Bu derste öğrenecekleriniz
- Bir problemin düzlemsel gerilme mi, düzlemsel şekil değiştirme mi, yoksa hiçbiri mi olduğunu ayırt eder
- İki hâl için Hooke yasasını, $\sigma_{zz}$ ve $\varepsilon_{zz}$ bağıntılarını türetir
- İki hâl arasındaki elastik sabit dönüşümünü kullanarak bir çözümü diğer hâle çevirir
- 2B denge, kinematik, uygunluk ve bünye denklemlerini kurar; Navier ve Beltrami–Michell denklemlerini türetir
- Kenar normalinden yararlanarak düz ve eğik kenarlarda gerilme sınır koşullarını yazar
- Sabit ya da doğrusal bir gerilme alanından yer değiştirmeleri integrasyonla bulur ve rijit cisim terimlerini belirler
- Yer değiştirme, gerilme ve gerilme fonksiyonu yöntemleri arasında probleme göre seçim yapar
Bu dersin temel fikirleri
- Alanları yalnız $(x,y)$'ye bağlı problemler iki boyutludur: uzun cisimlerde düzlemsel şekil değiştirme ($u_z=0$, $\varepsilon_{zz}=0$, $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$), ince levhalarda düzlemsel gerilme ($\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$, $\varepsilon_{zz}=-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})/E$).
- Düzlemsel şekil değiştirme kesin, düzlemsel gerilme yaklaşıktır; ikincisi kalınlık ortalaması olarak kesindir.
- İki hâl $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$ dönüşümüyle birbirine çevrilir.
- 2B alan denklemleri: 2 denge, 3 kinematik, 1 uygunluk, 3 Hooke; 8 bilinmeyen.
- Navier: $\mu\nabla^2u+(\lambda+\mu)e_{,x}+f_x=0$ (düzlemsel gerilmede $\lambda\to\lambda^*$). Beltrami–Michell: $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ $=-(1+\nu)\operatorname{div}\vect f$ (düzlemsel gerilme), $-\operatorname{div}\vect f/(1-\nu)$ (düzlemsel şekil değiştirme).
- Kenarlarda $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$; kısa kenarlarda zayıf (bileşke) koşul.
- Yer değiştirmeler integrasyonla bulunur; üç rijit cisim sabiti mesnet koşullarından gelir.
Sonraki derste gerilme yolunu bir adım ileri taşıyacağız: dengeyi kendiliğinden sağlayan Airy gerilme fonksiyonu ile bütün problem tek bir biharmonik denkleme iner.
Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.
1. Giriş: neden iki boyut?
Ders 08'in sonunda elastisite probleminin tam hâlini kurduk: üç yer değiştirme $u_i$, altı şekil değiştirme $\varepsilon_{ij}$ ve altı gerilme $\sigma_{ij}$ olmak üzere 15 bilinmeyen; bunlara karşılık üç denge, altı kinematik ve altı bünye denklemi. Denklemler doğru ve eksiksizdir ama üç boyutta, keyfi bir geometride elle çözülmeleri neredeyse hiçbir zaman mümkün değildir. Mühendislikte bu duvarı aşmanın en eski ve en verimli yolu, problemin geometrisine ve yüklemesine bakarak boyut sayısını azaltmaktır.
Çevrenize bakın: Bir ağırlık barajı yüzlerce metre boyunca aynı kesitle uzanır ve suyun basıncı bu uzunluk boyunca değişmez. Bir tünelin kaplaması, bir boru hattı, bir istinat duvarı da öyle. Öte yandan bir çelik bağlantı levhası, bir kirişin gövde levhası ya da bir disk kalınlığına göre çok geniştir ve yükleri kendi düzleminde taşır. Bu iki ailede de gerilme ve şekil değiştirme alanı, iyi bir yaklaşıklıkla yalnız iki koordinata ($x$ ve $y$) bağlıdır (Şekil 1). Problem 15 bilinmeyenden 8 bilinmeyene iner; bir sonraki derste göreceğimiz Airy fonksiyonuyla da tek bir bilinmeyen fonksiyona.

Bu derste iki hâli ayrı ayrı tanımlayacak, her birinin Hooke yasasını türetecek, aralarındaki şaşırtıcı derecede basit ilişkiyi (bir sabit dönüşümü) gösterecek ve iki boyutlu alan denklemlerini kuracağız: denge, kinematik, uygunluk, bünye; bunlardan da yer değiştirme cinsinden Navier ve gerilme cinsinden Beltrami–Michell denklemlerini çıkaracağız. Son olarak sınır koşullarının iki boyutta nasıl yazıldığını ve hangi çözüm yolunun ne zaman seçileceğini konuşacağız. İnan bu iki hâli “levha problemi” ve “çok uzun silindir problemi” adlarıyla anar; bu kaynakta ders planındaki düzlemsel gerilme (plane stress) ve düzlemsel şekil değiştirme (plane strain) adlarını kullanıyoruz.
İki boyut ne demek, ne demek değil?
“İki boyutlu” demek cismin ince ya da yassı olması demek değildir; alanların yalnız $x$ ve $y$'ye bağlı olması demektir. Bir baraj hiç de ince değildir ama düzlemsel şekil değiştirme problemidir. Tersine, rüzgârla eğilen bir cephe camı incedir ama yük düzlemine dik olduğu için ne düzlemsel gerilme ne de düzlemsel şekil değiştirmedir; o bir plak eğilmesi problemidir.
2. Düzlemsel şekil değiştirme
Kabuller
$z$ ekseni boyunca çok uzun, kesiti $z$ ile değişmeyen bir cisim düşünelim. Yükler kesit düzleminde (yani $z$'ye dik) etkisin ve $z$ boyunca değişmesin. Uçlar ya tutulu olsun ya da uçlardan yeterince uzaktaki bir kesite bakıyor olalım. Bu durumda simetri bize şunu söyler: ortadaki herhangi bir kesitin $z$ yönünde kaçmak için bir nedeni yoktur; komşu iki kesit birbirinin aynısıdır. Bu yüzden
$$ \begin{gathered} u_x = u_x(x,y),\quad u_y = u_y(x,y),\\ u_z = 0 \end{gathered} $$kabul edilir. Bu, kinematik bir kabuldür: önce yer değiştirme hakkında bir şey söylüyor, sonra bunun sonuçlarını çıkarıyoruz. Şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntılarına ($\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$) koyalım. $u_z=0$ ve hiçbir şey $z$'ye bağlı olmadığı için
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{zz}=u_{z,z}=0,\qquad \varepsilon_{yz}=0,\\ \varepsilon_{xz}=\tfrac12\left(u_{x,z}+u_{z,x}\right)=0 . \end{gathered} $$Geriye üç sıfırdan farklı bileşen kalır:
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{xx}=\pd{u_x}{x},\qquad \varepsilon_{yy}=\pd{u_y}{y}, \\ \varepsilon_{xy}=\frac12\left(\pd{u_x}{y}+\pd{u_y}{x}\right). \end{gathered} $$
Gerilmeler: $\sigma_{zz}$ neden sıfır değil?
Şimdi Hooke yasasına geçelim. Ders 07'deki izotropik Hooke yasasında $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$ ve kayma bileşenleri için $\sigma_{xz}=2\mu\varepsilon_{xz}=0$, $\sigma_{yz}=0$ bulunur. Ama normal bileşen için
$$ \begin{aligned} \sigma_{zz}&=\lambda\left(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}\right)+2\mu\cdot 0\\ &=\lambda\left(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}\right)\neq 0 . \end{aligned} $$Sezgisi açık: cisim kesit düzleminde sıkıştırıldığında Poisson etkisiyle $z$ yönünde uzamak ister; uzayamaz, çünkü komşu kesitler (ya da tutulu uçlar) buna izin vermez. Bu engelleme $z$ yönünde bir gerilme doğurur. Aynı sonucu ters biçimden de alabiliriz:
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{zz}=\frac{1}{E}\Big[\sigma_{zz}-\nu\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)\Big]=0\\ \Longrightarrow\quad\boxed{\sigma_{zz}=\nu\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)} \end{gathered} $$Bu bağıntıyı $\varepsilon_{xx}$'in ters Hooke ifadesine koyalım:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\frac{1}{E}\Big[\sigma_{xx}-\nu\left(\sigma_{yy}+\sigma_{zz}\right)\Big]\\ &=\frac{1}{E}\Big[\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\\ &\qquad\;-\nu^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)\Big]\\ &=\frac{1+\nu}{E}\Big[(1-\nu)\,\sigma_{xx}-\nu\,\sigma_{yy}\Big]. \end{aligned} $$$\varepsilon_{yy}$ için $x$ ile $y$'nin yerini değiştirmek yeter; kayma bileşeni üç boyuttakiyle aynıdır. Özetle:
Düzlemsel şekil değiştirmede Hooke yasası
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\big]\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{yy}-\nu\sigma_{xx}\big]\\ \varepsilon_{xy}&=\tfrac{1+\nu}{E}\,\sigma_{xy}\\ \sigma_{zz}&=\nu\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right) \end{aligned} $$Ters biçimi Lamé sabitleriyle çok sadedir:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\lambda e+2\mu\,\varepsilon_{xx},\\ \sigma_{yy}&=\lambda e+2\mu\,\varepsilon_{yy},\\ \sigma_{xy}&=2\mu\,\varepsilon_{xy},\qquad e=\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}. \end{aligned} $$Uçlar serbestse
Gerçek bir boru ya da tünelin uçları çoğu zaman serbesttir; serbest uçta $\sigma_{zz}=0$ olmalıdır. Düzlemsel şekil değiştirme çözümü ise uç kesitte $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ ister. Bu çelişki, çözüme bu $\sigma_{zz}$'nin bileşke kuvvet ve momentini ortadan kaldıran düzgün bir eksenel uzama ve eğilme eklenerek giderilir. Saint-Venant ilkesine göre (Ders 08) uçtaki yerel fark, uçtan kesit boyutu mertebesinde bir uzaklıkta söner. Uzun cisimlerin ortası için düzlemsel şekil değiştirme bu yüzden çok iyi bir modeldir.
Uçları kapalı boru: genelleştirilmiş düzlemsel şekil değiştirme
İçinde basınçlı akışkan taşıyan, uçları kapaklı bir boruda kapaklara etkiyen basınç boruyu eksenel olarak çeker. Burada $\varepsilon_{zz}=0$ değil, $\varepsilon_{zz}=\varepsilon_0$ (sabit) kabul etmek daha gerçekçidir. Bu durumda $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})+E\varepsilon_0$ olur; $\varepsilon_0$ ise kesitteki $\sigma_{zz}$ bileşkesinin kapak kuvvetine eşit olması koşulundan bulunur. Ters Hooke yasasına bakınca düzlem içi şekil değiştirmelere, ısıl şekil değiştirme gibi düzgün bir $-\nu\varepsilon_0$ terimi eklendiği görülür. Gerilme sınır koşullu bir problemde düzlem içi gerilmeler bu yüzden değişmez; ama yer değiştirmeler değişir (örneğin bir boruda radyal yer değiştirmeye $-\nu\varepsilon_0r$ eklenir). Bu genişletmeye genelleştirilmiş düzlemsel şekil değiştirme denir; Ders 12'deki kalın cidarlı boru problemiyle doğrudan ilgilidir.
3. Düzlemsel gerilme
Kabuller
Şimdi tersine, kalınlığı $h$ olan ve $h$ diğer boyutlarının yanında çok küçük olan bir levha düşünelim. Yükler levhanın orta düzlemine paralel olsun ve kalınlık boyunca simetrik (ya da düzgün) dağılsın. Levhanın iki yüzü, $z=\pm h/2$, yüksüzdür. Cauchy bağıntısına göre normali $\pm\vect{e}_z$ olan bir yüzdeki gerilme vektörü $\pm(\sigma_{zx},\sigma_{zy},\sigma_{zz})$'dir; yüz yüksüz olduğuna göre
$$ \begin{gathered} \sigma_{zz}=\sigma_{zx}=\sigma_{zy}=0 \\ (z=\pm h/2\ \text{yüzlerinde}). \end{gathered} $$Bu bileşenler yüzlerde kesinlikle sıfırdır; kalınlık çok küçük olduğu için içeride de sıfırdan ancak çok az farklı olabilirler. Düzlemsel gerilme kabulü, bunları levhanın her noktasında sıfır almaktır:
$$ \begin{gathered} \sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0, \\ \sigma_{xx},\ \sigma_{yy},\ \sigma_{xy}\ \text{yalnız } (x,y)\text{'ye bağlı}. \end{gathered} $$Dikkat edin: bu kez kabul gerilme üzerinedir (statik bir kabul). Hooke yasası doğrudan okunur:
Düzlemsel gerilmede Hooke yasası
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1}{E}\left(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\right)\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{1}{E}\left(\sigma_{yy}-\nu\sigma_{xx}\right)\\ \varepsilon_{xy}&=\tfrac{1+\nu}{E}\,\sigma_{xy}\\ \varepsilon_{zz}&=-\tfrac{\nu}{E}\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right) \end{aligned} $$Ters biçim:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=\tfrac{E}{1-\nu^2}\left(\varepsilon_{xx}+\nu\varepsilon_{yy}\right)\\ \sigma_{yy}&=\tfrac{E}{1-\nu^2}\left(\varepsilon_{yy}+\nu\varepsilon_{xx}\right)\\ \sigma_{xy}&=\tfrac{E}{1+\nu}\,\varepsilon_{xy} \end{aligned} $$Bu kez $\varepsilon_{zz}$ sıfır değildir: levha çekildiği yerde incelir, basıldığı yerde kalınlaşır (Şekil 3a). Ters biçimdeki gerilmeleri $\varepsilon_{zz}$ ifadesine koyarsak $\varepsilon_{zz}$'yi düzlem içi şekil değiştirmelerle yazabiliriz:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{zz}&=-\frac{\nu}{E}\cdot\frac{E(1+\nu)}{1-\nu^2}\left(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}\right)\\ &=-\frac{\nu}{1-\nu}\left(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}\right). \end{aligned} $$
Düzlemsel gerilme neden yaklaşıktır?
Düzlemsel şekil değiştirme, kabulleri sağlanırsa üç boyutlu elastisitenin kesin bir özel hâlidir. Düzlemsel gerilme ise küçük bir tutarsızlık taşır. Sebebi uygunluktur: altı Saint-Venant denkleminden üçü $\varepsilon_{zz}$'yi içerir ve hiçbir şey $z$'ye bağlı olmadığında, $\varepsilon_{xz}=\varepsilon_{yz}=0$ iken şu biçime iner (Ders 06):
$$ \begin{gathered} \pd{^2\varepsilon_{zz}}{x^2}=0,\quad \pd{^2\varepsilon_{zz}}{y^2}=0,\\ \pd{^2\varepsilon_{zz}}{x\,\partial y}=0 . \end{gathered} $$Yani $\varepsilon_{zz}$, dolayısıyla $\sigma_{xx}+\sigma_{yy}$, $x$ ve $y$'nin en çok doğrusal bir fonksiyonu olmalıdır. Genel bir problemde bu sağlanmaz; gerçek üç boyutlu çözümde gerilmeler kalınlık boyunca hafifçe değişir. Fark $(h/L)^2$ mertebesindedir ($L$ levhanın düzlem içi bir boyutu), bu yüzden ince levhalarda pratikte görünmez.
Genelleştirilmiş düzlemsel gerilme
Kusursuzluk arayanlar için bir çıkış yolu vardır: gerilme ve yer değiştirmelerin kalınlık boyunca ortalamasını alırsak, örneğin $\bar\sigma_{xx}=\frac1h\int_{-h/2}^{h/2}\sigma_{xx}\,\dd z$, bu ortalama büyüklükler düzlemsel gerilme denklemlerini sağlar. Bu yoruma genelleştirilmiş düzlemsel gerilme (generalized plane stress) denir. İnce bir levha için bulduğumuz düzlemsel gerilme çözümünü “kalınlık ortalaması” olarak okumak en doğru yorumdur.
4. İki hâlin karşılaştırılması ve sabit dönüşümü
İki hâlin kabullerini ve sonuçlarını yan yana koyalım:
| Düzlemsel şekil değiştirme | Düzlemsel gerilme | |
|---|---|---|
| Geometri | $z$ yönünde çok uzun, kesit sabit | $z$ yönünde çok ince levha |
| Kabul | kinematik: $u_z=0$, $u_x,u_y(x,y)$ | statik: $\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$ |
| $\varepsilon_{zz}$ | $0$ | $-\frac{\nu}{1-\nu}(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})$ |
| $\sigma_{zz}$ | $\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ | $0$ |
| Kesinlik | kesin (uçlardan uzakta) | yaklaşık; ortalama olarak kesin |
| Örnek | baraj, tünel, uzun boru, istinat duvarı | bağlantı levhası, gövde levhası, ince disk |
Şimdi iki Hooke yasasını karşılaştıralım. Düzlemsel şekil değiştirmedeki ifadeyi biraz düzenleyelim:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\frac{1+\nu}{E}\Big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\Big]\\ &=\frac{1-\nu^2}{E}\Big[\sigma_{xx}-\frac{\nu}{1-\nu}\,\sigma_{yy}\Big]. \end{aligned} $$Bu, düzlemsel gerilmedeki $\varepsilon_{xx}=\frac1E(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy})$ ifadesinin tıpatıp aynısıdır; yalnız $E$ yerine $E^*=E/(1-\nu^2)$, $\nu$ yerine $\nu^*=\nu/(1-\nu)$ yazılmıştır. Kayma terimini de kontrol edelim: $(1+\nu^*)/E^*=\frac{1}{1-\nu}\cdot\frac{1-\nu^2}{E}=\frac{1+\nu}{E}$; o da tutuyor. Denge ve kinematik denklemleri iki hâlde zaten aynı olduğundan şu güçlü sonuç çıkar:
Sabit dönüşümü
Düzlemsel gerilme için bulunmuş bir çözüm, içinde
$$ E\;\to\;\frac{E}{1-\nu^2},\qquad \nu\;\to\;\frac{\nu}{1-\nu} $$değişikliği yapılarak düzlemsel şekil değiştirme çözümüne çevrilir. Ters yönde (düzlemsel şekil değiştirmeden düzlemsel gerilmeye) $E\to E(1+2\nu)/(1+\nu)^2$, $\nu\to\nu/(1+\nu)$ kullanılır. Gerilme sınır koşullu, kütle kuvvetsiz ve basit bağlantılı bölgedeki problemlerde gerilmeler zaten elastik sabitlere bağlı değildir (Ders 10); dönüşüm asıl olarak yer değiştirmeleri etkiler.
Şekil 4a, $\nu$ arttıkça bu dönüşümün ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Çelikte ($\nu=0{,}3$) düzlemsel şekil değiştirme hâli “görünür” elastisite modülünü %10 artırır; $\nu$, $0{,}5$'e yaklaştıkça (kauçuk, doygun kil) fark hızla büyür. Şekil 4b ise düzlem dışındaki büyüklüklerin oranlarını veriyor: düzlemsel şekil değiştirmede $\sigma_{zz}/(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=\nu$, düzlemsel gerilmede $-\varepsilon_{zz}/(\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy})=\nu/(1-\nu)$.

Kolosov sabiti
Kutupsal koordinatlardaki çözümlerde (Ders 12–13) yer değiştirme formülleri iki hâl için tek satırda yazılabilir. Bunun için sık kullanılan kısaltma Kolosov sabitidir: düzlemsel şekil değiştirmede $\kappa=3-4\nu$, düzlemsel gerilmede $\kappa=(3-\nu)/(1+\nu)$. Yukarıdaki dönüşümü düzlemsel gerilme ifadesine uygularsanız $(3-\nu^*)/(1+\nu^*)=3-4\nu$ bulursunuz; iki tanım tutarlıdır.
Çözümlü örnek 1Aynı düzlem içi gerilmeler, iki farklı hâl
Bir noktada düzlem içi gerilmeler $\sigma_{xx}=-80$ MPa, $\sigma_{yy}=-30$ MPa, $\sigma_{xy}=20$ MPa olarak bulunmuştur (çelik, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$). Nokta (i) uzun bir tünel kaplamasında (düzlemsel şekil değiştirme), (ii) ince bir bağlantı levhasında (düzlemsel gerilme) olsaydı $\sigma_{zz}$, $\varepsilon_{xx}$, $\varepsilon_{yy}$, $\varepsilon_{zz}$ ne olurdu? Von Mises eşdeğer gerilmesini de karşılaştırın.
Çözüm
(i) Düzlemsel şekil değiştirme. $\varepsilon_{zz}=0$ ve $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$, yani $\sigma_{zz}=0{,}3\,(-110)=-33{,}0$ MPa. Düzlem içi şekil değiştirmeler:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1{,}3}{210\,000}\big[0{,}7(-80)\\ &\qquad-0{,}3(-30)\big]\\ &=-291{,}0\times10^{-6},\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{1{,}3}{210\,000}\big[0{,}7(-30)\\ &\qquad-0{,}3(-80)\big]\\ &=18{,}6\times10^{-6}. \end{aligned} $$(ii) Düzlemsel gerilme. $\sigma_{zz}=0$ ve
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{-80-0{,}3(-30)}{210\,000}\\&=-338{,}1\times10^{-6},\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{-30-0{,}3(-80)}{210\,000}\\&=-28{,}6\times10^{-6},\\ \varepsilon_{zz}&=-\tfrac{0{,}3}{210\,000}(-110)\\&=157{,}1\times10^{-6}. \end{aligned} $$Kayma bileşeni iki hâlde aynıdır: $\varepsilon_{xy}=1{,}3\cdot20/210\,000$ $=123{,}8\times10^{-6}$ ($\gamma_{xy}=247{,}6\times10^{-6}$).
Yorum. Düzlemsel şekil değiştirmede $\varepsilon_{yy}$'nin işareti bile değişti: $z$ yönündeki engel, malzemeyi $y$ yönünde biraz uzamaya zorluyor. Von Mises gerilmesi düzlemsel şekil değiştirmede 59,7 MPa, düzlemsel gerilmede 78,1 MPa çıkar; üçüncü asal gerilmenin de basınç olması (çok eksenli basınç) eşdeğer gerilmeyi düşürür. Aynı düzlem içi gerilmeler, hangi hâlde olduğumuza göre farklı bir malzeme davranışı anlamına gelir. Bu sayılar Python betiğinin 3. bölümünde hesaplanmıştır.
5. İki boyutlu alan denklemleri
Artık iki hâlin ortak çerçevesini kurabiliriz. Kütle kuvvetinin bileşenleri $f_x(x,y)$, $f_y(x,y)$ olsun ($f_z=0$). Bilinmeyenler $u_x, u_y$ (bu derste kısaca $u, v$), $\varepsilon_{xx},\varepsilon_{yy},\varepsilon_{xy}$ ve $\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$ olmak üzere sekizdir.
Denge (2 denklem) — (9.1)
Üç boyutlu denge denklemi $\sigma_{ji,j}+f_i=0$'da $z$ türevleri sıfırdır, $\sigma_{zx}=\sigma_{zy}=0$'dır; $z$ denklemi özdeş olarak sağlanır ($\sigma_{zz}$ yalnız $x,y$'ye bağlı olduğundan $\partial\sigma_{zz}/\partial z=0$). Geriye iki denklem kalır:
$$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{xy}}{y}+f_x&=0,\\ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}+f_y&=0 . \end{aligned} $$Kinematik (3 denklem) — (9.2)
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\pd{u}{x},\qquad \varepsilon_{yy}=\pd{v}{y},\\ \varepsilon_{xy}&=\frac12\left(\pd{u}{y}+\pd{v}{x}\right). \end{aligned} $$Uygunluk (1 denklem)
Üç şekil değiştirme bileşeni yalnız iki yer değiştirmeden türediği için bağımsız olamaz. Aralarındaki bağıntıyı bulmak için $u$ ve $v$'yi yok edelim: $\varepsilon_{xx}$'i $y$'ye göre iki kez, $\varepsilon_{yy}$'yi $x$'e göre iki kez, $\varepsilon_{xy}$'yi $x$ ve $y$'ye göre birer kez türetelim:
$$ \begin{gathered} \pd{^2\varepsilon_{xx}}{y^2}=\pd{^3u}{x\,\partial y^2},\\ \pd{^2\varepsilon_{yy}}{x^2}=\pd{^3v}{x^2\partial y}, \\ 2\pd{^2\varepsilon_{xy}}{x\,\partial y}=\pd{^3u}{x\,\partial y^2}+\pd{^3v}{x^2\partial y}. \end{gathered} $$İlk ikisinin toplamı üçüncüye eşittir; bu bağıntıya (9.3) diyelim:
$$ \boxed{\pd{^2\varepsilon_{xx}}{y^2}+\pd{^2\varepsilon_{yy}}{x^2}=2\pd{^2\varepsilon_{xy}}{x\,\partial y}} $$Bu, Saint-Venant uygunluk denklemlerinin iki boyutta geriye kalan tek üyesidir. Basit bağlantılı bir bölgede (deliksiz levha) (9.3)'ü sağlayan her şekil değiştirme alanından tek değerli bir yer değiştirme alanı elde edilebilir.
Bünye (3 denklem)
Düzlemsel gerilme ya da düzlemsel şekil değiştirme için yukarıda türettiğimiz Hooke yasaları. Böylece 8 bilinmeyen ve 8 denklem (2 denge + 3 kinematik + 3 bünye) elde ettik; uygunluk denklemi, kinematik denklemlerden yer değiştirmeyi yok etmenin sonucudur ve gerilme yolunu seçtiğimizde kinematik denklemlerin yerini alır. Şekil 5 bu yapıyı özetliyor.

6. Yer değiştirme formülasyonu: iki boyutlu Navier denklemleri
Bilinmeyen olarak yalnız $u$ ve $v$'yi tutmak istiyoruz. Bunun için kinematik bağıntıları bünye denklemlerine, onları da denge denklemlerine koyarız. Düzlemsel şekil değiştirme ile başlayalım ve $e=\varepsilon_{xx}+\varepsilon_{yy}=u_{,x}+v_{,y}$ diyelim. Birinci denge denklemine
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=\lambda e+2\mu\,u_{,x},\\ \sigma_{xy}=\mu\left(u_{,y}+v_{,x}\right) \end{gathered} $$yazılırsa
$$ \begin{aligned} &\lambda\,e_{,x}+2\mu\,u_{,xx}+\mu\left(u_{,yy}+v_{,xy}\right)+f_x\\ &=\mu\left(u_{,xx}+u_{,yy}\right)+\lambda\,e_{,x}\\ &\quad+\mu\left(u_{,xx}+v_{,yx}\right)+f_x\\ &=\mu\nabla^2u+(\lambda+\mu)\,e_{,x}+f_x=0 \end{aligned} $$bulunur; ikinci satırda $2\mu u_{,xx}$'i ikiye bölüp birini $\mu v_{,xy}$ ile birleştirdik ve $u_{,xx}+v_{,yx}=e_{,x}$ olduğunu kullandık. İkinci denklem simetriden gelir. Sonuç:
İki boyutlu Navier denklemleri
$$ \begin{aligned} \mu\nabla^2u+(\lambda+\mu)\,e_{,x}+f_x&=0,\\ \mu\nabla^2v+(\lambda+\mu)\,e_{,y}+f_y&=0,\\ e=\pd{u}{x}+\pd{v}{y}.\qquad& \end{aligned} $$Bu biçim düzlemsel şekil değiştirme içindir; $\lambda+\mu=G/(1-2\nu)$ olduğundan $G\nabla^2u+\frac{G}{1-2\nu}e_{,x}+f_x=0$ diye de yazılabilir. Düzlemsel gerilmede $\lambda$ yerine $\lambda^*=\frac{2\lambda\mu}{\lambda+2\mu}=\frac{E\nu}{1-\nu^2}$ gelir; o zaman $\lambda^*+\mu=\frac{E}{2(1-\nu)}=G\frac{1+\nu}{1-\nu}$ olur.
Navier denklemleri iki bilinmeyenli, ikinci mertebeden, bağlaşık iki kısmi diferansiyel denklemdir. Sınırın tamamında yer değiştirme verildiyse doğal seçimdir. Gerilme verilen sınırlarda ise sınır koşulunu yer değiştirmenin türevleriyle yazmak gerekir; bu, elle çözümü zorlaştırır. Sonlu eleman yöntemleri (ticari sonlu eleman yazılımlarının 2B “düzlemsel gerilme/şekil değiştirme” elemanları dâhil) özünde bu formülasyonun zayıf biçimini çözer.
7. Gerilme formülasyonu: iki boyutlu Beltrami–Michell denklemi
Gerilme sınır koşullu problemlerde bilinmeyen olarak doğrudan gerilmeleri seçmek daha akıllıcadır. Üç bilinmeyenimiz var: $\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$. Elimizde iki denge denklemi (9.1) var; üçüncü denklem uygunluktan gelmeli. Uygunluk denklemi (9.3) şekil değiştirmelerle yazılı; Hooke yasasıyla onu gerilmelere çevirelim. Önce düzlemsel gerilme.
Düzlemsel gerilme için adım adım türetme
Adım 1. Hooke yasasını (9.3)'e koy:
$$ \begin{aligned} &\tfrac{1}{E}\left(\sigma_{xx,yy}-\nu\sigma_{yy,yy}\right)\\ &\quad+\tfrac{1}{E}\left(\sigma_{yy,xx}-\nu\sigma_{xx,xx}\right)\\ &\quad=\tfrac{2(1+\nu)}{E}\,\sigma_{xy,xy}. \end{aligned} $$Adım 2. $\sigma_{xy,xy}$'yi dengeden yok et. Birinci denge denklemini $x$'e, ikincisini $y$'ye göre türetip toplayalım:
$$ \begin{aligned} &\sigma_{xx,xx}+2\sigma_{xy,xy}+\sigma_{yy,yy}\\ &\quad+f_{x,x}+f_{y,y}=0 \end{aligned} $$ $$ \begin{aligned} \Longrightarrow\quad 2\sigma_{xy,xy}&=-\left(\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy}\right)\\ &\quad-\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right). \end{aligned} $$Adım 3. Yerine koy ve $E$ ile çarp:
$$ \begin{aligned} &\sigma_{xx,yy}+\sigma_{yy,xx}-\nu\left(\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy}\right)\\ &\quad=-(1+\nu)\left(\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy}\right)\\ &\qquad-(1+\nu)\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right). \end{aligned} $$Adım 4. Sol taraftaki $-\nu(\dots)$ terimini sağdakiyle birleştir; $\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy}$ sola geçer:
$$ \begin{aligned} &\sigma_{xx,xx}+\sigma_{xx,yy}+\sigma_{yy,xx}+\sigma_{yy,yy}\\ &\quad=-(1+\nu)\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right), \end{aligned} $$Kısaca $\operatorname{div}\vect f=\pd{f_x}{x}+\pd{f_y}{y}$ yazarsak, düzlemsel gerilme için (9.4):
$$ \nabla^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)=-(1+\nu)\operatorname{div}\vect f $$Aynı yolu düzlemsel şekil değiştirmenin Hooke yasasıyla yürürsek (ya da sabit dönüşümünü uygularsak: $1+\nu^*=1/(1-\nu)$) şunu buluruz:
Düzlemsel şekil değiştirme (9.5):
$$ \begin{aligned}&\nabla^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)\\&\quad=-\frac{1}{1-\nu}\left(\pd{f_x}{x}+\pd{f_y}{y}\right)\end{aligned} $$Kütle kuvveti yoksa ya da sabitse (yer çekimi gibi) iki hâlde de sağ taraf sıfırdır ve $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=0$ olur: gerilmelerin toplamı harmonik bir fonksiyondur.
Türetme Sıcaklık değişimi varsagöster
Hooke yasasına ısıl terim eklenince (Ders 08) düzlemsel gerilmede $\varepsilon_{xx}=\frac1E(\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy})+\alpha\Delta T$ olur. Düzlemsel şekil değiştirmede ise $\varepsilon_{zz}=0$ koşulu $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})-E\alpha\Delta T$ verir ve
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\big]\\ &\quad+(1+\nu)\alpha\Delta T \end{aligned} $$olur. Aynı dört adım şu sonuçları verir:
Düzlemsel gerilme:
$$ \begin{aligned} &\nabla^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}+E\alpha\,\Delta T\right)\\ &\quad=-(1+\nu)\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right) \end{aligned} $$Düzlemsel şekil değiştirme:
$$ \begin{aligned} &\nabla^2\!\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}+\frac{E\alpha\,\Delta T}{1-\nu}\right)\\ &\quad=-\frac{f_{x,x}+f_{y,y}}{1-\nu} \end{aligned} $$Isıl düzlemsel şekil değiştirme için sabit dönüşümüne $\alpha\to(1+\nu)\alpha$ eklenir. Sıcaklık alanı harmonikse ($\nabla^2\Delta T=0$, örneğin kararlı ısı iletimi ve iç ısı üretimi yok) ısıl terim denklemden düşer.
Gerilme formülasyonunun sonucu: iki denge denklemi + bir Beltrami–Michell denklemi. Bu üç denklemi ve kenarlardaki gerilme sınır koşullarını sağlayan gerilme alanı, (basit bağlantılı bölgede) problemin tek çözümüdür. Dengeyi sağlamak tek başına yetmez; aşağıdaki örnek bunu çok açık gösteriyor.
Çözümlü örnek 2Dengede ama elastisite çözümü değil
Kütle kuvvetinin olmadığı bir düzlemsel gerilme probleminde iki aday gerilme alanı öneriliyor ($A$ sabit):
$$ \begin{aligned} &\text{(a)}\;\; \sigma_{xx}=Ay^2,\;\; \sigma_{yy}=Ax^2;\\ &\text{(b)}\;\; \sigma_{xx}=-Ay^2,\;\; \sigma_{yy}=Ax^2;\\ &\text{her ikisinde}\;\; \sigma_{xy}=0 . \end{aligned} $$Hangisi bir elastik cisimde gerçekten oluşabilir?
Çözüm
Denge. (a) için $\sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}=0+0=0$ ve $\sigma_{xy,x}+\sigma_{yy,y}=0+0=0$. (b) için de aynı. İki alan da dengededir.
Uygunluk. (9.4)'ün sağ tarafı sıfır:
$$ \begin{aligned} &\text{(a)}\;\;\nabla^2\left(Ay^2+Ax^2\right)=4A\neq0,\\ &\text{(b)}\;\;\nabla^2\left(-Ay^2+Ax^2\right)=0 . \end{aligned} $$(a) yalnız $A=0$ ise uygundur; (b) her $A$ için uygundur. Yani (a)'dan Hooke yasasıyla hesaplanan şekil değiştirmeleri parçalayıp yeniden birleştiremeyiz: komşu elemanlar arasında boşluk ya da üst üste binme oluşur. (b) ise gerçek bir çözümdür; Ders 10'da onun $F=-\tfrac{A}{12}(y^4-x^4)$ Airy fonksiyonundan geldiğini göreceğiz.
Doğrudan kontrol. (a)'nın şekil değiştirmeleri $\varepsilon_{xx}=\frac{A}{E}(y^2-\nu x^2)$, $\varepsilon_{yy}=\frac{A}{E}(x^2-\nu y^2)$, $\varepsilon_{xy}=0$. (9.3)'ün sol yanı $\frac{A}{E}(2+2)=\frac{4A}{E}$, sağ yanı $0$: uygunluk bozuk. Betik (4. bölüm) aynı sonucu SymPy ile veriyor.
8. Gerilmeden yer değiştirmeye: integrasyon ve rijit cisim terimleri
Gerilme yolunu izlediğimizde elimize önce gerilmeler geçer. Yer değiştirmeleri bulmak için Hooke yasasıyla şekil değiştirmeleri hesaplar, sonra (9.2)'yi integre ederiz. Bu işlem her zaman aynı kalıbı izler ve sonunda üç belirsiz sabit bırakır: iki öteleme ve bir rijit dönme. Şekil değiştirmeler bu üç sabitten habersizdir; onları ancak mesnet koşulları belirler. Genel yolu sabit bir gerilme hâli üzerinde görelim.
$\varepsilon_{xx}$, $\varepsilon_{yy}$, $\varepsilon_{xy}$ sabit olsun. $u_{,x}=\varepsilon_{xx}$'ten $u=\varepsilon_{xx}x+g(y)$, $v_{,y}=\varepsilon_{yy}$'den $v=\varepsilon_{yy}y+h(x)$. Kayma bağıntısına koyarsak
$$ u_{,y}+v_{,x}=g'(y)+h'(x)=2\varepsilon_{xy}. $$Solda yalnız $y$'ye bağlı bir fonksiyonla yalnız $x$'e bağlı bir fonksiyonun toplamı sabite eşit; bu ancak ikisi de sabitse olur: $g'(y)=c_1$, $h'(x)=c_2$, $c_1+c_2=2\varepsilon_{xy}$. Böylece
$$ \begin{aligned} u&=\varepsilon_{xx}x+c_1y+u_0,\\ v&=c_2x+\varepsilon_{yy}y+v_0 . \end{aligned} $$Dönme bileşeni $\omega_{xy}=\tfrac12(u_{,y}-v_{,x})=\tfrac12(c_1-c_2)$'dir. Üç bilinmeyen ($u_0, v_0$ ve $c_1-c_2$) tam olarak düzlemdeki üç rijit cisim hareketidir.
Gerilmeler sabit değil de $x$ ve $y$'nin fonksiyonuysa yol aynıdır, yalnız fonksiyonlar daha uzun olur:
- Hooke yasasıyla $\varepsilon_{xx},\varepsilon_{yy},\varepsilon_{xy}$'yi hesapla; önce uygunluk denklemini (9.3) kontrol et. Sağlanmıyorsa integrasyon bir yerde çelişkiye düşecektir.
- $\varepsilon_{xx}$'i $x$'e göre integre et: $u=\int\varepsilon_{xx}\,\dd x+g(y)$. $\varepsilon_{yy}$'yi $y$'ye göre integre et: $v=\int\varepsilon_{yy}\,\dd y+h(x)$.
- Bunları kayma bağıntısına koy. Ortaya çıkan denklemi “yalnız $x$'e bağlı terimler + yalnız $y$'ye bağlı terimler = sabit” biçiminde ayır; iki tarafı ayrı ayrı aynı sabite eşitleyerek $g$ ve $h$'yi bul.
- Kalan üç sabiti ($u_0$, $v_0$ ve dönme) mesnet koşullarından belirle.
Ders 10'daki saf eğilme ve Ders 11'deki konsol kiriş çözümlerinde bu dört adımı tekrar tekrar uygulayacağız.
Çözümlü örnek 3Alüminyum levhanın köşe yer değiştirmesi
$200\times100$ mm, 5 mm kalınlığında alüminyum bir levha ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$) düzgün $\sigma_{xx}=60$ MPa, $\sigma_{yy}=-20$ MPa, $\sigma_{xy}=25$ MPa gerilme hâlindedir. Sol alt köşe orijindedir; orada $u=v=0$ ve $\omega_{xy}=0$ olsun. Köşelerin yer değiştirmelerini ve kalınlık değişimini bulun.
Çözüm
Düzlemsel gerilme Hooke yasası:
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{60-0{,}33(-20)}{70\,000}\\ &=951{,}4\times10^{-6},\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{-20-0{,}33\cdot60}{70\,000}\\ &=-568{,}6\times10^{-6},\\ \varepsilon_{xy}&=\tfrac{1{,}33\cdot25}{70\,000}=475{,}0\times10^{-6}. \end{aligned} $$Orijin koşulları $u_0=v_0=0$ ve $\omega_{xy}=0\Rightarrow c_1=c_2=\varepsilon_{xy}$ verir:
$$ \begin{gathered} u=\varepsilon_{xx}x+\varepsilon_{xy}y,\\ v=\varepsilon_{xy}x+\varepsilon_{yy}y . \end{gathered} $$Köşeler: $(200,0)$'da $u=0{,}1903$ mm, $v=0{,}0950$ mm; $(0,100)$'de $u=0{,}0475$ mm, $v=-0{,}0569$ mm; $(200,100)$'de $u=0{,}2378$ mm, $v=0{,}0381$ mm. Kalınlık değişimi $\Delta h=\varepsilon_{zz}h$:
$$ \Delta h=-\tfrac{0{,}33\cdot40}{70\,000}\cdot5=-0{,}943\ \mu\text{m} $$levha mikrometrenin altında incelir.
Rijit dönmenin rolü. Aynı şekil değiştirmeyi, alt kenarı yatay tutarak da ($v(200,0)=0$, yani $c_2=0$, $c_1=2\varepsilon_{xy}$) gerçekleştirebiliriz. Şekil 6 iki seçimi yan yana gösteriyor: elemanların biçimi aynı, yalnız bütün levha rijit olarak $\omega_{xy}=\varepsilon_{xy}$ kadar dönmüş. Gerilmeler ve şekil değiştirmeler bu seçimden etkilenmez.

9. Sınır koşulları
İki boyutlu bir cismin sınırı bir eğridir ve her noktasında iki koşul yazılır. Üç tür sınır koşulu vardır (Ders 08):
- Gerilme sınır koşulu: kenarda yüzey yükü $\vect{T}=(T_x,T_y)$ bilinir. Cauchy bağıntısıyla $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$.
- Yer değiştirme sınır koşulu: kenarda $u$ ve $v$ bilinir (ankastre kenarda $u=v=0$).
- Karma koşul: bir doğrultuda yer değiştirme, diğerinde yük bilinir. Örnek: sürtünmesiz kayıcı mesnet ($u_n=0$, $T_t=0$) ya da bir simetri ekseni ($x=0$ simetri ekseniyse orada $u=0$ ve $\sigma_{xy}=0$).
En sık hata, negatif yüzlerdeki işaretlerdir. Dikdörtgen bir levhanın dört kenarını Şekil 7'de görüyorsunuz. Örneğin $x=-a$ kenarında dış normal $(-1,0)$ olduğundan $T_x=-\sigma_{xx}$'tir; bu kenara $p$ şiddetinde bir basınç uygulanıyorsa yük cismin içine, yani $+x$ yönüne bakar: $T_x=+p$, dolayısıyla $\sigma_{xx}=-p$. Sonuç sezgimizle aynı (basınç negatif normal gerilme) ama oraya işaret kuralını izleyerek ulaşmak gerekir.

Eğri kenarlar
Kenar eğri olduğunda normal noktadan noktaya değişir ve koşullar daha az “temiz” görünür. Örneğin merkezi orijinde, yarıçapı $a$ olan yüksüz bir delik düşünelim. Delik kenarında cismin dışı deliğin içidir; cisimden dışarı bakan normal merkeze doğrudur: $\vect{n}=(-\cos\theta,-\sin\theta)$. Yüksüzlük koşulu ($T_x=T_y=0$, ortak eksi işaret sadeleşir)
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}\cos\theta+\sigma_{xy}\sin\theta&=0,\\ \sigma_{xy}\cos\theta+\sigma_{yy}\sin\theta&=0 \end{aligned} \qquad (r=a) $$olur. Bunlar Kartezyen bileşenlerle yazıldığında karmaşık görünür; oysa kutupsal bileşenlerle yalnızca $\sigma_{rr}(a,\theta)=0$ ve $\sigma_{r\theta}(a,\theta)=0$'dır. Koordinat sistemini sınırın geometrisine uydurmanın değeri budur ve Ders 12–13'te kutupsal koordinatlara geçmemizin asıl nedeni de budur.
Kuvvetli ve zayıf koşullar
Sınır koşulunu kenarın her noktasında sağlamak (kuvvetli koşul) çoğu zaman mümkündür ve gereklidir; örneğin bir kirişin üst ve alt yüzleri. Ama bir kirişin kısa uç kesitinde yükün tam olarak nasıl dağıldığını genellikle bilmeyiz; bildiğimiz yalnız bileşke kuvvet ve momenttir. Saint-Venant ilkesine dayanarak bu kenarlarda yalnız bileşkeleri eşitleriz (zayıf koşul). Kesiti $-c\le y\le c$ olan birim kalınlıklı bir şeridin $x=L$ pozitif yüzü için eksenel kuvvet $N$, kesme kuvveti $Q$ ve eğilme momenti $M$:
$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y=N,\qquad \int_{-c}^{c}\sigma_{xy}\,\dd y=Q, \\ -\int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y=M . \end{gathered} $$Momentteki eksi işareti, bu kaynakta pozitif $M$'nin alt lifleri çektiği (sarkma) uylaşımından gelir (Ders 10). $Q$ ise pozitif yüzde $+y$ yönünde pozitiftir; uzun kenarlar yüksüzse bu uylaşımla $\dd M/\dd x=-Q$ olur. Bu fikri Ders 10'da Airy fonksiyonlarıyla yoğun biçimde kullanacağız. (Kesme kuvveti için $V$ yerine $Q$ kullanıyoruz; $V$ Ders 10'da kütle kuvveti potansiyelinin simgesidir.)
Çözümlü örnek 4Üçgen ağırlık barajı: sınır koşulları ve yarı ters çözüm
Ders 08'deki ağırlık barajını (Çözümlü örnek 3) hatırlayalım ve bu kez çözelim (Şekil 8a). Geometri aynıdır: orijin tepede, $x$ yatay (barajın içine, mansaba doğru), $y$ düşey ve aşağı ($z$ sayfanın içine; sistem sağ el kuralına uyar). Memba yüzü $x=0$, mansap yüzü $x=y\tan\beta$. Memba yüzüne su basıncı $p=\gamma_w y$ etkiyor ($\gamma_w$ suyun birim hacim ağırlığı), mansap yüzü serbest; betonun birim hacim ağırlığı $\gamma_c=\rho_cg$ (kütle kuvveti $f_x=0$, $f_y=\gamma_c$). (a) Sınır koşullarını yazın. (b) Gerilmelerin $x$ ve $y$'nin doğrusal fonksiyonları olduğunu kabul ederek (yarı ters yöntem) çözümü bulun. (c) $H=30$ m, $\tan\beta=0{,}8$, $\gamma_w=9{,}81$ kN/m³, $\gamma_c=24$ kN/m³ için tabandaki gerilmeleri hesaplayın.
Çözüm
(a) Sınır koşulları. Ders 08'de türettiğimiz koşulları bu dersin gösterimiyle yeniden yazalım. Memba yüzünün dış normali $\vect{n}=(-1,0)$. Basınç cismin içine doğru ($+x$) bastığından $T_x=+\gamma_wy$, $T_y=0$. Cauchy: $T_x=-\sigma_{xx}$, $T_y=-\sigma_{xy}$, yani
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}(0,y)=-\gamma_w y,\\ \sigma_{xy}(0,y)=0 . \end{gathered} $$Mansap yüzü $g=x-y\tan\beta=0$; dış normal $\nabla g$ yönünde: $\vect{n}=(\cos\beta,-\sin\beta)$. Yüz serbest olduğundan $T_x=T_y=0$; $\cos\beta$ ile bölüp $t=\tan\beta$ yazarsak, $x=ty$ üzerinde:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}-t\,\sigma_{xy}=0,\\ \sigma_{xy}-t\,\sigma_{yy}=0 . \end{gathered} $$(b) Yarı ters çözüm. $\sigma_{xx}=a_1x+b_1y$, $\sigma_{yy}=a_2x+b_2y$, $\sigma_{xy}=a_3x+b_3y$ diyelim. Doğrusal bir alanda bütün ikinci türevler sıfır olduğundan Beltrami–Michell denklemi (sabit kütle kuvvetiyle) kendiliğinden sağlanır. Denge: $a_1+b_3=0$ ve $a_3+b_2+\gamma_c=0$. Memba koşulları: $b_1=-\gamma_w$, $b_3=0$ (dolayısıyla $a_1=0$). Mansap koşulları ($x=ty$ koyup $y$'ye böl): $b_1-a_3t^2=0$ ve $a_3t-t(a_2t+b_2)=0$. Çözüm:
$$ \begin{aligned} a_3&=-\frac{\gamma_w}{t^2},\\ b_2&=-\gamma_c+\frac{\gamma_w}{t^2},\\ a_2&=\frac{\gamma_c}{t}-\frac{2\gamma_w}{t^3},\\ \sigma_{xx}&=-\gamma_wy,\quad \sigma_{xy}=-\frac{\gamma_w}{t^2}\,x,\\ \sigma_{yy}&=\left(\frac{\gamma_c}{t}-\frac{2\gamma_w}{t^3}\right)x\\ &\quad+\left(\frac{\gamma_w}{t^2}-\gamma_c\right)y . \end{aligned} $$Altı denklem altı bilinmeyeni tek türlü belirler: doğrusal biçim içinde çözüm tektir. Dikkat: taban ($y=H$) için hiçbir koşul yazmadık. Bu yüzden bulduğumuz, iki yüzü bu biçimde yüklü sonsuz bir kamanın kesin çözümüdür; gerçek barajda tabana yakın bölgede ancak Saint-Venant anlamında geçerlidir. Bu çözüm, Maurice Lévy'nin 19. yüzyılın sonundaki baraj çalışmalarıyla anılır.
(c) Sayılar. Tabanda ($y=30$ m) memba topuğunda $\sigma_{xx}=-0{,}294$ MPa, $\sigma_{yy}=-0{,}260$ MPa, $\sigma_{xy}=0$; mansap burnunda ($x=24$ m) $\sigma_{yy}=-0{,}460$ MPa, $\sigma_{xy}=-0{,}368$ MPa (Şekil 8b). Bütün taban basınç altındadır. Topukta düşey gerilmenin basınç kalması için $b_2\le0$, yani $t\ge\sqrt{\gamma_w/\gamma_c}=0{,}639$ olmalıdır; barajların “topukta çekme olmasın” ön boyutlandırma kuralının elastisite karşılığı budur.

Bu çözümün sınırı
Doğrusal çözüm, yüzleri bu biçimde yüklü sonsuz kama için kesindir; gerçek barajın tabanı ise temel kayasına bağlıdır ve temelle birlikte şekil değiştirir. Tabandaki ve tabana yakın bölgedeki gerilme dağılımı bu yüzden kesin çözümden ayrılır. Mühendislik hesabı için elastisite çözümü bir başlangıç noktası ve sayısal modellerin doğrulama ölçütüdür.
10. Temel çözüm yöntemleri
İki boyutlu bir elastisite problemi önümüze geldiğinde elimizde birkaç yol vardır. Seçim, sınır koşullarının türüne ve geometriye bağlıdır.
- Yer değiştirme yöntemi (Navier). Bilinmeyen $u, v$. Sınır koşulları çoğunlukla yer değiştirme olarak verildiyse ya da cisim kısıtlıysa uygundur. Uygunluk kendiliğinden sağlanır (sürekli bir yer değiştirme alanından türeyen şekil değiştirmeler her zaman uygundur). Alıştırma 7 bu yolla çözülen bir zemin dolgusu problemidir.
- Gerilme yöntemi (Beltrami–Michell). Bilinmeyen $\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$; iki denge ve bir uygunluk denklemi. Gerilme sınır koşullu problemlerde doğaldır; çözüm bulunduktan sonra yer değiştirmeler integrasyonla elde edilir.
- Gerilme fonksiyonu yöntemi (Airy). Gerilmeleri, dengeyi kendiliğinden sağlayan tek bir fonksiyondan türetiriz; geriye tek bir denklem, biharmonik denklem kalır. Ders 10–13'ün ana aracıdır.
- Ters ve yarı ters yöntemler. Tameroğlu'nun sınıflandırmasıyla: ters yöntemde bütün denklemleri sağlayan bir çözüm alıp hangi sınır koşullarına karşılık geldiğini sorarız; yarı ters yöntemde çözümün bir kısmını (biçimini) tahmin eder, kalanını denklemlerden buluruz. Baraj örneği yarı ters yöntemin tipik bir uygulamasıdır. Doğrudan yöntem ise diferansiyel denklemleri verilen sınır koşullarıyla genel tekniklerle (seriler, integral dönüşümleri, karmaşık değişkenler) çözmektir.
- Sayısal yöntemler. Karmaşık geometrilerde sonlu eleman, sonlu farklar ya da sınır eleman yöntemleri. Analitik çözümler bu yöntemlerin doğrulanmasında ve ağ (mesh) yoğunluğunun sınanmasında hâlâ vazgeçilmezdir (MKC 525 notları).
| Yöntem | Bilinmeyen | Denklem | Uygun olduğu durum |
|---|---|---|---|
| Yer değiştirme (Navier) | $u,v$ | 2 bağlaşık, 2. mertebe | yer değiştirmesi verilmiş ya da kısıtlı sınırlar; sayısal çözüm |
| Gerilme (Beltrami–Michell) | $\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$ | 2 denge + 1 uygunluk | gerilme sınır koşullu problemler; aday alan denetimi |
| Airy gerilme fonksiyonu | $F$ | 1 biharmonik, 4. mertebe | gerilme sınır koşullu, basit geometrili problemler (kiriş, levha, delik, kama) |
| Yarı ters | çözümün bir kısmı tahmin | kalan denklemler | simetri ya da benzerlikten çözümün biçimi sezilebiliyorsa |
Düzlem problemlerinin kısa öyküsü
Düzlem elastisite, teorinin en çok kesin çözüm üretmiş dalıdır. 19. yüzyılın ikinci yarısında Airy'nin gerilme fonksiyonu kiriş problemlerine uygulandı; yüzyılın sonuna doğru üçgen barajın doğrusal çözümü (Lévy) ve delikli levha çözümü (Kirsch) bulundu. 20. yüzyılın başında Kolosov, ardından Muskhelishvili karmaşık değişkenli fonksiyon kuramını düzlem elastisiteye uyguladı; çatlak ve temas problemlerindeki modern çözümlerin çoğu bu yolun ürünüdür. Bu kaynakta karmaşık değişkenlere girmeden, polinomlar ve kutupsal koordinatlarla ilerleyeceğiz.
Sonlu eleman modelinde doğru seçeneği işaretlemek
2B sonlu eleman modellerinde eleman türü olarak “düzlemsel gerilme” ya da “düzlemsel şekil değiştirme” seçilir ve düzlemsel gerilmede bir kalınlık girilir. Bir istinat duvarını düzlemsel gerilme ile modellemek, düzlem içi “görünür” elastisite modülünü $\nu=0{,}3$ için yaklaşık %9, $\nu=0{,}45$ için yaklaşık %20 düşük alır (Şekil 4a'daki $E^*/E$ oranının tersi); suya doygun zeminlerde ($\nu\to0{,}5$) hata çok büyür. Tersine, ince bir bağlantı levhasını düzlemsel şekil değiştirme ile modellemek levhayı gerçekte olduğundan daha rijit gösterir ve olmayan bir $\sigma_{zz}$ üretir.
11. Python ile doğrulama
Aşağıdaki betik bu dersteki türetmeleri SymPy ile denetler ve çözümlü örneklerin sayılarını üretir: $\varepsilon_{zz}=0$ koşulundan $\sigma_{zz}$'nin ve düzlemsel şekil değiştirme Hooke yasasının çıkarılması, sabit dönüşümünün ve tersinin tutarlılığı, Beltrami–Michell denkleminin iki hâl için ısıl terimle türetilmesi, iki aday gerilme alanının denetimi ve baraj probleminin altı bilinmeyenli doğrusal sisteminin sembolik çözümü.
"""Ders 09 — İki boyutlu elastisite: düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme.
Bu betik dersteki bağıntıları SymPy ile türetir/denetler ve çözümlü örneklerin sayılarını hesaplar:
1. Düzlemsel şekil değiştirmede Hooke yasası ve iki hâl arasındaki sabit dönüşümü
2. Beltrami–Michell denkleminin iki hâl için (ısıl terimle) türetilmesi
3. Örnek 1: aynı düzlem içi gerilmeler, düzlemsel şekil değiştirme / düzlemsel gerilme
4. Örnek 2: iki gerilme alanının "elastisite çözümü olabilir mi?" denetimi
5. Örnek 3: sabit gerilme hâlinden yer değiştirme alanı (alüminyum levha)
6. Örnek 4: üçgen ağırlık barajı, doğrusal gerilme alanı (yarı ters yöntem)
7. Alıştırmaların sayısal sonuçları
Çalıştır: python e09_iki_boyutlu.py
Gerekenler: numpy, sympy
"""
import numpy as np
import sympy as sp
x, y = sp.symbols("x y", real=True)
E, nu, alpha, G = sp.symbols("E nu alpha G", positive=True)
sxx, syy, sxy, dT = sp.symbols("sigma_xx sigma_yy sigma_xy DeltaT")
# %% 1. Düzlemsel şekil değiştirme: ε_zz = 0 koşulundan Hooke yasası
szz = sp.symbols("sigma_zz")
exx3 = (sxx - nu * (syy + szz)) / E # 3B izotropik Hooke (ters biçim)
ezz3 = (szz - nu * (sxx + syy)) / E
szz_ds = sp.solve(sp.Eq(ezz3, 0), szz)[0]
exx_ds = sp.factor(exx3.subs(szz, szz_ds))
print("=== 1. Düzlemsel şekil değiştirme ===")
print("ε_zz = 0 → σ_zz =", szz_ds)
print("ε_xx =", exx_ds)
# Dönüşüm: düzlemsel gerilme formülünde E→E/(1-ν²), ν→ν/(1-ν)
Es, nus = E / (1 - nu**2), nu / (1 - nu)
exx_ps_donusmus = (sxx - nus * syy) / Es
assert sp.simplify(exx_ps_donusmus - exx_ds) == 0
assert sp.simplify((1 + nus) / Es - (1 + nu) / E) == 0 # kayma terimi de tutarlı
# Ters dönüşüm geri götürür mü?
Eg, nug = E * (1 + 2 * nu) / (1 + nu)**2, nu / (1 + nu)
assert sp.simplify(Eg.subs(nu, nus).subs(E, Es) - E) == 0 and sp.simplify(nug.subs(nu, nus) - nu) == 0
print("Dönüşüm denetimi: E→E/(1-ν²), ν→ν/(1-ν) ve tersi ✓")
# %% 2. Beltrami–Michell (2B), ısıl terimle
fx, fy, T = sp.Function("f_x")(x, y), sp.Function("f_y")(x, y), sp.Function("T")(x, y)
Sxx, Syy, Sxy = [sp.Function(n)(x, y) for n in ("S_xx", "S_yy", "S_xy")]
def bm(hal):
if hal == "gerilme":
exx = (Sxx - nu * Syy) / E + alpha * T
eyy = (Syy - nu * Sxx) / E + alpha * T
else: # düzlemsel şekil değiştirme
exx = (1 + nu) / E * ((1 - nu) * Sxx - nu * Syy) + (1 + nu) * alpha * T
eyy = (1 + nu) / E * ((1 - nu) * Syy - nu * Sxx) + (1 + nu) * alpha * T
exy = (1 + nu) / E * Sxy
uyg = sp.diff(exx, y, 2) + sp.diff(eyy, x, 2) - 2 * sp.diff(exy, x, y)
# dengeden: 2 σ_xy,xy = -(σ_xx,xx + σ_yy,yy + f_x,x + f_y,y)
iki_sxy = -(sp.diff(Sxx, x, 2) + sp.diff(Syy, y, 2) + sp.diff(fx, x) + sp.diff(fy, y))
uyg = uyg.subs(sp.Derivative(Sxy, x, y), iki_sxy / 2)
return sp.expand(uyg)
lap = lambda f: sp.diff(f, x, 2) + sp.diff(f, y, 2)
div_f = sp.diff(fx, x) + sp.diff(fy, y)
hedef_g = lap(Sxx + Syy) + E * alpha * lap(T) + (1 + nu) * div_f
hedef_s = lap(Sxx + Syy) + E * alpha / (1 - nu) * lap(T) + div_f / (1 - nu)
print("\n=== 2. Beltrami–Michell (2B) ===")
print("düzlemsel gerilme : ∇²(σxx+σyy) + Eα∇²ΔT = −(1+ν)(fx,x+fy,y)",
"✓" if sp.simplify(bm("gerilme") * E - hedef_g) == 0 else "✗")
print("düzl. şekil değişt. : ∇²(σxx+σyy) + Eα/(1−ν)∇²ΔT = −(fx,x+fy,y)/(1−ν)",
"✓" if sp.simplify(bm("sekil") * E / ((1 + nu) * (1 - nu)) - hedef_s) == 0 else "✗")
# %% 3. Aynı düzlem içi gerilmeler, iki hâl (çelik)
Ec, nuc = 210_000.0, 0.3 # MPa
s = dict(xx=-80.0, yy=-30.0, xy=20.0) # MPa
szz_c = nuc * (s["xx"] + s["yy"])
e_ds = [(1 + nuc) / Ec * ((1 - nuc) * s["xx"] - nuc * s["yy"]), (1 + nuc) / Ec * ((1 - nuc) * s["yy"] - nuc * s["xx"])]
e_dg = [(s["xx"] - nuc * s["yy"]) / Ec, (s["yy"] - nuc * s["xx"]) / Ec]
ezz_dg = -nuc / Ec * (s["xx"] + s["yy"])
exy = (1 + nuc) / Ec * s["xy"]
def von_mises(a, b, c, t):
return np.sqrt(0.5 * ((a - b)**2 + (b - c)**2 + (c - a)**2) + 3 * t**2)
print("\n=== 3. Örnek 1: σxx=-80, σyy=-30, σxy=20 MPa, çelik ===")
print(f"düzl. şekil değişt.: σzz = {szz_c:.1f} MPa, εxx = {e_ds[0]*1e6:.1f}e-6, εyy = {e_ds[1]*1e6:.1f}e-6, εzz = 0")
print(f"düzlemsel gerilme : σzz = 0, εxx = {e_dg[0]*1e6:.1f}e-6, εyy = {e_dg[1]*1e6:.1f}e-6, εzz = {ezz_dg*1e6:.1f}e-6")
print(f"her iki hâlde εxy = {exy*1e6:.1f}e-6 (γxy = {2*exy*1e6:.1f}e-6)")
print(f"von Mises: şekil değişt. {von_mises(s['xx'], s['yy'], szz_c, s['xy']):.1f} MPa, "
f"gerilme {von_mises(s['xx'], s['yy'], 0.0, s['xy']):.1f} MPa")
# %% 4. Gerilme alanı denetimi (kütle kuvveti yok, düzlemsel gerilme)
A = sp.symbols("A")
print("\n=== 4. Örnek 2: iki aday gerilme alanı ===")
for ad, (a, b, c) in {"(a) σxx=Ay², σyy=Ax²": (A * y**2, A * x**2, 0),
"(b) σxx=-Ay², σyy=Ax²": (-A * y**2, A * x**2, 0)}.items():
d1 = sp.diff(a, x) + sp.diff(c, y)
d2 = sp.diff(c, x) + sp.diff(b, y)
bmk = sp.simplify(lap(a + b))
print(f"{ad}: denge = ({d1}, {d2}), ∇²(σxx+σyy) = {bmk}")
# %% 5. Sabit gerilme hâlinden yer değiştirmeler (alüminyum levha 200×100×5 mm)
Ea, nua = 70_000.0, 0.33
p, q, t = 60.0, -20.0, 25.0
exx_a, eyy_a, exy_a = (p - nua * q) / Ea, (q - nua * p) / Ea, (1 + nua) / Ea * t
u = lambda X, Y: exx_a * X + exy_a * Y # u(0)=v(0)=0, ω(0)=0
v = lambda X, Y: exy_a * X + eyy_a * Y
ezz_a = -nua / Ea * (p + q)
print("\n=== 5. Örnek 3: alüminyum levha, σxx=60, σyy=-20, σxy=25 MPa ===")
print(f"εxx = {exx_a*1e6:.1f}e-6, εyy = {eyy_a*1e6:.1f}e-6, εxy = {exy_a*1e6:.1f}e-6, εzz = {ezz_a*1e6:.1f}e-6")
for X, Y in [(200, 0), (0, 100), (200, 100)]:
print(f"köşe ({X:3d},{Y:3d}) mm: u = {u(X, Y):.4f} mm, v = {v(X, Y):.4f} mm")
print(f"kalınlık değişimi Δh = εzz·5 = {ezz_a*5*1e3:.3f} µm")
# %% 6. Üçgen baraj: x yatay (mansap yönü), y aşağı, f_y = γc; memba yüzü x=0, mansap yüzü x = y·t
gw, gc, tt = sp.symbols("gamma_w gamma_c t", positive=True)
a1, b1, a2, b2, a3, b3 = sp.symbols("a1 b1 a2 b2 a3 b3")
Sx, Sy, Sxy_ = a1 * x + b1 * y, a2 * x + b2 * y, a3 * x + b3 * y
denk = [sp.diff(Sx, x) + sp.diff(Sxy_, y), # denge x
sp.diff(Sxy_, x) + sp.diff(Sy, y) + gc, # denge y
(Sx + gw * y).subs(x, 0), Sxy_.subs(x, 0), # memba: σxx=-γw y, σxy=0
sp.expand((Sx - tt * Sxy_).subs(x, tt * y)), # mansap: serbest yüz, n ∝ (1, -t)
sp.expand((Sxy_ - tt * Sy).subs(x, tt * y))]
cozum = sp.solve([sp.Poly(d, y).coeffs()[0] if d.has(y) else d for d in denk], [a1, b1, a2, b2, a3, b3], dict=True)[0]
print("\n=== 6. Örnek 4: üçgen ağırlık barajı (doğrusal gerilme alanı) ===")
for k in (a1, b1, a2, b2, a3, b3):
print(f"{k} = {sp.simplify(cozum[k])}")
sayi = {gw: 9.81, gc: 24.0, tt: 0.8}
H = 30.0
for ad, X in (("topuk (memba, x=0)", 0.0), ("burun (mansap, x=tH)", 0.8 * H)):
vals = [float(e.subs(cozum).subs(sayi).subs({x: X, y: H})) / 1000 for e in (Sx, Sy, Sxy_)]
print(f"taban y={H:.0f} m, {ad}: σxx = {vals[0]:.3f}, σyy = {vals[1]:.3f}, σxy = {vals[2]:.3f} MPa")
t_min = sp.sqrt(gw / gc).subs(sayi)
print(f"topukta çekme olmaması için t = tanβ ≥ √(γw/γc) = {float(t_min):.3f}")
# %% 7. Alıştırmaların sayısal sonuçları
print("\n=== 7. Alıştırmalar ===")
# Alıştırma 2: alüminyum, σxx = 40, σyy = 10 MPa
sx, sy = 40.0, 10.0
print(f"Alıştırma 2 (DŞD): σzz = {nua*(sx+sy):.1f} MPa, εxx = {(1+nua)/Ea*((1-nua)*sx-nua*sy)*1e6:.1f}e-6, "
f"εyy = {(1+nua)/Ea*((1-nua)*sy-nua*sx)*1e6:.1f}e-6")
print(f"Alıştırma 2 (DG) : εxx = {(sx-nua*sy)/Ea*1e6:.1f}e-6, εyy = {(sy-nua*sx)/Ea*1e6:.1f}e-6, "
f"εzz = {-nua*(sx+sy)/Ea*1e6:.1f}e-6")
# Alıştırma 4: çelik levha, saf kayma τ = 50 MPa, H = 100 mm
Gc = Ec / (2 * (1 + nuc))
print(f"Alıştırma 4: G = {Gc:.0f} MPa, ω = τ/(2G) = {50/(2*Gc):.3e} rad, u(0,H) = {50/Gc*100:.4f} mm")
# Alıştırma 7: yanları tutulu dolgu, E = 50 MPa, ν = 0.3, ρg = 20 kN/m³, H = 10 m
Ed, nud, rg, Hd = 50.0, 0.3, 0.020, 10.0 # MPa, -, MN/m³, m
l2m = Ed * (1 - nud) / ((1 + nud) * (1 - 2 * nud))
print(f"Alıştırma 7: λ+2μ = {l2m:.1f} MPa, tabanda σyy = {-rg*Hd*1000:.1f} kPa, σxx = {-rg*Hd*1000*nud/(1-nud):.1f} kPa, "
f"K0 = {nud/(1-nud):.3f}, oturma v(H) = {-rg*Hd**2/(2*l2m)*1000:.1f} mm")
# Alıştırma 8: baraj topuğu
for tv in (0.7, 0.6):
print(f"Alıştırma 8: t = {tv}: topukta σyy = {(9.81/tv**2 - 24.0)*30.0:.1f} kPa")
print(f"Alıştırma 8: t_min = {np.sqrt(9.81/24.0):.3f}, en küçük taban genişliği = {np.sqrt(9.81/24.0)*30.0:.1f} m")=== 1. Düzlemsel şekil değiştirme ===
ε_zz = 0 → σ_zz = nu*(sigma_xx + sigma_yy)
ε_xx = -(nu + 1)*(nu*sigma_xx + nu*sigma_yy - sigma_xx)/E
Dönüşüm denetimi: E→E/(1-ν²), ν→ν/(1-ν) ve tersi ✓
=== 2. Beltrami–Michell (2B) ===
düzlemsel gerilme : ∇²(σxx+σyy) + Eα∇²ΔT = −(1+ν)(fx,x+fy,y) ✓
düzl. şekil değişt. : ∇²(σxx+σyy) + Eα/(1−ν)∇²ΔT = −(fx,x+fy,y)/(1−ν) ✓
=== 3. Örnek 1: σxx=-80, σyy=-30, σxy=20 MPa, çelik ===
düzl. şekil değişt.: σzz = -33.0 MPa, εxx = -291.0e-6, εyy = 18.6e-6, εzz = 0
düzlemsel gerilme : σzz = 0, εxx = -338.1e-6, εyy = -28.6e-6, εzz = 157.1e-6
her iki hâlde εxy = 123.8e-6 (γxy = 247.6e-6)
von Mises: şekil değişt. 59.7 MPa, gerilme 78.1 MPa
=== 4. Örnek 2: iki aday gerilme alanı ===
(a) σxx=Ay², σyy=Ax²: denge = (0, 0), ∇²(σxx+σyy) = 4*A
(b) σxx=-Ay², σyy=Ax²: denge = (0, 0), ∇²(σxx+σyy) = 0
=== 5. Örnek 3: alüminyum levha, σxx=60, σyy=-20, σxy=25 MPa ===
εxx = 951.4e-6, εyy = -568.6e-6, εxy = 475.0e-6, εzz = -188.6e-6
köşe (200, 0) mm: u = 0.1903 mm, v = 0.0950 mm
köşe ( 0,100) mm: u = 0.0475 mm, v = -0.0569 mm
köşe (200,100) mm: u = 0.2378 mm, v = 0.0381 mm
kalınlık değişimi Δh = εzz·5 = -0.943 µm
=== 6. Örnek 4: üçgen ağırlık barajı (doğrusal gerilme alanı) ===
a1 = 0
b1 = -gamma_w
a2 = gamma_c/t - 2*gamma_w/t**3
b2 = -gamma_c + gamma_w/t**2
a3 = -gamma_w/t**2
b3 = 0
taban y=30 m, topuk (memba, x=0): σxx = -0.294, σyy = -0.260, σxy = 0.000 MPa
taban y=30 m, burun (mansap, x=tH): σxx = -0.294, σyy = -0.460, σxy = -0.368 MPa
topukta çekme olmaması için t = tanβ ≥ √(γw/γc) = 0.639
=== 7. Alıştırmalar ===
Alıştırma 2 (DŞD): σzz = 16.5 MPa, εxx = 446.5e-6, εyy = -123.5e-6
Alıştırma 2 (DG) : εxx = 524.3e-6, εyy = -45.7e-6, εzz = -235.7e-6
Alıştırma 4: G = 80769 MPa, ω = τ/(2G) = 3.095e-04 rad, u(0,H) = 0.0619 mm
Alıştırma 7: λ+2μ = 67.3 MPa, tabanda σyy = -200.0 kPa, σxx = -85.7 kPa, K0 = 0.429, oturma v(H) = -14.9 mm
Alıştırma 8: t = 0.7: topukta σyy = -119.4 kPa
Alıştırma 8: t = 0.6: topukta σyy = 97.5 kPa
Alıştırma 8: t_min = 0.639, en küçük taban genişliği = 19.2 mÇıktının 2. bölümündeki iki onay işareti, (9.4), (9.5) ve ısıl kutudaki bağıntıların sembolik olarak doğru olduğunu gösteriyor. 6. bölümdeki katsayılar Örnek 4'teki çözümle birebir aynıdır; 7. bölüm alıştırmalardaki sayısal cevapları hesaplar.
12. Sık yapılan hatalar
- Düzlemsel şekil değiştirmede $\sigma_{zz}=0$ almak. $\varepsilon_{zz}=0$'dır, $\sigma_{zz}$ değil. Akma kontrolünde $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ unutulursa eşdeğer gerilme yanlış çıkar (Örnek 1).
- Düzlemsel gerilmede $\varepsilon_{zz}=0$ almak. Levha incelir ya da kalınlaşır; $\varepsilon_{zz}=-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})/E$.
- Sabit dönüşümünü ters yönde uygulamak. $E/(1-\nu^2)$ ve $\nu/(1-\nu)$, düzlemsel gerilme formülünü düzlemsel şekil değiştirme formülüne çevirir; tersi değil.
- $\gamma_{xy}$ ile $\varepsilon_{xy}$'yi karıştırmak. Uygunluk denklemindeki 2 çarpanı ve Hooke yasasındaki $(1+\nu)/E$ katsayısı tansör bileşeni $\varepsilon_{xy}$ içindir; $\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}=\sigma_{xy}/G$.
- Yalnız dengeyi kontrol etmek. Bir gerilme alanının çözüm olması için Beltrami–Michell denklemi ve bütün sınır koşulları da sağlanmalıdır (Örnek 2).
- Negatif yüzlerde işaret. $x=-a$ kenarında $T_x=-\sigma_{xx}$. Eğik kenarlarda normali yüzeyin gradyanından bulun ve dış yönü seçtiğinizden emin olun.
- İntegrasyon sabitlerini unutmak ya da fazla bırakmak. İki boyutta rijit cisim hareketi tam üç sabittir ($u_0$, $v_0$, $\omega$); mesnet koşulu sayısı da üç olmalıdır.
- Plak eğilmesini düzlem problemi sanmak. Yükü kendi düzlemine dik bir ince eleman (cephe camı, döşeme) bu dersin konusu değildir.
13. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayHangi hâl?
Aşağıdakilerin her biri için uygun modeli seçin: düzlemsel gerilme (DG), düzlemsel şekil değiştirme (DŞD) ya da hiçbiri. (a) Uzun bir istinat duvarının ortasındaki kesit; (b) 10 mm kalınlığında, kendi düzleminde çekilen bir çelik bağlantı levhası; (c) sabit hızla dönen ince bir taşlama diski; (d) yerden 2 m yükseklikte, rüzgârla yüzüne dik yük alan bir cephe camı; (e) toprağa gömülü uzun bir boru hattı; (f) her üç boyutu birbirine yakın, köşesinden yüklü bir blok.
Çözümü göster
(a) DŞD: uzun, kesit ve yük boyunca sabit. (b) DG: ince, yük düzlem içinde. (c) DG: ince disk, merkezkaç kuvveti disk düzleminde (Ders 12'de çözülecek). (d) Hiçbiri: yük düzleme dik, plak eğilmesi. (e) DŞD: uzun, kesit sabit, zemin basıncı boyunca aynı. (f) Hiçbiri: gerçek bir üç boyutlu problem.
Alıştırma 2KolayDüzlemsel şekil değiştirmede σzz
Alüminyum ($E=70$ GPa, $\nu=0{,}33$) bir noktada $\sigma_{xx}=40$ MPa, $\sigma_{yy}=10$ MPa, $\sigma_{xy}=0$. Nokta (i) düzlemsel şekil değiştirme, (ii) düzlemsel gerilme hâlindeyse $\sigma_{zz}$, $\varepsilon_{xx}$, $\varepsilon_{yy}$, $\varepsilon_{zz}$'yi bulun.
Çözümü göster
(i) $\sigma_{zz}=0{,}33\cdot50=16{,}5$ MPa, $\varepsilon_{zz}=0$ ve
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1{,}33}{70\,000}(0{,}67\cdot40-0{,}33\cdot10)\\ &=446{,}5\times10^{-6},\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{1{,}33}{70\,000}(0{,}67\cdot10-0{,}33\cdot40)\\ &=-123{,}5\times10^{-6}. \end{aligned} $$(ii) $\sigma_{zz}=0$ ve
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{40-3{,}3}{70\,000}=524{,}3\times10^{-6},\\ \varepsilon_{yy}&=\tfrac{10-13{,}2}{70\,000}=-45{,}7\times10^{-6},\\ \varepsilon_{zz}&=-\tfrac{0{,}33\cdot50}{70\,000}=-235{,}7\times10^{-6}. \end{aligned} $$Düzlemsel şekil değiştirmede $\varepsilon_{xx}$ küçülür (446,5 < 524,3 µε), ama $\varepsilon_{yy}$'deki kısalma büyür ($|-123{,}5|$ > $|-45{,}7|$ µε): $\sigma_{zz}=16{,}5$ MPa, Poisson etkisiyle $y$ yönünde ek bir kısalma doğurur. “Cisim daha rijit davranır” genellemesi her bileşen için geçerli değildir.
Alıştırma 3OrtaBir çözümü diğer hâle çevirmek
Düzlemsel gerilmede, kütle kuvveti olmadan, tek eksenli $\sigma_{xx}=\sigma_0$ gerilmesi altındaki levhanın yer değiştirmeleri (orijin tutulu, dönme yok) $u=\sigma_0x/E$, $v=-\nu\sigma_0y/E$'dir. (a) Sabit dönüşümüyle aynı düzlem içi gerilmenin düzlemsel şekil değiştirme hâlindeki yer değiştirmelerini yazın. (b) Sonucu doğrudan düzlemsel şekil değiştirme Hooke yasasından kontrol edin ve $\sigma_{zz}$'yi bulun.
Çözümü göster
(a) $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$: $u=\frac{(1-\nu^2)\sigma_0x}{E}$, $v=-\frac{\nu}{1-\nu}\cdot\frac{(1-\nu^2)\sigma_0y}{E}$ $=-\frac{\nu(1+\nu)\sigma_0y}{E}$.
(b) $\varepsilon_{xx}=\frac{1+\nu}{E}(1-\nu)\sigma_0=\frac{(1-\nu^2)\sigma_0}{E}$ ✓, $\varepsilon_{yy}=\frac{1+\nu}{E}(-\nu\sigma_0)$ ✓. $\sigma_{zz}=\nu\sigma_0$: tek eksenli düzlem içi çekme, düzlemsel şekil değiştirmede aslında iki eksenli bir gerilme hâlidir.
Alıştırma 4OrtaSaf kaymada farklı mesnet seçimi
Kenarları $L=300$ mm ve $H=100$ mm olan ince çelik bir levhada ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) düzgün saf kayma $\sigma_{xy}=\tau=50$ MPa var, diğer bileşenler sıfır. Orijinde $u=v=0$ ve sağ alt köşede $v(L,0)=0$ koşullarıyla yer değiştirme alanını bulun. Levhanın rijit dönmesi nedir? Sol üst köşenin yatay yer değiştirmesini hesaplayın.
Çözümü göster
$\varepsilon_{xx}=\varepsilon_{yy}=0$, $\varepsilon_{xy}=\frac{1+\nu}{E}\tau=\frac{\tau}{2G}$; $G=80\,769$ MPa. Genel çözüm $u=c_1y+u_0$, $v=c_2x+v_0$, $c_1+c_2=\tau/G$. Orijin: $u_0=v_0=0$. $v(L,0)=c_2L=0\Rightarrow c_2=0$, $c_1=\tau/G$:
$$ u=\frac{\tau}{G}\,y,\qquad v=0 . $$Rijit dönme $\omega_{xy}=\tfrac12(c_1-c_2)=\tau/(2G)$, yani $3{,}10\times10^{-4}$ rad. Sol üst köşe: $u(0,H)=\frac{50}{80\,769}\cdot100=0{,}0619$ mm. Bu “basit kayma” görünümüdür: alt kenar yerinde kalır, üst kenar kayar. Dönmesiz seçimde ($c_1=c_2$) aynı şekil değiştirme simetrik görünürdü.
Alıştırma 5OrtaDüzlemsel gerilmede Navier denklemleri
Düzlemsel gerilme Hooke yasasını ($\sigma_{xx}=\frac{E}{1-\nu^2}(\varepsilon_{xx}+\nu\varepsilon_{yy})$ vb.) birinci denge denklemine koyarak
$$ \begin{aligned} &G\,\nabla^2u+G\,\frac{1+\nu}{1-\nu}\,\pd{e}{x}+f_x=0,\\ &e=\pd{u}{x}+\pd{v}{y} \end{aligned} $$olduğunu gösterin. Sonra bu denklemle düzlemsel şekil değiştirmedeki karşılığının sabit dönüşümüyle birbirine çevrildiğini doğrulayın.
Çözümü göster
Önce
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}&=\tfrac{E}{1-\nu^2}(u_{,xx}+\nu v_{,yx})\\ &\quad+G(u_{,yy}+v_{,xy}). \end{aligned} $$$\frac{E}{1-\nu^2}=\frac{2G}{1-\nu}$ yazıp $u_{,xx}$ terimini $G u_{,xx}+\left(\frac{2G}{1-\nu}-G\right)u_{,xx}$ diye ayırırsak:
$$ \begin{aligned} &G\nabla^2u+G\tfrac{1+\nu}{1-\nu}u_{,xx}\\ &\quad+\left(\tfrac{2G\nu}{1-\nu}+G\right)v_{,xy}+f_x=0 . \end{aligned} $$$\frac{2G\nu}{1-\nu}+G=G\frac{1+\nu}{1-\nu}$ olduğundan son iki terim $G\frac{1+\nu}{1-\nu}e_{,x}$'te birleşir ✓. Dönüşüm: $G$ değişmez ($G^*=E^*/[2(1+\nu^*)]=G$) ve $\frac{1+\nu^*}{1-\nu^*}=\frac{1/(1-\nu)}{(1-2\nu)/(1-\nu)}=\frac{1}{1-2\nu}$; böylece düzlemsel şekil değiştirmedeki $G\nabla^2u+\frac{G}{1-2\nu}e_{,x}+f_x=0$ elde edilir ✓.
Alıştırma 6OrtaIsıl Beltrami–Michell, düzlemsel şekil değiştirme
Düzlemsel şekil değiştirme hâlinde, sıcaklık değişimi $\Delta T(x,y)$ ve kütle kuvveti varken uygunluk denkleminin
$$ \begin{aligned} &\nabla^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)+\frac{E\alpha}{1-\nu}\nabla^2\Delta T\\ &\quad=-\frac{1}{1-\nu}\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right) \end{aligned} $$biçimini aldığını gösterin.
Çözümü göster
$\varepsilon_{zz}=0$ koşulundan
$$ \sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})-E\alpha\Delta T . $$Bunu $\varepsilon_{xx}=\frac1E[\sigma_{xx}-\nu(\sigma_{yy}+\sigma_{zz})]$ $+\,\alpha\Delta T$ bağıntısına koyunca
$$ \begin{aligned} \varepsilon_{xx}&=\tfrac{1+\nu}{E}\big[(1-\nu)\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}\big]\\ &\quad+(1+\nu)\alpha\Delta T ; \end{aligned} $$$\varepsilon_{yy}$ benzer, $\varepsilon_{xy}=\frac{1+\nu}{E}\sigma_{xy}$. Uygunluğa koyup $\frac{E}{1+\nu}$ ile çarpın:
$$ \begin{aligned} &(1-\nu)\left(\sigma_{xx,yy}+\sigma_{yy,xx}\right)\\ &\quad-\nu\left(\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy}\right)+E\alpha\nabla^2\Delta T\\ &\quad=2\sigma_{xy,xy}. \end{aligned} $$Dengeden $2\sigma_{xy,xy}=-(\sigma_{xx,xx}+\sigma_{yy,yy})$ $-\operatorname{div}\vect f$. Yerine koyunca
$$ \begin{aligned} &(1-\nu)\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})+E\alpha\nabla^2\Delta T\\ &\quad=-\operatorname{div}\vect f ; \end{aligned} $$$(1-\nu)$'ya bölün ✓ ($\operatorname{div}\vect f=f_{x,x}+f_{y,y}$). Betiğin 2. bölümü bu sonucu sembolik olarak doğruluyor.
Alıştırma 7ZorYanları tutulu dolgu: yer değiştirme yöntemi
Uzun bir hendeğe yüksekliği $H=10$ m olan bir dolgu yerleştirilmiştir. Taban rijit, hendeğin iki yan duvarı rijit ve sürtünmesiz. Dolgu malzemesi doğrusal elastik kabul edilsin: $E=50$ MPa, $\nu=0{,}3$, birim hacim ağırlığı $\rho g=20$ kN/m³. $y$ eksenini tabandan yukarı alın; üst yüz serbest. Düzlemsel şekil değiştirme ve $u=0$, $v=v(y)$ kabulüyle Navier denklemlerini çözün; $\sigma_{yy}$, $\sigma_{xx}$, yanal/düşey gerilme oranı ve üst yüzün oturmasını bulun.
Çözümü göster
$u=0$, $v=v(y)$ ⇒ $e=v'$. Birinci Navier denklemi özdeş olarak sağlanır; ikincisi ($f_y=-\rho g$): $\mu v''+(\lambda+\mu)v''-\rho g=0$ ⇒ $v''=\frac{\rho g}{\lambda+2\mu}$. Sınır koşulları: $v(0)=0$; üstte $\sigma_{yy}=(\lambda+2\mu)v'=0$. Çözüm $v'=\frac{\rho g(y-H)}{\lambda+2\mu}$, $v=\frac{\rho g}{\lambda+2\mu}\left(\frac{y^2}{2}-Hy\right)$.
$$ \begin{gathered} \sigma_{yy}=-\rho g\,(H-y), \\ \sigma_{xx}=\sigma_{zz}=\lambda v'=\frac{\nu}{1-\nu}\,\sigma_{yy}. \end{gathered} $$Yan duvarlarda $\sigma_{xy}=0$ ✓ (sürtünmesiz). Tabanda $\sigma_{yy}=-200$ kPa, $\sigma_{xx}=-85{,}7$ kPa; oran $\nu/(1-\nu)=0{,}429$ — zemin mekaniğindeki “sükûnetteki toprak basıncı katsayısı”nın elastik karşılığı. $\lambda+2\mu=\frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)}=67{,}3$ MPa; üst yüzün oturması $v(H)=-\frac{\rho gH^2}{2(\lambda+2\mu)}=-\frac{0{,}02\cdot100}{2\cdot67{,}3}$ m $=-14{,}9$ mm.
Alıştırma 8ZorBarajda topuk koşulu
Örnek 4'teki üçgen barajda $H=30$ m, $\gamma_w=9{,}81$ kN/m³, $\gamma_c=24$ kN/m³. (a) Memba topuğundaki düşey gerilmeyi $\tan\beta=0{,}7$ ve $0{,}6$ için hesaplayın. (b) Topukta $\sigma_{yy}$'nin basınç kalması için gereken en küçük taban genişliği nedir? (c) Bu koşul $H$'ye bağlı mı? Neden?
Çözümü göster
(a) Topukta $x=0$: $\sigma_{yy}=b_2H=\left(\frac{\gamma_w}{t^2}-\gamma_c\right)H$. $t=0{,}7$: $(20{,}02-24)\cdot30=-119{,}4$ kPa (basınç); $t=0{,}6$: $(27{,}25-24)\cdot30=+97{,}5$ kPa (çekme!).
(b) $\frac{\gamma_w}{t^2}\le\gamma_c$ $\Rightarrow t\ge\sqrt{9{,}81/24}=0{,}639$; taban genişliği en az $0{,}639H=19{,}2$ m.
(c) Hayır: bütün gerilmeler $H$ ile doğrusal ölçeklenir, işaret yalnız $t$ ve birim ağırlık oranına bağlıdır. Bu, kesin çözümün boyutsuz yapısının bir sonucudur (geometri benzerse gerilme dağılımının biçimi aynıdır).
14. Özet
Bu derste
- Alanları yalnız $(x,y)$'ye bağlı problemler iki boyutludur: uzun cisimlerde düzlemsel şekil değiştirme ($u_z=0$, $\varepsilon_{zz}=0$, $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$), ince levhalarda düzlemsel gerilme ($\sigma_{zz}=\sigma_{xz}=\sigma_{yz}=0$, $\varepsilon_{zz}=-\nu(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})/E$).
- Düzlemsel şekil değiştirme kesin, düzlemsel gerilme yaklaşıktır; ikincisi kalınlık ortalaması olarak kesindir.
- İki hâl $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$ dönüşümüyle birbirine çevrilir.
- 2B alan denklemleri: 2 denge, 3 kinematik, 1 uygunluk, 3 Hooke; 8 bilinmeyen.
- Navier: $\mu\nabla^2u+(\lambda+\mu)e_{,x}+f_x=0$ (düzlemsel gerilmede $\lambda\to\lambda^*$). Beltrami–Michell: $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$ $=-(1+\nu)\operatorname{div}\vect f$ (düzlemsel gerilme), $-\operatorname{div}\vect f/(1-\nu)$ (düzlemsel şekil değiştirme).
- Kenarlarda $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$; kısa kenarlarda zayıf (bileşke) koşul.
- Yer değiştirmeler integrasyonla bulunur; üç rijit cisim sabiti mesnet koşullarından gelir.
Sonraki derste gerilme yolunu bir adım ileri taşıyacağız: dengeyi kendiliğinden sağlayan Airy gerilme fonksiyonu ile bütün problem tek bir biharmonik denkleme iner.
15. Kaynaklar ve ileri okuma
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 7 (düzlemsel şekil değiştirme, düzlemsel gerilme, genelleştirilmiş düzlemsel gerilme, sabit dönüşüm tablosu).
- J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 3 (Plane strain and plane stress).
- P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), Bölüm 7.1–7.3.
- M. İnan, Düzlemde Elastisite Teorisi (İTÜ, 1969), 6. bölüm (levhanın genel denklemleri) ve 7. bölüm (çok uzun silindir problemi, düzlemsel hâllerin karşılaştırılması).
- S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), V. bölüm (düzlem şekil değiştirme ve düzlem gerilme hâlleri, temel çözüm yöntemleri).
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı (1970), Bölüm 2 (iki boyutlu problemler).
- Tam künyeler: Ek C — Kaynakça.