r^2 ln r": r**2 * sp.log(r), "r^2": r**2, "theta": th,
    "r theta sin": r * th * sp.sin(th), "r theta cos": r * th * sp.cos(th),
    "r^3 cos": r**3 * sp.cos(th), "r ln r cos": r * sp.log(r) * sp.cos(th), "cos/r": sp.cos(th) / r,
}
for k in (2, 3):
    for p in (k, -k, k + 2, -k + 2):
        terimler[f"r^{p} cos{k}θ"] = r**p * sp.cos(k * th)
hepsi = all(biharm(F) == 0 for F in terimler.values())
print(f"{len(terimler)} terim denetlendi, hepsi ∇⁴F = 0: {hepsi}")
assert hepsi

# %% 2. Kirsch problemi
print("\n=== 2. Kirsch: tek eksenli çekmede dairesel delik ===")
A0, A2, B2, C2, D2 = sp.symbols("A0 A2 B2 C2 D2")
# Uzak alan F∞ = S y²/2 = S r²/4 (1 - cos2θ) → r² ve r² cos2θ katsayıları sabit
F = A0 * sp.log(r) + S * r**2 / 4 + (-S * r**2 / 4 + B2 * r**4 + C2 / r**2 + D2) * sp.cos(2 * th)
srr, stt, srt = gerilmeler(F)
# r → ∞ sınırlı kalmalı → B2 = 0
F = F.subs(B2, 0)
srr, stt, srt = gerilmeler(F)
denk = [sp.simplify(srr.subs(r, a).subs(th, 0) + srr.subs(r, a).subs(th, sp.pi / 2)),   # cos2θ'dan bağımsız kısım
        sp.simplify(srr.subs(r, a).subs(th, 0) - srr.subs(r, a).subs(th, sp.pi / 2)),   # cos2θ katsayısı
        sp.simplify(srt.subs(r, a).subs(th, sp.pi / 4))]
coz = sp.solve(denk, [A0, C2, D2], dict=True)[0]
print("Katsayılar:", {str(k): sp.factor(v) for k, v in coz.items()})
srr, stt, srt = [sp.simplify(s.subs(coz)) for s in (srr, stt, srt)]
kenar = sp.simplify(stt.subs(r, a))
print("Delik kenarında σθθ(a,θ) =", sp.simplify(sp.expand_trig(kenar)))
assert sp.simplify(kenar - S * (1 - 2 * sp.cos(2 * th))) == 0
assert sp.simplify(srr.subs(r, a)) == 0 and sp.simplify(srt.subs(r, a)) == 0
Kt = sp.simplify(kenar.subs(th, sp.pi / 2) / S)
print(f"K_t = σθθ(a, 90°)/S = {Kt};  σθθ(a, 0°)/S = {sp.simplify(kenar.subs(th, 0) / S)}")

f_y = sp.lambdify(r, sp.simplify(stt.subs(th, sp.pi / 2) / S).subs(a, 1))   # y ekseni: σxx = σθθ
f_x = sp.lambdify(r, sp.simplify(stt.subs(th, 0) / S).subs(a, 1))           # x ekseni: σyy = σθθ
print("y ekseni boyunca σxx/S (r/a: değer):", ", ".join(f"{q:g}: {f_y(q):.4f}" for q in (1, 1.5, 2, 3, 5)))
print("x ekseni boyunca σyy/S (r/a: değer):", ", ".join(f"{q:g}: {f_x(q):.4f}" for q in (1, 1.5, np.sqrt(3), np.sqrt(6), 4)))
# σxx'in 1,1S'ye düştüğü uzaklık (y ekseni)
q = sp.Symbol("q", positive=True)    # q = a²/r²
kok = [s for s in sp.solve(sp.Rational(3, 2) * q**2 + q / 2 - sp.Rational(1, 10), q) if s > 0][0]
print(f"y ekseninde σxx = 1,1 S olduğu yer: r/a = {float(1 / sp.sqrt(kok)):.3f}")
# Sayısal örnek: S = 80 MPa, delik çapı 20 mm
S_ornek, a_ornek = 80.0, 10.0
print(f"Örnek: S = {S_ornek:.0f} MPa, a = {a_ornek:.0f} mm → delik kenarında σmax = {3 * S_ornek:.0f} MPa, "
      f"θ=0'da {-S_ornek:.0f} MPa; r = 2a'da (y ekseni) σxx = {S_ornek * f_y(2):.1f} MPa")
# Delik kenarının yer değiştirmesi (düzlemsel gerilme; rijit cisim terimleri sıfır)
E, nu = sp.symbols("E nu", positive=True)
ur = sp.integrate((srr - nu * stt) / E, r)
ur_a = sp.simplify(sp.expand_trig(ur.subs(r, a)))
print("Delik kenarında u_r(a,θ) =", ur_a, " → çap değişimi: x yönünde",
      sp.simplify(2 * ur_a.subs(th, 0)), ", y yönünde", sp.simplify(2 * ur_a.subs(th, sp.pi / 2)))
print("İki eksenli: m = S2/S1 → σθθ,max/S1 = 3 − m, σθθ,min/S1 = 3m − 1")
for lam in (-1, -0.5, 0, 0.5, 1):
    print(f"   m = {lam:+.1f}: max = {3 - lam:.1f}, min = {3 * lam - 1:+.1f}")

# %% 3. Flamant problemi
print("\n=== 3. Flamant: yarı düzlemde çizgisel tekil yük ===")
P, E, nu = sp.symbols("P E nu", positive=True)
F = -P / sp.pi * r * th * sp.sin(th)
srr, stt, srt = gerilmeler(F)
print("σrr =", srr, "| σθθ =", stt, "| σrθ =", srt)
assert sp.simplify(srr + 2 * P * sp.cos(th) / (sp.pi * r)) == 0 and stt == 0 and srt == 0
Fx = sp.integrate(srr * sp.cos(th) * r, (th, -sp.pi / 2, sp.pi / 2))
print("Yarım çember üzerindeki x-bileşkesi ∫σrr cosθ r dθ =", sp.simplify(Fx), " (yük P ile dengede)")
# Yer değiştirmeler (düzlemsel gerilme), C: x yönünde rijit öteleme
C = sp.Symbol("C")
ur = -P / (sp.pi * E) * (2 * sp.cos(th) * sp.log(r) + (1 - nu) * th * sp.sin(th)) + C * sp.cos(th)
ut = P / (sp.pi * E) * (2 * sp.sin(th) * sp.log(r) - (1 - nu) * th * sp.cos(th) + (1 + nu) * sp.sin(th)) - C * sp.sin(th)
err = sp.diff(ur, r)
ett = (ur + sp.diff(ut, th)) / r
grt = sp.diff(ur, th) / r + sp.diff(ut, r) - ut / r
ok = [sp.simplify(err - (srr - nu * stt) / E), sp.simplify(ett - (stt - nu * srr) / E), sp.simplify(grt)]
print("Yer değiştirmelerden şekil değiştirme − Hooke (sıfır olmalı):", ok)
assert all(x == 0 for x in ok)
# Sayısal: P = 100 kN/m duvar yükü, zemin
Pn = 100.0  # kN/m
for d in (1.0, 2.0, 4.0):
    print(f"   yükün {d:.0f} m altında σxx = {-2 * Pn / (np.pi * d):.1f} kPa")
s0 = 20.0  # kPa
print(f"   |σrr| = {s0:.0f} kPa çemberinin çapı D = 2P/(π σ0) = {2 * Pn / (np.pi * s0):.2f} m")
Ez, nuz = 30e3, 0.3   # kPa (30 MPa), zemin için örnek
dd = 2 * Pn * (1 - nuz**2) / (np.pi * Ez) * np.log(10.0 / 1.0)
print(f"   Düzlemsel şekil değiştirme, E = 30 MPa, ν = 0,3: yüzeyde r = 1 m ile r = 10 m arasındaki "
      f"oturma farkı = {dd * 1000:.2f} mm")

# %% 4. Kama
print("\n=== 4. Tepesinden eksenel yüklü kama (açıklık 2β) ===")
beta = sp.Symbol("beta", positive=True)
Ck = sp.Symbol("Ck")
srr_k = 2 * Ck * sp.cos(th) / r
cozk = sp.solve(sp.Eq(P + sp.integrate(srr_k * sp.cos(th) * r, (th, -beta, beta)), 0), Ck)[0]
print("C =", sp.simplify(cozk), "→ σrr = -2P cosθ / ((2β + sin2β) r)")
print("β = π/2 limitinde 2β + sin2β =", sp.simplify((2 * beta + sp.sin(2 * beta)).subs(beta, sp.pi / 2)), "(Flamant)")
for bd in (10, 15, 30, 45, 60, 90):
    b = np.radians(bd)
    kesin = 2 / (2 * b + np.sin(2 * b))          # σrr(θ=0)·r/P
    kiris = 1 / (2 * np.sin(b))                  # P / (kiriş genişliği 2 r sinβ)
    print(f"   β = {bd:2d}°: σrr(0)·r/P = {kesin:.4f}, P/(2r sinβ)·r/P = {kiris:.4f}, oran = {kesin / kiris:.3f}")
b = np.radians(15)
Pk, rk = 200.0, 5.0   # N/mm (kalınlık başına), mm
print(f"Örnek: β = 15°, P = {Pk:.0f} N/mm, r = {rk:.0f} mm → σrr(0) = {-2 * Pk / ((2 * b + np.sin(2 * b)) * rk):.1f} MPa; "
      f"r = 20 mm'de {-2 * Pk / ((2 * b + np.sin(2 * b)) * 20):.1f} MPa")

# %% 5. Eğri çubuğun saf eğilmesi
print("\n=== 5. Eğri çubuk, saf eğilme (iç yarıçap a, dış b) ===")
A, B, Cc, M, bb = sp.symbols("A B C M b", real=True)
F = A * sp.log(r) + B * r**2 * sp.log(r) + Cc * r**2
srr, stt, srt = gerilmeler(F)
koşullar = [srr.subs(r, a), srr.subs(r, bb), sp.integrate(stt, (r, a, bb)), sp.integrate(stt * r, (r, a, bb)) - M]
coz = sp.solve(koşullar[:2] + [koşullar[3]], [A, B, Cc], dict=True)[0]
print("∫σθθ dr (bileşke kuvvet) =", sp.simplify(koşullar[2].subs(coz)))
an, bn, Mn = 1.0, 2.0, 1.0
stt_n = sp.lambdify(r, stt.subs(coz).subs({a: an, bb: bn, M: Mn}))
h = bn - an
duz = 6 * Mn / h**2
print(f"b/a = 2, M = 1 (birim kalınlık): σθθ(a) = {stt_n(an):+.4f}, σθθ(b) = {stt_n(bn):+.4f}; "
      f"düz kiriş 6M/h² = ±{duz:.4f}")
print(f"   iç lif oranı = {abs(stt_n(an)) / duz:.3f}, dış lif oranı = {abs(stt_n(bn)) / duz:.3f}")
for oran in (1.2, 2.0, 3.0):     # Alıştırma 8: eğriliğin şiddeti
    f = sp.lambdify(r, stt.subs(coz).subs({a: 1.0, bb: oran, M: 1.0}))
    d = 6.0 / (oran - 1.0) ** 2
    print(f"   b/a = {oran:.1f}: iç lif / düz kiriş = {abs(f(1.0)) / d:.3f}, dış lif / düz kiriş = {abs(f(oran)) / d:.3f}")
rr = np.linspace(an, bn, 20001)
s = stt_n(rr)
print(f"   tarafsız eksen (σθθ = 0) r = {rr[np.argmin(np.abs(s))]:.4f}·a, ortalama yarıçap {(an + bn) / 2:.2f}·a")

Terminal çıktısıpython e13_kutupsal_ornekler.py
=== 1. Michell terimleri biharmonik mi? ===
17 terim denetlendi, hepsi ∇⁴F = 0: True

=== 2. Kirsch: tek eksenli çekmede dairesel delik ===
Katsayılar: {'A0': -S*a**2/2, 'C2': -S*a**4/4, 'D2': S*a**2/2}
Delik kenarında σθθ(a,θ) = S*(4*sin(theta)**2 - 1)
K_t = σθθ(a, 90°)/S = 3;  σθθ(a, 0°)/S = -1
y ekseni boyunca σxx/S (r/a: değer): 1: 3.0000, 1.5: 1.5185, 2: 1.2188, 3: 1.0741, 5: 1.0224
x ekseni boyunca σyy/S (r/a: değer): 1: -1.0000, 1.5: -0.0741, 1.73205: -0.0000, 2.44949: 0.0417, 4: 0.0254
y ekseninde σxx = 1,1 S olduğu yer: r/a = 2.666
Örnek: S = 80 MPa, a = 10 mm → delik kenarında σmax = 240 MPa, θ=0'da -80 MPa; r = 2a'da (y ekseni) σxx = 97.5 MPa
Delik kenarında u_r(a,θ) = S*a*(3 - 4*sin(theta)**2)/E  → çap değişimi: x yönünde 6*S*a/E , y yönünde -2*S*a/E
İki eksenli: m = S2/S1 → σθθ,max/S1 = 3 − m, σθθ,min/S1 = 3m − 1
   m = -1.0: max = 4.0, min = -4.0
   m = -0.5: max = 3.5, min = -2.5
   m = +0.0: max = 3.0, min = -1.0
   m = +0.5: max = 2.5, min = +0.5
   m = +1.0: max = 2.0, min = +2.0

=== 3. Flamant: yarı düzlemde çizgisel tekil yük ===
σrr = -2*P*cos(theta)/(pi*r) | σθθ = 0 | σrθ = 0
Yarım çember üzerindeki x-bileşkesi ∫σrr cosθ r dθ = -P  (yük P ile dengede)
Yer değiştirmelerden şekil değiştirme − Hooke (sıfır olmalı): [0, 0, 0]
   yükün 1 m altında σxx = -63.7 kPa
   yükün 2 m altında σxx = -31.8 kPa
   yükün 4 m altında σxx = -15.9 kPa
   |σrr| = 20 kPa çemberinin çapı D = 2P/(π σ0) = 3.18 m
   Düzlemsel şekil değiştirme, E = 30 MPa, ν = 0,3: yüzeyde r = 1 m ile r = 10 m arasındaki oturma farkı = 4.45 mm

=== 4. Tepesinden eksenel yüklü kama (açıklık 2β) ===
C = -P/(2*beta + sin(2*beta)) → σrr = -2P cosθ / ((2β + sin2β) r)
β = π/2 limitinde 2β + sin2β = pi (Flamant)
   β = 10°: σrr(0)·r/P = 2.8940, P/(2r sinβ)·r/P = 2.8794, oran = 1.005
   β = 15°: σrr(0)·r/P = 1.9539, P/(2r sinβ)·r/P = 1.9319, oran = 1.011
   β = 30°: σrr(0)·r/P = 1.0454, P/(2r sinβ)·r/P = 1.0000, oran = 1.045
   β = 45°: σrr(0)·r/P = 0.7780, P/(2r sinβ)·r/P = 0.7071, oran = 1.100
   β = 60°: σrr(0)·r/P = 0.6756, P/(2r sinβ)·r/P = 0.5774, oran = 1.170
   β = 90°: σrr(0)·r/P = 0.6366, P/(2r sinβ)·r/P = 0.5000, oran = 1.273
Örnek: β = 15°, P = 200 N/mm, r = 5 mm → σrr(0) = -78.2 MPa; r = 20 mm'de -19.5 MPa

=== 5. Eğri çubuk, saf eğilme (iç yarıçap a, dış b) ===
∫σθθ dr (bileşke kuvvet) = 0
b/a = 2, M = 1 (birim kalınlık): σθθ(a) = -7.7552, σθθ(b) = +4.9170; düz kiriş 6M/h² = ±6.0000
   iç lif oranı = 1.293, dış lif oranı = 0.820
   b/a = 1.2: iç lif / düz kiriş = 1.065, dış lif / düz kiriş = 0.943
   b/a = 2.0: iç lif / düz kiriş = 1.293, dış lif / düz kiriş = 0.820
   b/a = 3.0: iç lif / düz kiriş = 1.528, dış lif / düz kiriş = 0.753
   tarafsız eksen (σθθ = 0) r = 1.4440·a, ortalama yarıçap 1.50·a

Çıktıdaki kama tablosu Şekil 7'nin sayısal hâlidir: $\beta=30°$'ye kadar basit “kuvvet bölü genişlik” tahmini %5'ten az hata yapar; yarı düzlemde ($\beta=90°$) fark %27'ye çıkar.

8. Sık yapılan hatalar

  • Uzak alanı kutupsal bileşenlere yanlış dönüştürmek. $\sigma_{r\theta}=-\tfrac S2\sin2\theta$'daki eksi işareti unutulursa katsayılar yanlış çıkar. Dönüşümü her zaman Ders 03'teki formüllerle yazın ve $\theta=45°$'de bir sağlama yapın.
  • Sonsuzda büyüyen terimi tutmak. Delik probleminde $r^4\cos2\theta$ ve $r^2\ln r$ terimleri atılmalıdır; ilki sonsuzda gerilmeyi sınırsız büyütür, ikincisi tam levhada çok değerli yer değiştirme verir.
  • $K_t$'yi deliğin büyüklüğüne bağlamak. Sonsuz levhada $K_t=3$ delik çapından bağımsızdır. Büyük delik, yığılmayı daha geniş bir bölgeye yayar; tepe değerini değiştirmez (sonlu genişlik etkisi hariç).
  • Delik kenarındaki basıncı gözden kaçırmak. Tek eksenli çekmede yük doğrultusundaki uçta $\sigma_{\theta\theta}=-S$'dir.
  • Flamant'ta açıyı yanlış eksenden ölçmek. $\sigma_{rr}=-2P\cos\theta/(\pi r)$ formülünde $\theta$ yük doğrultusundan ölçülür; yüzeyden ölçülürse $\cos$ yerine $\sin$ gelir.
  • Yarı düzlemde mutlak çökme vermek. İki boyutlu Flamant çözümünde çökme yalnız bir referans noktasına göre anlamlıdır.
  • Kama denge integralinde sınırları $\pm\pi/2$ almak. Kama için sınırlar $\pm\beta$'dır; payda $2\beta+\sin2\beta$ olur.
  • Eğri çubukta düz kiriş formülüyle yetinmek. $b/a=2$'de iç lif gerilmesi %29 büyüktür; keskin eğrilikte fark daha da artar.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayDelik kenarında dört nokta

Uzakta $S=120$ MPa tek eksenli çekme taşıyan geniş bir levhadaki dairesel deliğin kenarında $\theta=0°,\ 30°,\ 60°,\ 90°$ noktalarında $\sigma_{\theta\theta}$'yı bulun. Kenarın hangi noktasında çevresel gerilme sıfırdır?

Çözümü göster

$\sigma_{\theta\theta}=S(1-2\cos2\theta)$:

$$ \begin{aligned} \theta=0°&: &-120\ \text{MPa},\\ \theta=30°&: &0,\\ \theta=60°&: &240\ \text{MPa},\\ \theta=90°&: &360\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

$\cos2\theta=1/2$ olduğunda, yani $\theta=30°,\ 150°,\ 210°,\ 330°$'de gerilme sıfırdır. Basınç bölgesi yük doğrultusu çevresinde $-30°\lt\theta\lt30°$ (ve karşı tarafta) uzanır.

Alıştırma 2KolayFlamant alanı dengede mi?

Kutupsal denge denklemlerinden ilki, kütle kuvveti yokken $\pd{\sigma_{rr}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta}+\frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}=0$'dır. Flamant gerilmelerinin bu denklemi ve ikinci denklemi sağladığını doğrudan gösterin.

Çözümü göster

$\sigma_{rr}=-2P\cos\theta/(\pi r)$, $\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$. İlk denklem:

$$ \begin{gathered}\pd{\sigma_{rr}}{r}=\frac{2P\cos\theta}{\pi r^2},\\ \frac{\sigma_{rr}}{r}=-\frac{2P\cos\theta}{\pi r^2},\\ \pd{\sigma_{rr}}{r}+\frac{\sigma_{rr}}{r}=0 .\end{gathered} $$

İkinci denklem $\frac1r\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}+\pd{\sigma_{r\theta}}{r}+\frac{2\sigma_{r\theta}}{r}=0$ bütün terimleri sıfır olduğundan sağlanır. Airy fonksiyonundan türetilen her alan dengeyi zaten özdeş olarak sağlar; bu alıştırma o özelliğin bir sağlamasıdır.

Alıştırma 3Ortaİki eksenli yüklemede delik

Geniş bir levha uzakta $S_1=100$ MPa ($x$ yönünde) ve $S_2=40$ MPa ($y$ yönünde) çekme taşıyor. Dairesel delik kenarındaki en büyük ve en küçük çevresel gerilmeyi ve yerlerini bulun. $S_2$'nin hangi değerinden sonra delik kenarında basınç kalmaz?

Çözümü göster

Delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}=140-120\cos2\theta$ MPa olur, çünkü $S_1+S_2=140$ MPa ve $2(S_1-S_2)=120$ MPa.

  • En büyük: $\theta=90°$ ($\cos2\theta=-1$): $260$ MPa.
  • En küçük: $\theta=0$: $20$ MPa (çekme).

Basınç kalmaması için en küçük değer $(3m-1)S_1\ge0$, yani $m=S_2/S_1\ge1/3$ olmalı; $S_1=100$ MPa için $S_2\ge33{,}3$ MPa.

Alıştırma 4OrtaYığılma bölgesinin genişliği

Tek eksenli çekmede, yük doğrultusuna dik eksen üzerinde $\sigma_{xx}$'in $1{,}05\,S$'ye düştüğü uzaklığı bulun. Sonucu, delik çapı 12 mm olan bir levhada mm cinsinden yazın.

Çözümü göster

$q=a^2/r^2$ dersek $1+\tfrac12q+\tfrac32q^2=1{,}05$, yani $1{,}5q^2+0{,}5q-0{,}05=0$. Pozitif kök

$$ \begin{gathered}q=\frac{-0{,}5+\sqrt{0{,}55}}{3}=0{,}08054,\\ r=\frac{a}{\sqrt q}=3{,}52\,a .\end{gathered} $$

$a=6$ mm için $r\approx21{,}1$ mm: delik merkezinden yaklaşık 21 mm (kenarından 15 mm) ötede gerilme uzak alandan yalnız %5 fazladır.

Alıştırma 5OrtaZeminde bir noktadaki gerilme durumu

Yarı düzlemin yüzeyine $P=60$ kN/m çizgisel yük etkiyor. Yükün 2 m altında ve 1 m yanındaki noktada ($x=2$ m, $y=1$ m) $\sigma_{xx}$, $\sigma_{yy}$, $\sigma_{xy}$ ve $\sigma_{rr}$'yi bulun; $\sigma_{xx}+\sigma_{yy}=\sigma_{rr}$ olduğunu doğrulayın.

Çözümü göster

$r^2=5$ m², $r^4=25$ m⁴, $2P/\pi=38{,}197$ kN/m. Gerilmeler kPa cinsinden:

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=-38{,}197\cdot\tfrac{8}{25}=-12{,}22,\\ \sigma_{yy}&=-38{,}197\cdot\tfrac{2}{25}=-3{,}06,\\ \sigma_{xy}&=-38{,}197\cdot\tfrac{4}{25}=-6{,}11 . \end{aligned} $$

$\cos\theta=2/\sqrt5$ ve $r=\sqrt5$ m olduğundan $\sigma_{rr}=-38{,}197\cdot0{,}4=-15{,}28$ kPa. İz değişmezdir: $\sigma_{xx}+\sigma_{yy}=-15{,}28$ kPa $=\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}$ ✓. Asal gerilmeler $\sigma_{rr}$ ve $0$'dır; asal doğrultu yük noktasına yöneliktir.

Alıştırma 6OrtaGeniş açılı kama

Yarım açısı $\beta=45°$ olan bir kamanın tepesine $P=300$ N/mm eksenel kuvvet etkiyor. $r=10$ mm'de eksen üzerindeki gerilmeyi ve bunun $P/(2r\sin\beta)$ tahminine oranını bulun.

Çözümü göster

$2\beta+\sin2\beta=\pi/2+1=2{,}5708$; $2/2{,}5708=0{,}7780$.

$$ \begin{aligned}\sigma_{rr}(10\ \text{mm},\,0)&=-0{,}7780\cdot\frac{300}{10}\\&=-23{,}3\ \text{MPa}.\end{aligned} $$

Basit tahmin $300/(2\cdot10\cdot0{,}7071)=21{,}2$ MPa; oran $1{,}100$. Açı büyüdükçe kuvvet eksen çevresinde yoğunlaşır ($\cos\theta$ dağılımı) ve düzgün dağılım varsayımı gerilmeyi küçük tahmin eder.

Alıştırma 7ZorEnine yüklü kama

Açıklığı $2\beta$ olan kamanın tepesine eksene dik ($+y$ yönünde) $Q$ kuvveti etkiyor. $F=D\,r\theta\cos\theta$ alarak gerilmeleri bulun, yüzlerin serbest olduğunu gösterin ve $D$'yi dengeden belirleyin. $\beta=\pi/2$ için sonucu yorumlayın.

Çözümü göster

$\pd Fr=D\theta\cos\theta$, $\frac{\partial^2F}{\partial\theta^2}=Dr(-2\sin\theta-\theta\cos\theta)$ olduğundan

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac Dr\big(\theta\cos\theta-2\sin\theta\\ &\qquad-\theta\cos\theta\big)=-\frac{2D\sin\theta}{r},\\ \sigma_{\theta\theta}&=\sigma_{r\theta}=0 . \end{aligned} $$

$\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{r\theta}=0$ olduğundan $\theta=\pm\beta$ yüzleri serbesttir. Yarıçapı $r$ olan yayla ayrılan uç parçanın $y$ yönündeki dengesi ($\vect e_r\cdot\vect e_y=\sin\theta$):

$$ \begin{aligned} &Q+\int_{-\beta}^{\beta}\sigma_{rr}\sin\theta\,r\,\dd\theta\\ &=Q-2D\int_{-\beta}^{\beta}\sin^2\theta\,\dd\theta\\ &=Q-D(2\beta-\sin2\beta)=0 . \end{aligned} $$

Böylece $D=Q/(2\beta-\sin2\beta)$ ve $\sigma_{rr}=-\dfrac{2Q\sin\theta}{(2\beta-\sin2\beta)\,r}$. $\theta\gt0$ tarafı (kuvvetin baktığı taraf) basılır, öbür taraf çekilir. $\beta=\pi/2$'de payda $\pi$ olur ve yarı düzlem yüzeyine teğet yük için $\sigma_{rr}=-2Q\sin\theta/(\pi r)$ elde edilir. (Betiğin yöntemiyle SymPy'de aynı sonuç denetlenebilir.)

Alıştırma 8ZorEğriliğin şiddeti

Golovin çözümünü kullanarak $b/a=1{,}2$ ve $b/a=3$ için iç ve dış lif gerilmelerinin düz kiriş değerine ($6M/h^2$, $h=b-a$) oranını hesaplayın. Sonuçları $b/a=2$ ile birlikte yorumlayın.

Çözümü göster

Formülü $a=1$, $M=1$ için sayısal olarak değerlendirince (betiğin 5. bölümü bu üç oranı hesaplar):

Eğri çubukta lif gerilmesi / düz kiriş gerilmesi
$b/a$iç lifdış lif
1,21,0650,943
21,2930,820
31,5280,753

Hafif eğrilikte ($b/a=1{,}2$, yani yükseklik ortalama yarıçapın yaklaşık %18'i) düz kiriş formülü %6,5 hatayla iyi bir yaklaşımdır. Keskin eğrilikte iç lif gerilmesi düz kiriş değerinin 1,5 katını aşar. Pratik kural: kesit yüksekliği eğrilik yarıçapının yaklaşık onda birinden büyükse eğrilik etkisi hesaba katılmalıdır.

10. Özet

Özet
  • Açıya bağlı biharmonik fonksiyonlar Fourier ayrışımıyla bulunur: her $\cos n\theta$ terimi için $r^{\pm n}$ ve $r^{2\pm n}$ (Michell çözümü); $n=0,1$'de logaritmik terimler ve $r\theta\sin\theta$, $r\theta\cos\theta$ gibi özel terimler eklenir.
  • Kirsch: uzak alan eksenel simetrik ve $\cos2\theta$ parçalarına ayrılır; delik kenarında $\sigma_{\theta\theta}=S(1-2\cos2\theta)$, $K_t=3$, yük doğrultusunda $-S$ basınç. İki eksenli yükte kenar gerilmesi $S_1+S_2$ değeri çevresinde $2(S_1-S_2)$ genlikle salınır; eşit çekmede $K_t=2$, saf kaymada $K_t=4$.
  • Yığılma yereldir: bir yarıçap ötede gerilme $1{,}22S$'ye, $2{,}67a$'da $1{,}1S$'ye iner.
  • Flamant: yalnız radyal gerilme, $\sigma_{rr}=-2P\cos\theta/(\pi r)$; sabit gerilme çizgileri yüzeye teğet çemberlerdir; çökme yalnız bir referansa göre tanımlıdır.
  • Kama: aynı terimle $\sigma_{rr}\propto-\cos\theta/r$, katsayı $2P/(2\beta+\sin2\beta)$; $\beta=\pi/2$ Flamant'ı, $\beta\to0$ “kuvvet bölü alan”ı verir.
  • Eğri çubuk: $n=0$ terimleriyle Golovin çözümü; iç lif gerilmesi düz kirişten büyüktür ($b/a=2$'de %29), tarafsız eksen eğrilik merkezine kayar.

Son derste aynı yarı ters düşünceyi üç boyuta taşıyıp dairesel olmayan kesitli çubukların burulmasını Prandtl gerilme fonksiyonuyla çözeceğiz.

11. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 8, §8.3 (genel Michell çözümü) ve §8.4 (delik, Flamant, saf eğilme, eğri konsol).
  • J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 8 (kutupsal koordinatlarda problemler, Michell çözümü, çekme alanında delik), Bölüm 10 (eğri çubuk), Bölüm 11 (kama), Bölüm 12 (Flamant çözümü ve yarı düzlem).
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), §7.6 (küçük dairesel delikli levha), §7.7 (eğri çubuk), §7.10 (tekil yüklü yarı sonsuz levha).
  • M. İnan, Düzlemde Elastisite Teorisi (İTÜ, 1969), 12. Bölüm: polar koordinatlarla çözüm (daire eksenli kemerler, radyal gerilme alanı, yarım düzlem, sektörler, levhada delik).
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), VIII. Bölüm: biharmonik denklemin kutupsal koordinatlarda genel çözümü, halka ve kama problemleri.
  • Özgün çalışmalar: G. Kirsch (1898), Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure 42; A. Flamant (1892), Comptes Rendus 114; J. H. Michell (1899), Proceedings of the London Mathematical Society 31; C. E. Inglis (1913), Transactions of the Institution of Naval Architects 55. Tam künyeler için Kaynakça.