Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 04

Ders 04 · 4. hafta · Gerilme · ~90 dk

Denge denklemleri, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme

Bir noktadaki gerilme durumunu dokuz sayıyla anlatmayı öğrendik. Bu derste iki soruyu yanıtlıyoruz: gerilme noktadan noktaya nasıl değişebilir (denge denklemleri) ve bir noktadaki en büyük normal ve kayma gerilmeleri hangi düzlemlerdedir (asal gerilmeler)?

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Lineer momentum korunumundan denge denklemlerini $\sigma_{ji,j}+f_i=0$ hem integral biçimden hem diferansiyel elemandan türetir
  • Açısal momentum korunumundan gerilme tansörünün simetrik olduğunu gösterir
  • Bir gerilme alanının dengede olup olmadığını denetler ve gereken kütle kuvvetini bulur
  • Asal gerilmeleri ve doğrultularını özdeğer problemi olarak çözer; değişmezleri kullanır
  • En büyük kayma gerilmesini, 3B Mohr dairelerini ve oktaedral gerilmeleri hesaplar ve yorumlar
  • Gerilmeyi küresel ve deviatrik kısımlara ayırır; $J_2$, $J_3$ ve von Mises gerilmesini bulur
Hafta
4. hafta · Gerilme
Süre
~90 dk
Ders çıktısı
2 — Gerilme ve şekil değiştirme analizi
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • Lineer momentum korunumu + Cauchy + diverjans teoremi → hareket denklemleri $\sigma_{ji,j}+f_i=\rho\ddot u_i$; statikte denge $\sigma_{ji,j}+f_i=0$ (üç denklem).
  • Açısal momentum korunumu → $\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$: altı bağımsız bileşen. Denge tek başına gerilmeyi belirlemez.
  • Asal gerilmeler $\det(\sigma_{ij}-\sigma\delta_{ij})=0$'ın kökleridir; $\sigma^3-I_1\sigma^2+I_2\sigma-I_3=0$. Kökler gerçel, doğrultular diktir; asal düzlemlerde kayma yoktur; $\sigma_1$ ve $\sigma_3$ en büyük ve en küçük normal gerilmelerdir.
  • $\tau_{\max}=\tfrac12(\sigma_1-\sigma_3)$, 1–3 açıortay düzleminde. Bütün $(\sigma_n,\tau_n)$ noktaları büyük Mohr dairesinin içinde, iki küçük dairenin dışında kalır.
  • Oktaedral: $\sigma_{\text{okt}}=I_1/3$, $\tau_{\text{okt}}=\sqrt{2J_2/3}$.
  • $\sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}$; aynı asal doğrultular; $J_2=\tfrac13I_1^2-I_2$, $J_3=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac2{27}I_1^3$; $\sigma_{\text{vM}}=\sqrt{3J_2}$.

Gerilme tarafı tamamlandı. Ders 05'te ikinci büyük kavrama, cismin şekil değiştirmesine geçiyoruz; orada da bir tansör, asal değerler ve küresel–deviatrik ayrışım bizi bekliyor.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. İki yeni soru

Ders 03'te bir noktadaki gerilme durumunu dokuz bileşenle, $\sigma_{ij}$ ile anlattık ve Cauchy bağıntısıyla o noktadan geçen her düzlemin gerilme vektörünü hesaplayabildik. Bu ders iki doğal soruyu yanıtlıyor.

  • Gerilme noktadan noktaya keyfî değişebilir mi? Hayır. Cismin her küçük parçası dengede olmalıdır; bu koşul, gerilme bileşenlerinin türevleri arasında üç bağıntı verir: denge denklemleri (equilibrium equations). Ayrıca parçaların dönmeye karşı dengesi, dokuz bileşenden yalnız altısının bağımsız olduğunu gösterir: gerilme tansörü simetriktir.
  • Bir noktada en tehlikeli düzlem hangisidir? Gevrek bir malzeme genellikle en büyük çekme gerilmesine dik bir düzlemde çatlar; sünek bir metal en büyük kayma gerilmesinin olduğu düzlemlerde akar. Sonsuz sayıdaki düzlem arasında bu uç değerleri bulmak, gerilme tansörünün asal gerilmelerini (principal stresses) bulmak demektir.
Mühendislik notu

Bir motivasyon: eğilme ve burulma altındaki mil

Bir dişli milinin yüzeyindeki bir noktada eğilmeden $\sigma_{xx}=80$ MPa normal gerilme, burulmadan $\sigma_{xy}=50$ MPa kayma gerilmesi oluşsun. Hangisi daha tehlikeli? Soru yanlış sorulmuştur: iki etki aynı noktada birlikte vardır ve bazı düzlemlerde birbirini güçlendirir. Bu derste kuracağımız araçlarla bu noktanın asal gerilmeleri $104{,}03$, $0$ ve $-24{,}03$ MPa, en büyük kayma gerilmesi $64{,}03$ MPa, von Mises eşdeğer gerilmesi $\sqrt{\sigma_{xx}^2+3\sigma_{xy}^2}=117{,}90$ MPa çıkar. Yani 80 MPa'lık eğilme gerilmesine “bakarak” yapılan bir değerlendirme, gerçek zorlanmayı yaklaşık yüzde 30 eksik tahmin eder. Mil hesaplarında kullanılan eşdeğer gerilme formülleri bu dersin sonuçlarıdır (§5'teki yöntemle ve §9'daki von Mises bağıntısıyla kendiniz doğrulayabilirsiniz).

Bu ikisine bir üçüncüsü eklenecek: gerilmeyi, cismin hacmini değiştirmeye çalışan küresel (spherical, hidrostatik) kısmı ile biçimini değiştirmeye çalışan deviatrik (deviatoric) kısmına ayırmak. Plastisite ve akma kriterlerinin (von Mises) dili bu ayrışımdır.

2. Korunum yasaları ve denge denklemleri

Elastisite teorisi, mekaniğin genel korunum yasalarını sürekli ortama uygular. Burada üçü önemlidir: kütlenin, lineer momentumun ve açısal momentumun korunumu.

Kütlenin korunumu. Bir malzeme parçasının kütlesi şekil değiştirme sırasında değişmez. Bu derste incelediğimiz çok küçük şekil değiştirmelerde yoğunluktaki değişim ihmal edilebilecek kadar küçüktür; bu yüzden $\rho$'yu başlangıçtaki yoğunluk olarak sabit kabul edeceğiz. Nicel olarak: bir parçanın kütlesi $\rho_0\,\mathrm dV=\rho\,\mathrm dv$ korunduğundan $\rho/\rho_0=\mathrm dV/\mathrm dv=1/J$'dir; burada $J=\mathrm dv/\mathrm dV$ hacim oranıdır (Ders 05). Çok küçük şekil değiştirmede $J\approx1+e$ ve $e=\varepsilon_{kk}$ birim hacim değişimidir (Ders 06), yani $\rho/\rho_0\approx1-e$. Çelikte $e$ tipik olarak binde birden küçüktür; yoğunluktaki değişim gerçekten ihmal edilebilir.

Lineer momentumun korunumu (Newton'un ikinci yasası). Cismin içinden keyfî bir $V$ hacmi seçelim; sınırı $S$, dış normali $\vect n$ olsun. Bu parçaya etkiyen bütün kuvvetler, kütle çarpı ivmeye eşittir:

$$ \int_S T_i^{(n)}\,\mathrm dS+\int_V f_i\,\mathrm dV=\int_V\rho\,\ddot u_i\,\mathrm dV . $$
Türetme İntegral biçimden yerel denge denkleminegöster

1. Yüzey integralindeki gerilme vektörünü Cauchy bağıntısıyla yazalım: $T_i^{(n)}=\sigma_{ji}n_j$.

2. Diverjans (Gauss) teoremi ($\int_S A_{ji}\,n_j\,\mathrm dS=\int_V A_{ji,j}\,\mathrm dV$, Ders 02) yüzey integralini hacim integraline çevirir:

$$ \int_S\sigma_{ji}n_j\,\mathrm dS=\int_V\sigma_{ji,j}\,\mathrm dV . $$

3. Hepsini tek integralde toplayalım:

$$ \int_V\big(\sigma_{ji,j}+f_i-\rho\,\ddot u_i\big)\,\mathrm dV=0 . $$

4. Bu eşitlik, cismin içinden seçilebilecek her $V$ hacmi için geçerlidir. İntegrand sürekliyse ve bir noktada sıfırdan farklı olsaydı, o noktanın çevresinde integrandın işaretinin değişmediği küçük bir hacim seçip integrali sıfırdan farklı yapabilirdik. Öyleyse integrand her noktada sıfırdır.

Bu türetmede küçük ama önemli bir ayrıntı var: denklemleri cismin şekil değiştirmemiş geometrisinde yazdık. Şekil değiştirmeler çok küçük olduğunda, kuvvetlerin etkidiği yüzeylerin konum ve doğrultusundaki değişim ihmal edilebilir; bu, lineer elastisitenin “küçük şekil değiştirme” kabulünün denge tarafındaki karşılığıdır. Burkulma gibi problemlerde bu kabul bozulur ve denge şekil değiştirmiş geometride yazılmalıdır (bkz. MAK 613 Elastik Stabilite notları).

Teorem

Hareket denklemleri (equations of motion) ve denge denklemleri

$$ \sigma_{ji,j}+f_i=\rho\,\ddot u_i \tag{4.1}$$

Statik (ya da yarı statik) problemlerde ivme ihmal edilir ve denge denklemleri elde edilir:

$$ \sigma_{ji,j}+f_i=0 \tag{4.2}$$

(4.1)'in sağ tarafı, titreşim ve dalga problemlerinin kapısıdır: Ders 08'de gerilmeleri yer değiştirmeler cinsinden yazınca (4.1), elastik ortamda boyuna ve enine dalgaların yayılmasını anlatan dalga denklemlerine dönüşür. Bu kaynakta statik problemlerle ilgileneceğiz, ama denklemin dinamik hâlinin aynı türetmeden geldiğini bilmek önemlidir.

(4.2) üç denklemdir ($i=1,2,3$). Kartezyen koordinatlarda açık yazımı (simetri kullanılarak, $\sigma_{yx}=\sigma_{xy}$ vb.):

$$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{xy}}{y}+\pd{\sigma_{xz}}{z}+f_x&=0\\ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}+\pd{\sigma_{yz}}{z}+f_y&=0\\ \pd{\sigma_{xz}}{x}+\pd{\sigma_{yz}}{y}+\pd{\sigma_{zz}}{z}+f_z&=0 \end{aligned}$$

Her denklem bir doğrultudaki kuvvet dengesidir ve o doğrultudaki üç bileşenin, kendi “düzlem normali” yönündeki türevlerini içerir. Bir ezber kuralı: $x$ denkleminde ikinci indisi $x$ olan bileşenler, birinci indisleriyle aynı koordinata göre türetilir.

Silindirik koordinatlarda ($r,\theta,z$) birim vektörler noktadan noktaya döndüğü için türevlere ek terimler katılır. Kütle kuvveti $(f_r,f_\theta,f_z)$ ile denge denklemleri şöyledir (türetmesi Ders 12'de):

$$ \begin{aligned} &\pd{\sigma_{rr}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta}+\pd{\sigma_{rz}}{z}\\&\qquad+\frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}+f_r=0\\[4pt] &\pd{\sigma_{r\theta}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}+\pd{\sigma_{\theta z}}{z}\\&\qquad+\frac{2\sigma_{r\theta}}{r}+f_\theta=0\\[4pt] &\pd{\sigma_{rz}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{\theta z}}{\theta}+\pd{\sigma_{zz}}{z}\\&\qquad+\frac{\sigma_{rz}}{r}+f_z=0 \end{aligned}$$

$1/r$'li fazladan terimler, eğri bir elemanın karşılıklı yüzlerinin paralel olmamasından gelir: örneğin $\sigma_{\theta\theta}$ gerilmeleri, iki yan yüzde biraz farklı doğrultulara baktıkları için merkeze doğru küçük bir bileşke verir. Basınçlı bir borunun çeper gerilmelerini anlamanın anahtarı bu terimdir.

Solda dx boyunda dy yüksekliğinde bir dikdörtgen eleman: negatif yüzlerde σxx, σxy, σyy, σyx; pozitif yüzlerde aynı bileşenlere kısmi türev çarpı dx ya da dy kadar artım eklenmiş hâlleri; merkezde kırmızı kütle kuvveti f. Sağda kare eleman üzerinde yalnız kayma gerilmeleri: x yüzlerinde σxy, y yüzlerinde σyx ve merkezdeki O noktasına göre moment dengesi denklemi.
Şekil 1. Diferansiyel elemanın dengesi (birim kalınlık). (a) Karşılıklı yüzlerde gerilme, Taylor açılımının ilk terimi kadar farklıdır; kuvvet dengesi (4.2)'yi verir. (b) Merkeze göre moment dengesi kayma gerilmelerinin eşlenikliğini, $\sigma_{xy}=\sigma_{yx}$ sonucunu verir.

Çözümlü örnek 1Denge denklemlerinin diferansiyel elemandan türetilmesi (sınav tipi)

Kütle kuvveti $\vect f=(f_x,f_y)$ olan düzlemsel bir gerilme alanında, kenarları $\mathrm dx$, $\mathrm dy$ olan birim kalınlıklı bir eleman (Şekil 1a) için kuvvet dengesini yazarak iki boyutlu denge denklemlerini elde edin.

Çözüm

Yüzlerdeki gerilmeler. Sol yüzdeki ($x$) bileşenler $\sigma_{xx}$, $\sigma_{xy}$ ise sağ yüzdekiler ($x+\mathrm dx$), Taylor açılımının ilk iki terimiyle

$$ \sigma_{xx}+\pd{\sigma_{xx}}{x}\,\mathrm dx $$ $$ \sigma_{xy}+\pd{\sigma_{xy}}{x}\,\mathrm dx $$

olur; alt ($y$) ve üst ($y+\mathrm dy$) yüzler için de aynı şekilde $\mathrm dy$ ile. (Taylor açılımı: bir fonksiyonun yakın bir noktadaki değeri, kendi değeri artı türevi çarpı aradaki uzaklıktır; atılan terimler $\mathrm dx^2$ mertebesindedir ve eleman küçülürken ilk terimlerden çok daha hızlı kaybolur.) İşaret kabulüne göre pozitif yüzdeki pozitif bileşen pozitif eksen yönünde, negatif yüzdeki negatif eksen yönündedir.

$x$ yönünde denge. Gerilmeleri etkidikleri alanlarla ($\mathrm dy\cdot1$ ve $\mathrm dx\cdot1$) çarpalım:

$$ \begin{aligned} &\Big(\sigma_{xx}+\pd{\sigma_{xx}}{x}\mathrm dx\Big)\mathrm dy-\sigma_{xx}\,\mathrm dy\\ &+\Big(\sigma_{yx}+\pd{\sigma_{yx}}{y}\mathrm dy\Big)\mathrm dx-\sigma_{yx}\,\mathrm dx\\ &+f_x\,\mathrm dx\,\mathrm dy=0 . \end{aligned}$$

Sabit terimler birbirini götürür; kalanı $\mathrm dx\,\mathrm dy$'ye bölersek:

$$ \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{yx}}{y}+f_x=0 . $$

$y$ yönünde denge. Aynı işlemle:

$$ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}+f_y=0 . $$

Bunlar (4.2)'nin $i=1,2$ bileşenleridir ($\sigma_{ji,j}$'de türev, ilk indis üzerinden alınır). Gerilmenin değişmediği bir alanda (her bileşen sabit) denge ancak $\vect f=\vect 0$ ile mümkündür: düzgün gerilme durumu kütle kuvvetsiz bir cisimde her zaman dengededir.

3. Açısal momentum ve gerilme tansörünün simetrisi

Açısal momentumun korunumu, aynı $V$ parçasına etkiyen kuvvetlerin momentlerinin toplamının, açısal momentumun değişimine eşit olmasıdır. Orijine göre moment $\vect x\times\vect F$, indis notasyonunda $e_{ijk}x_jF_k$'dır:

$$ \begin{aligned}&\int_S e_{ijk}x_jT_k^{(n)}\,\mathrm dS+\int_V e_{ijk}x_jf_k\,\mathrm dV\\&\qquad=\int_V e_{ijk}x_j\rho\ddot u_k\,\mathrm dV .\end{aligned}$$
Türetme Simetrinin ispatıgöster

1. $T_k^{(n)}=\sigma_{lk}n_l$ yazıp diverjans teoremini uygulayalım:

$$ \begin{aligned}&\int_S e_{ijk}x_j\sigma_{lk}n_l\,\mathrm dS\\&\quad=\int_V\big(e_{ijk}x_j\sigma_{lk}\big)_{,l}\,\mathrm dV .\end{aligned}$$

2. Çarpımın türevi: $e_{ijk}$ sabittir, $x_{j,l}=\delta_{jl}$'dir:

$$ \begin{aligned}\big(e_{ijk}x_j\sigma_{lk}\big)_{,l}&=e_{ijk}\delta_{jl}\sigma_{lk}\\&\quad+e_{ijk}x_j\sigma_{lk,l}\\&=e_{ijk}\sigma_{jk}+e_{ijk}x_j\sigma_{lk,l} .\end{aligned}$$

3. Hepsini toplayalım:

$$ \begin{aligned}&\int_V e_{ijk}x_j\big(\sigma_{lk,l}+f_k-\rho\ddot u_k\big)\,\mathrm dV\\&\quad+\int_V e_{ijk}\sigma_{jk}\,\mathrm dV=0 .\end{aligned}$$

4. Parantez, (4.1) hareket denklemi gereği sıfırdır. Geriye her $V$ için $\int_V e_{ijk}\sigma_{jk}\,\mathrm dV=0$ kalır; §2'deki gerekçeyle $e_{ijk}\sigma_{jk}=0$.

5. Bu üç denklemi açalım. $i=1$ için: $e_{123}\sigma_{23}+e_{132}\sigma_{32}=\sigma_{23}-\sigma_{32}=0$. Benzer şekilde $\sigma_{31}=\sigma_{13}$, $\sigma_{12}=\sigma_{21}$.

Teorem

Gerilme tansörünün simetrisi

$$ \sigma_{ij}=\sigma_{ji} \tag{4.3}$$

Dokuz bileşenden yalnız altısı bağımsızdır: üç normal ($\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{zz}$) ve üç kayma ($\sigma_{xy},\sigma_{yz},\sigma_{zx}$) gerilmesi.

Aynı sonucu Şekil 1b'deki elemandan da görebiliriz. Kenarları $\mathrm dx$, $\mathrm dy$ olan elemanın merkezine göre moment alalım: sağ ve sol yüzlerdeki kayma kuvvetleri $\sigma_{xy}\,\mathrm dy$ büyüklüğünde ve aralarında $\mathrm dx$ uzaklık olan bir kuvvet çifti, üst ve alt yüzlerdeki $\sigma_{yx}\,\mathrm dx$ kuvvetleri ise $\mathrm dy$ kollu, ters yönlü bir çift oluşturur. Normal gerilmeler ve kütle kuvvetleri merkezden geçer ya da daha yüksek mertebeden küçük moment verir. Dengeden $\sigma_{xy}\,\mathrm dy\,\mathrm dx=\sigma_{yx}\,\mathrm dx\,\mathrm dy$, yani $\sigma_{xy}=\sigma_{yx}$.

Mühendislik notu

Eşlenik kaymanın görünür sonuçları

$\sigma_{xy}=\sigma_{yx}$ eşitliği soyut görünse de yapılarda sürekli karşımıza çıkar. Bir kirişte düşey kesme kuvveti, kesitte düşey kayma gerilmesi $\sigma_{xy}$ yaratır; simetri gereği aynı noktada yatay düzlemlerde de eşit büyüklükte $\sigma_{yx}$ vardır. Bu yatay kayma, kompozit bir kirişte tabakaları birbirinden ayırmaya (delaminasyon), kaynaklı bir I kirişte gövde–başlık kaynağını kesmeye, ahşap bir kirişte lifler boyunca yarılmaya çalışır. Kayma bağlantısı hesaplarındaki “kayma akımı” $q=VQ/I$ formülü, bu eşlenik gerilmenin kesit boyunca toplamıdır.

Dikkat

Simetrinin dayandığı kabul

İspatta, yüzeylerde ve hacimde yalnız kuvvetlerin etkidiğini, dağılı momentlerin (kuvvet çifti yoğunluklarının) olmadığını kabul ettik. Klasik elastisite ve mühendislik malzemelerinin çok büyük çoğunluğu için bu kabul geçerlidir. Mikro yapısı belirgin bazı malzemeler için geliştirilen “çift gerilmeli” (couple stress, mikropolar) teorilerde gerilme tansörü simetrik olmayabilir; bu kaynakta bu teorileri kullanmayacağız.

Sezgi

Denge denklemleri problemi neden çözmeye yetmez?

Simetriden sonra altı bilinmeyen gerilme bileşeni var, ama denge bize yalnız üç denklem veriyor. Mukavemetteki “hiperstatik sistem” durumunun sürekli ortamdaki karşılığıdır: denge tek başına gerilme alanını belirleyemez. Eksik bilgi, cismin şekil değiştirmesinden (Ders 05–06) ve malzemenin davranışından (Ders 07) gelecek. Bütün denklemler Ders 08'de bir araya getirilecek.

4. Kabul edilebilir gerilme alanı

Elastisitede sık sorulan bir soru, verilen bir gerilme alanının fiziksel olarak mümkün olup olmadığıdır. İlk şart (4.2) denge denklemlerinin sağlanmasıdır. Kütle kuvveti biliniyorsa denklemler doğrudan kontrol edilir; bilinmiyorsa, alanın dengede olması için gereken kütle kuvveti hesaplanır:

$$ f_i=-\sigma_{ji,j} . $$

Çözümlü örnek 2Gereken kütle kuvveti

Bir cisimdeki gerilme alanı (MPa, koordinatlar m cinsinden)

$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=2x^2y+z\\ \sigma_{yy}&=-xy^2+3z^2\\ \sigma_{zz}&=4xz\\ \sigma_{xy}&=-2xy^2+y\\ \sigma_{yz}&=3z\\ \sigma_{zx}&=x^2-yz \end{aligned}$$

olarak verilmiştir. Bu alanın dengede olması için gereken kütle kuvvetini bulun ve $P(1,-1,2)$ noktasında hesaplayın.

Çözüm

$x$ denklemi. $\sigma_{xx,x}=4xy$, $\sigma_{xy,y}=-4xy+1$, $\sigma_{xz,z}=-y$:

$$ f_x=-(1-y)=y-1 $$

$y$ denklemi. $\sigma_{xy,x}=-2y^2$, $\sigma_{yy,y}=-2xy$, $\sigma_{yz,z}=3$:

$$ f_y=2y^2+2xy-3 $$

$z$ denklemi. $\sigma_{zx,x}=2x$, $\sigma_{zy,y}=0$, $\sigma_{zz,z}=4x$:

$$ f_z=-(2x+4x)=-6x $$

$P(1,-1,2)$'de: $\vect f=(-2,\ -3,\ -6)$ MN/m³ (MPa/m = MN/m³). Betikteki SymPy hesabı aynı ifadeleri verir.

Yorum. Bu alan, bu kütle kuvvetiyle birlikte dengededir. Ama bu, onun gerçek bir elastik cisimdeki gerilme alanı olduğunu henüz kanıtlamaz: gerilmelerden hesaplanacak şekil değiştirmelerin bir yer değiştirme alanından türeyebilmesi (uygunluk, Ders 06) de gerekir. Denge gerekli ama yeterli değildir.

Mühendislik notu

Denge denetimi pratikte

Sayısal bir çözümün (sonlu eleman, sonlu fark) ya da ölçümle elde edilmiş bir gerilme alanının (fotoelastisite, dijital görüntü korelasyonu) güvenilirliğini sınamanın ucuz bir yolu, denge denklemlerini kontrol etmektir. Örneğin sonlu eleman çözümünde düğüm gerilmelerinden türevler hesaplanıp $\sigma_{ji,j}+f_i$'nin büyüklüğüne bakılabilir; bu artık (residual) ağın kaba olduğu bölgelerde büyür. Bir kesitteki gerilmeleri integre edip dış yükle karşılaştırmak da aynı fikrin “integral” biçimidir ve her hesap raporunda yapılması gereken bir sağlamadır.

5. Asal gerilmeler ve asal doğrultular

Ders 03'te bir düzlemdeki gerilme vektörünün genellikle normal ve kayma bileşenlerine ayrıldığını gördük. Şimdi şunu soralım: gerilme vektörünün düzleme tam dik olduğu, yani kayma gerilmesinin sıfır olduğu düzlemler var mı? Böyle bir düzlemde gerilme vektörü normale paraleldir: $\vect T^{(\vect n)}=\sigma\,\vect n$, burada $\sigma$ bir sayıdır. Cauchy bağıntısıyla (simetriden $T_i=\sigma_{ij}n_j$):

$$ \sigma_{ij}\,n_j=\sigma\,n_i \tag{4.4}$$

ya da, $n_i=\delta_{ij}n_j$ yazarak,

$$ (\sigma_{ij}-\sigma\,\delta_{ij})\,n_j=0 . $$

Bu, $[\sigma]$ matrisinin özdeğer problemidir. $\vect n$ birim vektör olduğundan sıfır olamaz. Sağ tarafı sıfır olan (homojen) bir doğrusal denklem takımının sıfırdan farklı çözümü ancak katsayılar matrisinin determinantı sıfırsa vardır: determinant sıfırdan farklı olsaydı matrisin tersi alınabilir ve tek çözüm $\vect n=\vect 0$ çıkardı.

Sezgi

Özdeğer problemi ne anlatıyor?

Cauchy bağıntısında $[\sigma]$, normal vektörü alıp gerilme vektörüne çeviren bir matristir. Bir matris bir vektörü genel olarak hem uzatır (kısaltır) hem de döndürür; bu yüzden gerilme vektörü çoğu düzlemde normale paralel değildir ve kayma gerilmesi oluşur. Özvektörler, matrisin döndürmeden yalnız uzattığı (ya da kısalttığı, yönünü ters çevirdiği) özel doğrultulardır; uzatma oranı özdeğerdir. Asal doğrultu, gerilme dönüşümünün “döndürmediği” doğrultu; asal gerilme de o doğrultudaki büyütme oranıdır.

Determinant koşulu:

$$ \det\big(\sigma_{ij}-\sigma\,\delta_{ij}\big)=0 . $$
Tanım

Asal gerilme, asal doğrultu, asal düzlem

(4.4)'ü sağlayan $\sigma$ değerlerine asal gerilmeler (principal stresses), karşılık gelen $\vect n$ birim vektörlerine asal doğrultular (principal directions), normali asal doğrultu olan düzlemlere asal düzlemler denir. Asal düzlemlerde kayma gerilmesi sıfırdır. Asal gerilmeler büyükten küçüğe $\sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3$ diye sıralanır; doğrultuları $\vect n^{(1)},\vect n^{(2)},\vect n^{(3)}$.

Determinantı açarsak $\sigma$'ya göre üçüncü dereceden bir polinom çıkar, karakteristik denklem:

$$ \sigma^3-I_1\,\sigma^2+I_2\,\sigma-I_3=0 \tag{4.5}$$

Katsayılar Ders 02 ve 03'teki değişmezlerdir (invariants):

$$ \begin{aligned} I_1&=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}+\sigma_{zz}\\ I_2&=\sigma_{xx}\sigma_{yy}+\sigma_{yy}\sigma_{zz}+\sigma_{zz}\sigma_{xx}\\&\quad-\sigma_{xy}^2-\sigma_{yz}^2-\sigma_{zx}^2\\ I_3&=\det[\sigma] \end{aligned}$$

Asal gerilmeler, gerilme durumunun fiziksel özellikleridir; hangi eksen takımında hesaplanırsa hesaplansın aynı çıkmalıdır. Öyleyse karakteristik denklemin katsayıları da eksen takımından bağımsızdır: $I_1,I_2,I_3$'ün değişmez olmasının nedeni budur. Asal eksenlerde yazılırsa:

$$ \begin{aligned}I_1&=\sigma_1+\sigma_2+\sigma_3\\ I_2&=\sigma_1\sigma_2+\sigma_2\sigma_3+\sigma_3\sigma_1\\ I_3&=\sigma_1\sigma_2\sigma_3\end{aligned}$$
Karakteristik polinom p(σ)=σ³−90σ²−900σ+81000'in −50 ile 110 MPa arasındaki grafiği; eğri yatay ekseni σ3=−30, σ2=30 ve σ1=90 MPa'da kesiyor; I1=90, I2=−900, I3=−81000 değerleri yazılı.
Şekil 2. Çözümlü örnek 4'teki tansörün karakteristik polinomu. Simetrik bir tansörde bu kübik polinomun üç kökü de gerçeldir; kökler asal gerilmelerdir.

Asal gerilmelerin iki temel özelliği

Teorem

Gerçel değerler, dik doğrultular

(i) Asal gerilmeler gerçeldir. Karmaşık bir $\sigma$ ve karmaşık bir $\vect n$ olsaydı, (4.4)'ü $\bar n_i$ (eşlenik) ile çarpıp toplardık: $\bar n_i\sigma_{ij}n_j=\sigma\,\bar n_in_i$. Sağdaki $\bar n_in_i=|n_1|^2+|n_2|^2+|n_3|^2$ pozitif bir gerçel sayıdır. Soldaki büyüklük de gerçeldir: eşleniği $n_i\sigma_{ij}\bar n_j$'dir ve indisler değiştirilip simetri kullanılırsa kendisine eşit olur. Gerçel bölü gerçel: $\sigma$ gerçeldir.

(ii) Farklı asal gerilmelerin doğrultuları diktir. $\sigma_{ij}n_j^{(1)}=\sigma_1n_i^{(1)}$ ve $\sigma_{ij}n_j^{(2)}=\sigma_2n_i^{(2)}$ olsun. Birincisini $n_i^{(2)}$, ikincisini $n_i^{(1)}$ ile çarpıp toplayalım. Sol taraflar simetri yüzünden eşittir; çıkarırsak $(\sigma_1-\sigma_2)\,n_i^{(1)}n_i^{(2)}=0$. $\sigma_1\neq\sigma_2$ ise $\vect n^{(1)}\cdot\vect n^{(2)}=0$.

Bu iki özellik, her gerilme durumu için dik bir asal eksen takımı bulunduğunu söyler. O takımda gerilme matrisi köşegendir: kayma bileşenleri yoktur, yalnız üç normal gerilme vardır (Şekil 3). Özel durumlar:

  • Üç asal gerilme farklı: asal doğrultular tek türlü belirlidir (işaret dışında).
  • İkisi eşit (ör. $\sigma_2=\sigma_3\ne\sigma_1$): $\vect n^{(1)}$ belirlidir; ona dik düzlemdeki her doğrultu asal doğrultudur (silindirik simetrik durum). Örnek: uçları serbest, dışından düzgün $p$ basıncı ($p>0$ basma) etkiyen dolu bir silindirde $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=-p$ ve $\sigma_{zz}=0$'dır; yani $\sigma_1=0$ (eksen doğrultusu), $\sigma_2=\sigma_3=-p$ ve kesit düzlemindeki her doğrultu asaldır.
  • Üçü eşit ($\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3=\sigma_0$): her doğrultu asaldır; durum hidrostatiktir, $\sigma_{ij}=\sigma_0\,\delta_{ij}$ (Ders 03, Alıştırma 7). Bir sıvıda $\sigma_0=-p$'dir ($p$ basınç).
Sezgi

Asal gerilme yörüngeleri

Bir cismin her noktasında asal doğrultular farklıdır. Noktadan noktaya, her yerde $\sigma_1$ doğrultusuna teğet giden eğrilere asal gerilme yörüngeleri (izostatik çizgiler) denir. Basit mesnetli bir kirişte çekme yörüngeleri alt bölgede yataydır, mesnetlere doğru yukarı kıvrılır; betonarme kirişlerdeki eğik (kesme) çatlakların mesnetler yakınında yaklaşık $45^\circ$ eğimle oluşması ve eğik donatının (pilye) bu yörüngeleri izleyecek biçimde bükülmesi bu yüzdendir. Gevrek malzemede çatlak, yerel $\sigma_1$ doğrultusuna dik ilerleme eğilimindedir.

Sınav notu

Kübik denklemi elle çözmek

  • Önce sıfır olan kayma bileşenlerine bakın: bir satır ve sütunda yalnız köşegen eleman varsa o doğrultu asaldır ve problem $2\times2$'ye iner (Çözümlü örnek 3).
  • Sınav sorularında kökler çoğunlukla tam sayıdır: $I_3$'ün bölenlerini deneyin, bir kök bulunca polinom bölmesiyle ikinci dereceye inin (Çözümlü örnek 4).
  • Sonucu her zaman iki değişmezle sınayın: $\sigma_1+\sigma_2+\sigma_3=I_1$ ve $\sigma_1\sigma_2\sigma_3=I_3$.
  • Doğrultu için (4.4)'ün herhangi iki bağımsız satırını kullanın; üçüncü satır otomatik sağlanır (determinant sıfır olduğu için).

Çözümlü örnek 3Elle hesap: ayrışan bir tansör

$[\sigma]=\begin{bmatrix}60&30&0\\30&-20&0\\0&0&40\end{bmatrix}$ MPa için asal gerilmeleri ve doğrultularını bulun.

Çözüm

Üçüncü satır ve sütunda köşegen dışı terim yoktur: $\vect e_3$ doğrultusu doğrudan asal doğrultudur ve asal gerilmesi 40 MPa'dır. Geriye $2\times2$ problem kalır; Ders 03'te (3.9)'un altındaki $C$, $R$ formülleriyle:

$$ \begin{aligned}C&=\tfrac12(60-20)=20\ \text{MPa}\\ R&=\sqrt{40^2+30^2}=50\ \text{MPa}\end{aligned}$$

Düzlem içi asal gerilmeler $20\pm50$: $70$ ve $-30$ MPa. Sıralayalım: $\sigma_1=70$, $\sigma_2=40$, $\sigma_3=-30$ MPa.

$\sigma_1=70$ doğrultusu. (4.4)'ün ilk satırı: $(60-70)n_1+30n_2=0$, yani $n_2=n_1/3$; $n_3=0$. Birimleştirirsek $\vect n^{(1)}=\tfrac1{\sqrt{10}}(3,\,1,\,0)$ $=(0{,}949;\ 0{,}316;\ 0)$.

$\sigma_3=-30$ doğrultusu. $(60+30)n_1+30n_2=0$ → $n_2=-3n_1$: $\vect n^{(3)}=\tfrac1{\sqrt{10}}(-1,\,3,\,0)$. $\vect n^{(2)}=\vect e_3$. Üçü karşılıklı diktir.

Kontrol: $\sigma_1+\sigma_2+\sigma_3=80$ $=I_1=60-20+40$.

Çözümlü örnek 4Tam üç boyutlu bir tansör

Bu dersin geri kalanında kullanacağımız tansör:

$$ [\sigma]=\begin{bmatrix}10&40&0\\40&30&40\\0&40&50\end{bmatrix}\ \text{MPa}. $$

Değişmezleri, karakteristik denklemi, asal gerilmeleri ve asal doğrultuları bulun.

Çözüm

Değişmezler.

$$ \begin{aligned} I_1&=10+30+50=90\ \text{MPa}\\ I_2&=(300+1500+500)\\&\quad-(1600+1600+0)\\&=-900\ \text{MPa}^2\\ I_3&=10(1500-1600)-40(2000)\\&=-81\,000\ \text{MPa}^3 \end{aligned}$$

Karakteristik denklem. $\sigma^3-90\sigma^2-900\sigma+81\,000=0$. Tamsayı kök aramak için 81 000'in bölenlerini deneyelim: $\sigma=90$ için $729\,000-729\,000$ $-81\,000+81\,000=0$. Öyleyse $(\sigma-90)$ bir çarpandır ve polinom bölmesiyle

$$ \begin{aligned}&\sigma^3-90\sigma^2-900\sigma+81\,000\\&\quad=(\sigma-90)(\sigma^2-900) .\end{aligned}$$

Kökler: $\sigma_1=90$, $\sigma_2=30$, $\sigma_3=-30$ MPa (Şekil 2). Kontrol: toplam $90=I_1$, çarpım $-81\,000=I_3$.

$\sigma_1=90$ doğrultusu. $[\sigma]-90[I]$ satırları:

$$ \begin{aligned} -80n_1+40n_2&=0\ \Rightarrow\ n_2=2n_1\\ 40n_2-40n_3&=0\ \Rightarrow\ n_3=n_2 \end{aligned}$$

$(1,\,2,\,2)$ doğrultusu; boyu 3 olduğundan $\vect n^{(1)}=\tfrac13(1,\,2,\,2)$.

$\sigma_2=30$: $-20n_1+40n_2=0$ ve $40n_2+20n_3=0$ → $\vect n^{(2)}=\tfrac13(2,\,1,\,-2)$.

$\sigma_3=-30$: $40n_1+40n_2=0$ ve $40n_2+80n_3=0$ → $\vect n^{(3)}=\tfrac13(2,\,-2,\,1)$.

Diklik: $\vect n^{(1)}\cdot\vect n^{(2)}=\tfrac19(2+2-4)=0$, diğerleri de sıfır. Asal eksenlerde $[\sigma]=\mathrm{diag}(90,\,30,\,-30)$ olur (Şekil 3b). Betik aynı sonuçları numpy.linalg.eigh ile bulur.

Solda x1, x2, x3 eksenlerine paralel bir küp; görünen yüzlerinde 10, 40, 30, 40, 50 MPa değerli normal ve kayma gerilmesi okları. Sağda asal doğrultulara göre döndürülmüş yeşilimsi küp; yüzlerinde yalnız normal gerilmeler: σ1=90 dışa, σ2=30 dışa, σ3=−30 yüze doğru; yanında n(1), n(2), n(3) asal doğrultu okları.
Şekil 3. Aynı nokta, iki eksen takımı. (a) Koordinat eksenlerinde kayma bileşenleri vardır. (b) Asal eksenlerde yalnız normal gerilmeler kalır: $\sigma_1=90$, $\sigma_2=30$ MPa çekme, $\sigma_3=-30$ MPa basma.

6. Normal gerilmenin uç değerleri ve en büyük kayma gerilmesi

Asal eksenlerde çalışmak hesapları çok sadeleştirir. Normali $\vect n=(n_1,n_2,n_3)$ (asal eksenlerdeki bileşenleriyle) olan bir düzlemde gerilme vektörü $\vect T=(\sigma_1n_1,\ \sigma_2n_2,\ \sigma_3n_3)$'tür. Öyleyse:

$$ \sigma_n=\sigma_1n_1^2+\sigma_2n_2^2+\sigma_3n_3^2 \tag{4.6}$$ $$ \tau_n^2=|\vect T|^2-\sigma_n^2 \tag{4.7}$$

burada $|\vect T|^2=\sigma_1^2n_1^2+\sigma_2^2n_2^2+\sigma_3^2n_3^2$.

Normal gerilmenin uç değerleri. $n_1^2+n_2^2+n_3^2=1$ olduğundan (4.6), $\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3$'ün ağırlıklı ortalamasıdır. Ağırlıklı ortalama en büyük değeri aşamaz, en küçükten küçük olamaz:

$$ \sigma_3\le\sigma_n\le\sigma_1 . $$

Yani asal gerilmeler, o noktadaki en büyük ve en küçük normal gerilmelerdir. Gevrek malzemelerde kırılmanın $\sigma_1$'e dik düzlemde başlaması bu yüzdendir.

Kayma gerilmesi. (4.7)'yi daha anlaşılır bir biçime getirelim. $\sum n_i^2=1$ kullanılarak şu özdeşlik gösterilebilir (bir “varyans” özdeşliğidir; iki yanı açıp karşılaştırarak denetleyebilirsiniz):

$$ \begin{aligned}\tau_n^2=\ &n_1^2n_2^2(\sigma_1-\sigma_2)^2\\&+n_2^2n_3^2(\sigma_2-\sigma_3)^2\\&+n_3^2n_1^2(\sigma_3-\sigma_1)^2 .\end{aligned}$$

Sağdaki her terim negatif değildir. $\vect n$ bir asal doğrultuysa (ör. $n_1=1$, $n_2=n_3=0$) bütün terimler sıfırdır; asal düzlemlerde kayma yoktur. $\vect n$, örneğin 2 eksenine dikse ($n_2=0$) yalnız son terim kalır: $\tau_n^2=n_1^2n_3^2(\sigma_1-\sigma_3)^2$, ve $n_1^2+n_3^2=1$ koşuluyla en büyük değer $n_1^2=n_3^2=\tfrac12$'de alınır:

$$ \tau_{\max}=\frac{\sigma_1-\sigma_3}{2} \tag{4.8}$$

Bu değerin bütün düzlemler arasında en büyük olduğunu §7'deki Mohr daireleri açıkça gösterecek. En büyük kayma gerilmesinin düzlemi, 1 ve 3 asal eksenlerinin açıortayıdır ($\vect n=\tfrac1{\sqrt2}(1,0,\pm1)$, Şekil 4a) ve o düzlemde normal gerilme $\tfrac12(\sigma_1+\sigma_3)$'tür, genellikle sıfır değildir. Diğer iki çiftin açıortaylarında asal kayma gerilmeleri $\tfrac12(\sigma_1-\sigma_2)$ ve $\tfrac12(\sigma_2-\sigma_3)$ oluşur.

Solda asal eksenlere paralel bir küp ve içinden geçen, 1 ve 3 eksenlerinin açıortayı olan mavi yarı saydam düzlem; normali (1,0,1)/√2. Sağda asal eksenlerin ±1 noktalarını köşe kabul eden bir oktaedron; (1,1,1)/√3 normalli yüzü mavi vurgulu.
Şekil 4. Asal eksen takımında iki özel düzlem. (a) En büyük kayma gerilmesinin etkidiği düzlem. (b) Normali üç asal eksenle eşit açı yapan sekiz oktaedral düzlem (§8).

Ana örnek tansörümüz için: $\tau_{\max}=\tfrac12(90-(-30))=60$ MPa; bu düzlemde $\sigma_n=\tfrac12(90-30)=30$ MPa. Betik, $\vect n=(\vect n^{(1)}+\vect n^{(3)})/\sqrt2$ düzleminde Cauchy bağıntısını doğrudan uygulayarak aynı iki sayıyı bulur.

Gerilme elipsoidi. Asal eksenlerde gerilme vektörünün bileşenleri $T_i=\sigma_in_i$ (toplam yok) ve $\sum n_i^2=1$ olduğundan, $\vect n$ bütün doğrultuları dolaşırken $\vect T$'nin ucu

$$ \frac{T_1^2}{\sigma_1^2}+\frac{T_2^2}{\sigma_2^2}+\frac{T_3^2}{\sigma_3^2}=1 $$

yüzeyini, yarı eksenleri $|\sigma_1|,|\sigma_2|,|\sigma_3|$ olan bir elipsoidi çizer (Lamé gerilme elipsoidi; bu biçimiyle bütün asal gerilmelerin sıfırdan farklı olmasını gerektirir, biri sıfırsa elipsoid düzlemsel bir elipse yassılaşır). Böylece bir noktada gerilme vektörünün büyüklüğünün de en büyük $|\sigma|$ asal değeri aşamayacağı görülür.

Sınav notu

Düzlem gerilmede en büyük kayma

Ders 03'teki Mohr dairesinin yarıçapı düzlem içi en büyük kaymadır. İnce bir levhada üçüncü asal gerilme $\sigma_{zz}=0$'dır ve gerçek en büyük kayma, $\sigma_1$, $\sigma_2$ ve $0$'ın en büyüğü ile en küçüğü arasındaki farkın yarısıdır. Örneğin $\sigma_1=100$, $\sigma_2=40$ MPa (ikisi de çekme) ise düzlem içi en büyük kayma 30 MPa, ama gerçek $\tau_{\max}=\tfrac12(100-0)=50$ MPa'dır ve düzlem dışı bir düzlemde oluşur.

7. Üç boyutlu Mohr daireleri

Bir noktadaki bütün düzlemlerin $(\sigma_n,\tau_n)$ çiftlerini bir düzlemde nokta olarak çizersek nasıl bir bölge doldururlar? Bunu bulmak için soruyu tersine çevirelim: $\sigma_n$ ve $\tau_n$ verilmişse $\vect n$'yi bulabilir miyiz?

Türetme Olası bölgenin türetilmesigöster

$a_i=n_i^2$ diyelim. Bilinmeyen olarak $n_i$ yerine karelerini almak küçük ama etkili bir hiledir: (4.6), (4.7) ve birim vektör koşulu $n_i$'lerin karelerinden başka bir şey içermediği için $a_i$'lere göre doğrusal üç denklem olur:

$$ \begin{aligned} a_1+a_2+a_3&=1\\ \sigma_1a_1+\sigma_2a_2+\sigma_3a_3&=\sigma_n\\ \sigma_1^2a_1+\sigma_2^2a_2+\sigma_3^2a_3&=\sigma_n^2+\tau_n^2 \end{aligned}$$

Bu Vandermonde türü sistemin çözümü (Cramer kuralıyla, ya da doğrudan yerine koyarak denetlenebilir):

$$ \begin{aligned} n_1^2&=\frac{\tau_n^2+(\sigma_n-\sigma_2)(\sigma_n-\sigma_3)}{(\sigma_1-\sigma_2)(\sigma_1-\sigma_3)}\\ n_2^2&=\frac{\tau_n^2+(\sigma_n-\sigma_3)(\sigma_n-\sigma_1)}{(\sigma_2-\sigma_3)(\sigma_2-\sigma_1)}\\ n_3^2&=\frac{\tau_n^2+(\sigma_n-\sigma_1)(\sigma_n-\sigma_2)}{(\sigma_3-\sigma_1)(\sigma_3-\sigma_2)} \end{aligned}$$

Gerçek bir düzlem için $n_i^2\ge0$ olmalıdır. $\sigma_1>\sigma_2>\sigma_3$ iken paydaların işaretleri $+$, $-$, $+$'dır. Payları buna göre yazıp kareye tamamlarsak:

$$ \begin{aligned} \big(\sigma_n-\tfrac{\sigma_2+\sigma_3}{2}\big)^2+\tau_n^2&\ge\big(\tfrac{\sigma_2-\sigma_3}{2}\big)^2\\ \big(\sigma_n-\tfrac{\sigma_1+\sigma_3}{2}\big)^2+\tau_n^2&\le\big(\tfrac{\sigma_1-\sigma_3}{2}\big)^2\\ \big(\sigma_n-\tfrac{\sigma_1+\sigma_2}{2}\big)^2+\tau_n^2&\ge\big(\tfrac{\sigma_1-\sigma_2}{2}\big)^2 \end{aligned}$$

Bu üç eşitsizliğin her biri bir daireye göre konum söyler: $(\sigma_n,\tau_n)$ noktası, çapı $\sigma_3\sigma_1$ olan büyük dairenin içinde, çapları $\sigma_3\sigma_2$ ve $\sigma_2\sigma_1$ olan iki küçük dairenin dışında kalmalıdır. Bu üç daireye üç boyutlu Mohr daireleri denir (Şekil 5). Kayma gerilmesi burada büyüklük olarak ($\tau_n\ge0$) çizildiği için yalnız üst yarı düzlem kullanılır; Ders 03'teki işaret uylaşımı sorusu burada doğmaz.

σn yatay, τn düşey eksenli diyagram; σ3=−30 ile σ1=90 arasında büyük mavi yarım daire, σ3–σ2 arasında turuncu ve σ2–σ1 arasında yeşil küçük yarım daireler; aradaki bölge açık mavi taranmış ve 1500 rastgele düzlemin gri noktalarıyla dolu. x, y, z yüzlerinin noktaları mor kare, oktaedral düzlem siyah eşkenar dörtgen, en üstte τmax=60 kırmızı üçgen.
Şekil 5. Ana örnek tansörün üç boyutlu Mohr daireleri. 1500 rastgele düzlemin $(\sigma_n,\tau_n)$ noktalarının hepsi olası (izin verilen) bölgeye düşer; en yüksek nokta $\tau_{\max}=60$ MPa, oktaedral düzlem $(30;\ 48{,}99)$, $x,y,z$ yüzleri $(10;\,40)$, $(30;\ 56{,}57)$ ve $(50;\,40)$.

Şekil 5'ten okunacak üç sonuç var. (i) Büyük dairenin tepesi en büyük kaymadır ve bölgenin en yüksek noktasıdır: (4.8)'in bütün düzlemler için en büyük olduğunun geometrik ispatı budur. (ii) Koordinat düzlemlerinin noktaları (mor kareler) da bölgenin içindedir: koordinat yüzlerindeki en büyük değerler (normal gerilmede 50, kaymada 56,57 MPa), $\sigma_1=90$ ve $\tau_{\max}=60$ MPa'nın altında kalır. Bir eksen takımının yüzlerine bakmak, en büyük gerilmeleri görmek için yeterli değildir. (iii) Betik 20 000 rastgele düzlemi deneyip hepsinin bölgede kaldığını kontrol eder; en büyük kayma olarak 59,99 MPa bulur, yani 60 MPa'ya yalnızca yaklaşır.

Özel gerilme durumlarında Mohr daireleri tanıdık biçimlere iner:

  • Tek eksenli çekme ($\sigma_1=\sigma_0$, $\sigma_2=\sigma_3=0$): küçük dairelerden biri bir noktaya büzülür; büyük daire ile diğer küçük daire çakışır. Bütün düzlemler tek bir dairenin üzerindedir; Ders 03'teki çubuk örneğinin $\tau_{\max}=\sigma_0/2$ sonucu buradan da okunur.
  • Saf kayma ($\sigma_1=\tau_0$, $\sigma_2=0$, $\sigma_3=-\tau_0$): büyük dairenin merkezi orijindedir; en büyük kayma $\tau_0$'dır.
  • Hidrostatik durum ($\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3=\sigma_0$): üç daire tek bir noktaya, $(\sigma_0,0)$'a büzülür. Hiçbir düzlemde kayma yoktur.

Dairelerin kendileri de anlamlıdır. Formüllerde $n_3=0$ koyarsak ($\vect n$, 3 eksenine dik; düzlem 3 eksenine paralel) eşitsizliklerden biri eşitliğe döner: nokta $\sigma_2\sigma_1$ dairesinin üzerindedir. Yani her daire, bir asal eksene paralel düzlemler ailesidir ve o aile için Ders 03'teki iki boyutlu Mohr dairesinin ta kendisidir. Üç boyutlu tablo, üç düzlem Mohr dairesinin birleşimi ile aralarındaki bölgedir.

8. Oktaedral gerilmeler

Normali üç asal eksenle eşit açı yapan düzlemler, $\vect n=\tfrac1{\sqrt3}(\pm1,\pm1,\pm1)$, asal eksenlerde bir oktaedronun (sekiz yüzlü) yüzlerini oluşturur (Şekil 4b). Bu düzlemlere oktaedral düzlemler (octahedral planes) denir. $n_i^2=\tfrac13$ olduğundan (4.6) ve (4.7)'den:

$$ \sigma_{\text{okt}}=\tfrac13I_1 \tag{4.9}$$ $$ \tau_{\text{okt}}=\tfrac13\sqrt{D} \tag{4.10}$$ $$ \begin{aligned}D=\ &(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2\\&+(\sigma_3-\sigma_1)^2\end{aligned}$$

(4.9), (4.6)'da $n_i^2=\tfrac13$ koymaktan; (4.10), §6'daki özdeşlikte $n_i^2n_j^2=\tfrac19$ koymaktan gelir. Oktaedral normal gerilme, üç asal gerilmenin ortalamasıdır ve bütün oktaedral düzlemlerde aynıdır; oktaedral kayma gerilmesi ise asal gerilmeler arasındaki farkların bir ölçüsüdür. Bu ikili, §9'da göreceğimiz küresel–deviatrik ayrışımın geometrik karşılığıdır.

Çözümlü örnek 5Oktaedral gerilmeler, iki yoldan

Ana örnek tansör için oktaedral normal ve kayma gerilmesini (a) asal gerilmelerden, (b) orijinal eksenlerde normali bularak Cauchy bağıntısından hesaplayın.

Çözüm

(a) $\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3=90,\ 30,\ -30$:

$$ \sigma_{\text{okt}}=\tfrac13(90+30-30)=30\ \text{MPa} $$ $$ \begin{aligned}\tau_{\text{okt}}&=\tfrac13\sqrt{60^2+60^2+120^2}\\&=\tfrac13\sqrt{21\,600}=48{,}99\ \text{MPa}\end{aligned}$$

(b) Asal eksenlerde $\tfrac1{\sqrt3}(1,1,1)$ olan normal, orijinal eksenlerde asal doğrultuların toplamıdır:

$$ \vect n=\frac{\vect n^{(1)}+\vect n^{(2)}+\vect n^{(3)}}{\sqrt3} $$ $$ \vect n=\frac{(5,\,1,\,1)}{3\sqrt3} $$

($|(5,1,1)|^2=27$, yani gerçekten birim vektör.) Cauchy bağıntısı:

$$ \{T\}=[\sigma]\{n\}=\frac{(90,\ 270,\ 90)}{3\sqrt3} $$ $$ \{T\}=(17{,}32;\ 51{,}96;\ 17{,}32)\ \text{MPa} $$ $$ \sigma_n=\frac{450+270+90}{27}=30\ \text{MPa} $$

$|\vect T|^2=3300$ MPa², $\tau_n=\sqrt{3300-900}=48{,}99$ MPa. İki yol aynı sonucu verir.

9. Küresel ve deviatrik gerilme

Bir gerilme durumunu iki parçaya ayırmak çok faydalıdır. Ortalama (hidrostatik) gerilme

$$ \sigma_m=\tfrac13\sigma_{kk}=\tfrac13I_1 $$

olmak üzere:

$$ \sigma_{ij}=\underbrace{\sigma_m\,\delta_{ij}}_{\text{küresel}}+\underbrace{s_{ij}}_{\text{deviatrik}} \tag{4.11}$$ $$ s_{ij}=\sigma_{ij}-\sigma_m\,\delta_{ij} $$

Küresel (hidrostatik) kısım $\sigma_m\delta_{ij}$, her doğrultuda aynı normal gerilmeyi uygular; bir kürenin içindeki sıvı basıncı gibidir. Deviatrik kısım $s_{ij}$, ortalamadan sapmaları taşır; izi sıfırdır: $s_{kk}=\sigma_{kk}-3\sigma_m=0$. (Bazı kaynaklar deviatrik kısmı $\sigma^{(d)}_{ij}$ ile gösterir.)

Üç panel: (a) başlangıçtaki kare; (b) küresel gerilmede her yöne eşit çekme okları ve büyümüş ama yine kare olan turuncu şekil, kesikli eski kare; (c) deviatrik gerilmede yatay çekme, düşey basma okları ve alanı aynı kalmış yatay dikdörtgen.
Şekil 6. İzotropik bir malzemede iki kısmın etkisi (düzlemde şematik). Küresel kısım yalnız boyutu (hacmi), deviatrik kısım yalnız biçimi değiştirir. Bu ayrışımın nicel karşılığını Ders 07'de Hooke yasasıyla göreceğiz.

Neden ayırıyoruz? Çünkü malzemeler bu iki kısma çok farklı tepki verir. Metallerin akması neredeyse yalnız deviatrik gerilmeye bağlıdır: okyanusun en derin noktasındaki yaklaşık 110 MPa'lık basınç bir çelik bilyeyi akıtmaz; P. W. Bridgman'ın deneyleri, çok daha yüksek hidrostatik basınçların bile metallerin akma gerilmesini çok az etkilediğini (buna karşılık sünekliği belirgin artırdığını) göstermiştir. Kayaçlar ve zeminler ise hidrostatik basınçla (çevre basıncı) çok daha dayanıklı hâle gelir. İzotropik elastik malzemede (Ders 07) küresel gerilme yalnız hacim değişimine, deviatrik gerilme yalnız biçim değişimine yol açar (Şekil 6).

Saf küresel gerilme durumlarına doğada sık rastlanır: derin sudaki bir cisim, basınçlı bir gaz tüpündeki gaz, yerin derinliklerindeki kayaçlar (yaklaşık). Saf deviatrik durumların en tanıdık örneği saf kaymadır ($\sigma_m=0$): ince cidarlı bir borunun burulmasında çeperdeki her eleman bu durumdadır.

Asal doğrultular aynıdır

$\vect n$, $\sigma_{ij}$'nin $\sigma$ asal değerli bir asal doğrultusuysa:

$$ s_{ij}n_j=\sigma_{ij}n_j-\sigma_m n_i=(\sigma-\sigma_m)\,n_i . $$

Yani aynı $\vect n$, $s_{ij}$'nin de asal doğrultusudur ve asal değeri $s=\sigma-\sigma_m$'dir. Deviatrik tansörün asal değerleri $s_k=\sigma_k-\sigma_m$, toplamları sıfırdır.

Deviatrik değişmezler

Deviatrik tansörün birinci değişmezi $J_1=s_{kk}=0$'dır. Diğer ikisi (işaret uylaşımı plastisite literatürüyle uyumlu olacak biçimde) aşağıdadır. $s_{ij}s_{ij}$, iki tekrarlanan indis üzerinden toplam olduğu için dokuz bileşenin hepsinin karelerinin toplamıdır; $J_2$ böylece deviatrik gerilmenin “büyüklüğünün” bir ölçüsüdür.

$$ J_2=\tfrac12\,s_{ij}s_{ij} \tag{4.12}$$ $$ J_3=\det[s]=\tfrac13\,s_{ij}s_{jk}s_{ki} $$

Çözümlü örnek 6$J_2$ ve $J_3$'ün $I$ değişmezleriyle bağıntısı (sınav tipi)

$J_2=\tfrac13I_1^2-I_2$ ve $J_3=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac{2}{27}I_1^3$ olduğunu gösterin. $J_2$'yi asal gerilmeler cinsinden yazın.

Çözüm

Asal eksenlerde çalışalım (değişmezler eksenden bağımsız olduğundan yeterlidir). $m=\sigma_m=I_1/3$, $s_k=\sigma_k-m$.

$J_2$. $s_1+s_2+s_3=0$ olduğundan $(s_1+s_2+s_3)^2=0$, yani $\sum s_k^2=-2(s_1s_2+s_2s_3+s_3s_1)$. Öyleyse

$$ \begin{aligned}J_2&=\tfrac12\textstyle\sum s_k^2\\&=-(s_1s_2+s_2s_3+s_3s_1) .\end{aligned}$$

Her çift için

$$ s_1s_2=\sigma_1\sigma_2-m(\sigma_1+\sigma_2)+m^2 $$

üç çifti toplarsak ($m=I_1/3$):

$$ \begin{aligned}\textstyle\sum s_is_j&=I_2-2mI_1+3m^2\\&=I_2-\tfrac23I_1^2+\tfrac13I_1^2\\&=I_2-\tfrac13I_1^2 .\end{aligned}$$

Böylece $J_2=\tfrac13I_1^2-I_2$. ✓

$J_3$. Asal eksenlerde deviatrik tansör köşegendir:

$$ \begin{aligned}J_3&=s_1s_2s_3\\&=(\sigma_1-m)(\sigma_2-m)(\sigma_3-m)\end{aligned}$$

Çarpımı açalım:

$$ J_3=I_3-m\,I_2+m^2I_1-m^3 . $$

$m=I_1/3$ ile: $m^2I_1-m^3=\tfrac19I_1^3-\tfrac1{27}I_1^3=\tfrac2{27}I_1^3$, yani $J_3=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac2{27}I_1^3$. ✓

Asal gerilmelerle $J_2$. $\tfrac13I_1^2-I_2$'yi açıp düzenlersek:

$$ J_2=\tfrac16\,D $$

($D$, (4.10)'daki kareler toplamıdır.)

(4.10) ile karşılaştırınca $\tau_{\text{okt}}=\sqrt{\tfrac23J_2}$ çıkar. Betik her iki özdeşliği genel simetrik bir tansör için SymPy ile denetler.

Üç küp yan yana ve aralarında eşittir ile artı işareti: ilk küpte asal gerilmeler 90, 30 ve −30; ortadaki küpte her yüzde 30 MPa çekme; sağdaki küpte 60, 0 ve −60.
Şekil 7. Ana örneğin asal eksenlerde ayrışımı: $\mathrm{diag}(90,30,-30)$ $=30\,\delta_{ij}+\mathrm{diag}(60,0,-60)$ MPa. Deviatrik kısımda ortadaki asal değer sıfırdır; bu özel durumda $J_3=0$'dır.

Çözümlü örnek 7Ayrışım, $J_2$ ve von Mises gerilmesi

Ana örnek tansör için küresel ve deviatrik kısımları, $J_2$ ve $J_3$'ü, von Mises ve Tresca eşdeğer gerilmelerini hesaplayın.

Çözüm

$\sigma_m=90/3=30$ MPa. Deviatrik kısım köşegenden 30 çıkarılarak bulunur (asal eksenlerdeki karşılığı Şekil 7'de):

$$ [s]=\begin{bmatrix}-20&40&0\\40&0&40\\0&40&20\end{bmatrix}\ \text{MPa} $$

(İz: $-20+0+20=0$.) $J_2=\tfrac12 s_{ij}s_{ij}$: köşegen kareleri $400+0+400$, köşegen dışı kareler iki kez sayılır, $2(1600+1600+0)$; toplam 7200, yarısı:

$$ J_2=3600\ \text{MPa}^2 . $$

Kontrol: $\tfrac13I_1^2-I_2=2700+900=3600$. Asal deviatrik değerler $s_k=\sigma_k-30=60,\ 0,\ -60$ olduğundan $J_3=s_1s_2s_3=0$.

von Mises gerilmesi. Tek eksenli çekmede ($\sigma_1=\sigma$, diğerleri sıfır) $J_2=\sigma^2/3$ çıkar. Bu yüzden $J_2$ ile aynı “zorlamayı” yapan tek eksenli gerilme

$$ \sigma_{\text{vM}}=\sqrt{3J_2}=103{,}92\ \text{MPa} $$

Tresca eşdeğer gerilmesi $\sigma_1-\sigma_3=2\tau_{\max}=120$ MPa'dır. İki ölçüt farklı sayı verir; Tresca her zaman von Mises'e eşit ya da ondan büyüktür (en çok $2/\sqrt3\approx1{,}15$ katı).

σ1/σY ve σ2/σY eksenlerinde, düzlem gerilme için 45 derece eğik von Mises elipsi ve onun içine çizilmiş altıgen Tresca sınırı; tek eksenli çekme, eşit iki eksenli çekme ve saf kayma noktaları işaretli.
Şekil 8. Düzlem gerilmede ($\sigma_3=0$) iki klasik akma sınırı. Tek eksenli ve eşit iki eksenli çekmede iki ölçüt aynıdır; saf kaymada en çok ayrışırlar: von Mises $\tau_Y=\sigma_Y/\sqrt3$, Tresca $\tau_Y=\sigma_Y/2$.

Neden akma ölçütünde $J_2$ var? Ders 07'de izotropik bir malzemede birim hacimdeki şekil değiştirme enerjisinin iki parçaya ayrıldığını göreceğiz: hacim değişimine harcanan kısım $\sigma_m$'ye, biçim değişimine (çarpılmaya) harcanan kısım ise yalnız $J_2$'ye bağlıdır, $U_{\text{biçim}}=J_2/(2G)$. von Mises ölçütü “biçim değiştirme enerjisi bir sınır değere ulaşınca akma başlar” demektir; bu yüzden ona biçim değiştirme enerjisi ölçütü da denir.

Mühendislik notu

Elastisite ile akma ölçütlerinin ilişkisi

Elastisite teorisi bir parçadaki gerilme durumunu verir; o durumun güvenli olup olmadığına karar vermek ise bir dayanım ölçütünün işidir. Sünek metaller için von Mises ($\sigma_{\text{vM}}\le\sigma_Y$) ya da Tresca ($\sigma_1-\sigma_3\le\sigma_Y$) kullanılır; ikisi de yalnız deviatrik gerilmeye bağlıdır (asal gerilme uzayında bu yüzeyler hidrostatik eksen boyunca açıktır; Şekil 8 onların $\sigma_3=0$ kesitidir). Ticari sonlu eleman yazılımlarının renkli “eşdeğer gerilme” haritaları çoğunlukla $\sigma_{\text{vM}}$'yi gösterir; bu derste kurduğumuz $J_2$ hesabının ta kendisidir. Gevrek malzemeler (cam, beton, dökme demir) için ise asal gerilmelere dayalı ölçütler daha uygundur.

Asal gerilme uzayında geometrik bakış

Bir gerilme durumunu, eksenleri $\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3$ olan üç boyutlu bir uzayda tek bir nokta olarak düşünebiliriz. Bu uzayda $\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3$ doğrusuna hidrostatik eksen denir; yön vektörü $\tfrac1{\sqrt3}(1,1,1)$'dir. Bir gerilme noktasının bu eksen üzerindeki izdüşümü $\sqrt3\,\sigma_m$ uzunluğundadır ve küresel kısmı temsil eder; eksene dik uzaklığı ise $\sqrt{2J_2}$'dir ve deviatrik kısmı temsil eder. Hidrostatik eksene dik ve orijinden geçen düzleme π düzlemi (deviatrik düzlem) denir. von Mises akma yüzeyi bu uzayda, ekseni hidrostatik eksen olan ve yarıçapı $\sqrt{2/3}\,\sigma_Y$ olan sonsuz bir silindirdir; Tresca yüzeyi aynı eksenli altıgen bir prizmadır. Şekil 8'deki elips ve altıgen, bu silindir ve prizmanın $\sigma_3=0$ düzlemiyle kesitleridir. Deviatrik değişmez $J_3$ ise noktanın π düzlemindeki açısal konumunu (Lode açısı $\theta_L$) belirler.

İpucu

Asal gerilmelerin kapalı formülü

Kübik denklemi çözmenin pratik bir yolu deviatrik değişmezleri kullanmaktır. Deviatrik asal değerler $s_k$, $s^3-J_2\,s-J_3=0$ denkleminin kökleridir (karakteristik denklemde $I_1\to0$, $I_2\to-J_2$, $I_3\to J_3$). $s=2\sqrt{J_2/3}\,\cos\theta$ konur ve $4\cos^3\theta-3\cos\theta=\cos3\theta$ özdeşliği kullanılırsa $\cos\theta$'lı terimler sadeleşir ve geriye $\cos3\theta=\tfrac{3\sqrt3}{2}\,J_3/J_2^{3/2}$ kalır. Bu açıya $\theta_L$ dersek ($0\le\theta_L\le60^\circ$):

$$ \begin{aligned} \sigma_1&=\sigma_m+r\,\cos\theta_L\\ \sigma_2&=\sigma_m+r\,\cos(\theta_L-120^\circ)\\ \sigma_3&=\sigma_m+r\,\cos(\theta_L+120^\circ) \end{aligned}$$

burada $r=2\sqrt{J_2/3}$.

Ana örnekte $J_3=0$ → $\theta_L=30^\circ$, $2\sqrt{1200}=69{,}28$: $\sigma_1=30+69{,}28\cos30^\circ=90$, $\sigma_2=30+69{,}28\cos(-90^\circ)=30$, $\sigma_3=30+69{,}28\cos150^\circ=-30$ MPa. $J_2=0$ ise deviatrik kısım sıfırdır ve $\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3=\sigma_m$'dir. Betikteki asal_trig fonksiyonu bu formülü uygular ve eigh ile karşılaştırır.

Kendiniz deneyin

Aşağıdaki etkileşimli araçta altı gerilme bileşenini girin. Araç asal gerilmeleri ve doğrultularını, $I_1,I_2,I_3$ ve $J_2,J_3$ değişmezlerini, üç boyutlu Mohr dairelerini, oktaedral gerilmeleri ve von Mises gerilmesini anında hesaplar. “Ana örnek” hazır durumuyla yukarıdaki sonuçları kontrol edin; sonra bir kayma bileşenini sıfırlayıp Mohr dairelerinin nasıl değiştiğini izleyin. Açı kaydırıcılarıyla seçilen düzlemin noktası hep gölgeli bölgede kalır; hazır durumlarla §7'deki özel durumları (tek eksenli çekme, saf kayma, hidrostatik) görün.

Bu etkileşimli deneme için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

10. Python ile doğrulama

Betik bu dersteki bütün sayıları üretir: SymPy ile gerilme alanının diverjansından gereken kütle kuvveti; iki tansörün asal gerilmeleri ve doğrultuları (hem numpy.linalg.eigh hem trigonometrik formülle); en büyük kayma düzlemi ve 20 000 rastgele düzlemle Mohr bölgesi denetimi; oktaedral gerilmelerin iki yoldan hesabı; deviatrik ayrışım, $J_2$, $J_3$, von Mises ve Tresca; son olarak $J_2$ ve $J_3$ özdeşliklerinin genel bir simetrik tansör için sembolik ispatı.

e04_asal_gerilmeler.py143 satır · Pythonİndir
"""Ders 04 — Denge denklemleri, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilme.

Dersteki çözümlü örneklerin sayılarını hesaplar ve bağıntıları denetler:
  1) Verilen bir gerilme alanının dengede olması için gereken kütle kuvveti (SymPy)
  2) Asal gerilmeler: karakteristik denklem, trigonometrik çözüm, numpy.linalg.eigh
  3) En büyük kayma gerilmesi ve 3B Mohr dairelerinin izinli bölgesi (rastgele düzlemlerle)
  4) Oktaedral gerilmeler: asal eksenlerde ve orijinal eksenlerde
  5) Küresel–deviatrik ayrışım, J2 ve J3 özdeşlikleri (SymPy), von Mises ve Tresca

Çalıştır:   python e04_asal_gerilmeler.py
Gerekenler: numpy, sympy  (Python 3.10+)
"""
import numpy as np
import sympy as sp

np.set_printoptions(precision=4, suppress=True)

# %% 1. Kabul edilebilir gerilme alanı: σ_ji,j + f_i = 0  →  f_i = -σ_ji,j
print("=== 1. Denge için gereken kütle kuvveti (Örnek 2) ===")
x, y, z = sp.symbols("x y z", real=True)
S = sp.Matrix([[2 * x**2 * y + z, -2 * x * y**2 + y, x**2 - y * z],
               [-2 * x * y**2 + y, -x * y**2 + 3 * z**2, 3 * z],
               [x**2 - y * z, 3 * z, 4 * x * z]])            # MPa, koordinatlar m
assert S == S.T
X = (x, y, z)
f = [sp.expand(-sum(sp.diff(S[j, i], X[j]) for j in range(3))) for i in range(3)]
for ad, fi in zip(("f_x", "f_y", "f_z"), f):
    print(f"{ad} = {fi}")
P = {x: 1, y: -1, z: 2}
print("P(1, -1, 2) noktasında f =", [int(fi.subs(P)) for fi in f], "MN/m³")

# %% 2. Asal gerilmeler
print("\n=== 2. Asal gerilmeler (Örnek 3 ve 4) ===")


def degismezler(A):
    I1 = np.trace(A)
    I2 = 0.5 * (np.trace(A) ** 2 - np.trace(A @ A))
    I3 = np.linalg.det(A)
    return I1, I2, I3


def asal_trig(A):
    """Kübik karakteristik denklemin trigonometrik çözümü (σ1 ≥ σ2 ≥ σ3)."""
    I1, I2, I3 = degismezler(A)
    sm = I1 / 3
    s = A - sm * np.eye(3)
    J2 = 0.5 * np.sum(s * s)
    J3 = np.linalg.det(s)
    if J2 < 1e-14:
        return np.array([sm, sm, sm])
    r = 2 * np.sqrt(J2 / 3)
    c3 = np.clip(1.5 * np.sqrt(3) * J3 / J2**1.5, -1, 1)   # cos 3θ
    th = np.arccos(c3) / 3
    return np.array([sm + r * np.cos(th), sm + r * np.cos(th - 2 * np.pi / 3), sm + r * np.cos(th + 2 * np.pi / 3)])


A2 = np.array([[60.0, 30.0, 0.0], [30.0, -20.0, 0.0], [0.0, 0.0, 40.0]])
w2, v2 = np.linalg.eigh(A2)
print("Örnek 3: σ =", A2.tolist())
print("  asal gerilmeler (büyükten küçüğe):", w2[::-1], " trig:", asal_trig(A2))
print("  σ1 doğrultusu:", v2[:, 2] * np.sign(v2[0, 2]), " beklenen (3,1,0)/√10 =", np.array([3, 1, 0]) / np.sqrt(10))

A = np.array([[10.0, 40.0, 0.0], [40.0, 30.0, 40.0], [0.0, 40.0, 50.0]])   # dersin ana örnek tansörü
I1, I2, I3 = degismezler(A)
print("\nÖrnek 4: σ =", A.tolist(), "MPa")
print(f"  I1 = {I1:.1f}   I2 = {I2:.1f}   I3 = {I3:.1f}")
print(f"  karakteristik denklem: σ³ - {I1:.0f}σ² {I2:+.0f}σ {-I3:+.0f} = 0")
w, v = np.linalg.eigh(A)
w, v = w[::-1], v[:, ::-1]
for k in range(3):
    v[:, k] *= np.sign(v[np.argmax(np.abs(v[:, k])), k])
print("  eigh: σ1, σ2, σ3 =", w, "  trig:", asal_trig(A))
for k in range(3):
    print(f"  n^({k + 1}) =", v[:, k], " ×3 =", np.round(3 * v[:, k], 6))
assert np.allclose(asal_trig(A), w) and np.allclose(v.T @ v, np.eye(3))
assert np.allclose(v.T @ A @ v, np.diag(w))
print(f"  kontrol: σ1+σ2+σ3 = {w.sum():.1f} = I1,  σ1σ2σ3 = {np.prod(w):.1f} = I3")

# %% 3. En büyük kayma ve 3B Mohr daireleri
print("\n=== 3. En büyük kayma, 3B Mohr daireleri ===")
s1, s2, s3 = w
print(f"  τ_max = (σ1-σ3)/2 = {(s1 - s3) / 2:.1f} MPa;  diğer asal kaymalar: (σ1-σ2)/2 = {(s1 - s2) / 2:.1f}, (σ2-σ3)/2 = {(s2 - s3) / 2:.1f}")
nmax = (v[:, 0] + v[:, 2]) / np.sqrt(2)
T = A @ nmax
sn = T @ nmax
print(f"  n = (n1+n3)/√2 düzleminde: σ_n = {sn:.2f} MPa, τ = {np.sqrt(T @ T - sn**2):.2f} MPa")
for ad, e in (("x", 0), ("y", 1), ("z", 2)):
    n = np.eye(3)[e]
    T = A @ n
    print(f"  {ad} yüzü: σ_n = {T @ n:.2f}, τ = {np.sqrt(T @ T - (T @ n)**2):.2f} MPa")
rng = np.random.default_rng(0)
N = rng.normal(size=(20000, 3))
N /= np.linalg.norm(N, axis=1, keepdims=True)
Tn = N @ A
SN = np.einsum("ij,ij->i", Tn, N)
TA = np.sqrt(np.maximum(np.einsum("ij,ij->i", Tn, Tn) - SN**2, 0))
d1 = (SN - (s1 + s3) / 2) ** 2 + TA**2 - ((s1 - s3) / 2) ** 2     # büyük daire: ≤ 0
d2 = (SN - (s2 + s3) / 2) ** 2 + TA**2 - ((s2 - s3) / 2) ** 2     # ≥ 0
d3 = (SN - (s1 + s2) / 2) ** 2 + TA**2 - ((s1 - s2) / 2) ** 2     # ≥ 0
ok = (d1 <= 1e-8) & (d2 >= -1e-8) & (d3 >= -1e-8)
print(f"  20000 rastgele düzlemin {ok.sum()} tanesi izinli bölgede (hepsi olmalı); en büyük τ = {TA.max():.2f} MPa")
assert ok.all()

# %% 4. Oktaedral gerilmeler
print("\n=== 4. Oktaedral gerilmeler (Örnek 5) ===")
s_okt = I1 / 3
t_okt = np.sqrt((s1 - s2) ** 2 + (s2 - s3) ** 2 + (s3 - s1) ** 2) / 3
print(f"  asal eksenlerde: σ_okt = {s_okt:.2f} MPa, τ_okt = {t_okt:.4f} MPa")
n_okt = v @ (np.ones(3) / np.sqrt(3))        # asal eksenlerle eşit açılı normal, orijinal eksenlerde
print("  orijinal eksenlerde n_okt =", n_okt, " ×3√3 =", np.round(n_okt * 3 * np.sqrt(3), 6))
T = A @ n_okt
sn = T @ n_okt
print(f"  T = {T}  → σ_n = {sn:.2f} MPa, τ = {np.sqrt(T @ T - sn**2):.4f} MPa")
assert np.isclose(sn, s_okt) and np.isclose(np.sqrt(T @ T - sn**2), t_okt)

# %% 5. Küresel–deviatrik ayrışım
print("\n=== 5. Küresel ve deviatrik gerilme (Örnek 6 ve 7) ===")
sm = I1 / 3
sdev = A - sm * np.eye(3)
J2 = 0.5 * np.sum(sdev * sdev)
J3 = np.linalg.det(sdev)
print(f"  σ_m = {sm:.1f} MPa;  s_ij =", sdev.tolist())
J3 = J3 + 0.0  # -0.0 yazımını önle
print(f"  J2 = {J2:.1f} MPa²  (I1²/3 - I2 = {I1**2 / 3 - I2:.1f}),  J3 = {J3:.1f}  (I3 - I1I2/3 + 2I1³/27 = {I3 - I1 * I2 / 3 + 2 * I1**3 / 27:.1f})")
ws, vs = np.linalg.eigh(sdev)
print("  s'nin özdeğerleri:", ws[::-1], " = σ_k - σ_m:", w - sm)
assert np.allclose(np.abs(vs[:, ::-1].T @ v), np.eye(3), atol=1e-9)
svm = np.sqrt(3 * J2)
print(f"  von Mises: σ_vM = √(3J2) = {svm:.2f} MPa;  τ_okt·3/√2 = {t_okt * 3 / np.sqrt(2):.2f}")
print(f"  Tresca eşdeğeri: σ1-σ3 = {s1 - s3:.1f} MPa")
# sembolik özdeşlikler (genel simetrik tansör)
a = sp.symbols("a11 a22 a33 a12 a23 a13", real=True)
M = sp.Matrix([[a[0], a[3], a[5]], [a[3], a[1], a[4]], [a[5], a[4], a[2]]])
i1 = M.trace()
i2 = sp.Rational(1, 2) * (i1**2 - (M * M).trace())
i3 = M.det()
D = M - i1 / 3 * sp.eye(3)
j2 = sp.Rational(1, 2) * sum(D[i, j] ** 2 for i in range(3) for j in range(3))
j3 = D.det()
print("  SymPy: J2 - (I1²/3 - I2) =", sp.simplify(j2 - (i1**2 / 3 - i2)),
      ";  J3 - (I3 - I1 I2/3 + 2 I1³/27) =", sp.simplify(j3 - (i3 - i1 * i2 / 3 + 2 * i1**3 / 27)))
print("Denetimlerin hepsi geçti.")

Terminal çıktısıpython e04_asal_gerilmeler.py
=== 1. Denge için gereken kütle kuvveti (Örnek 2) ===
f_x = y - 1
f_y = 2*x*y + 2*y**2 - 3
f_z = -6*x
P(1, -1, 2) noktasında f = [-2, -3, -6] MN/m³

=== 2. Asal gerilmeler (Örnek 3 ve 4) ===
Örnek 3: σ = [[60.0, 30.0, 0.0], [30.0, -20.0, 0.0], [0.0, 0.0, 40.0]]
  asal gerilmeler (büyükten küçüğe): [ 70.  40. -30.]  trig: [ 70.  40. -30.]
  σ1 doğrultusu: [0.9487 0.3162 0.    ]  beklenen (3,1,0)/√10 = [0.9487 0.3162 0.    ]

Örnek 4: σ = [[10.0, 40.0, 0.0], [40.0, 30.0, 40.0], [0.0, 40.0, 50.0]] MPa
  I1 = 90.0   I2 = -900.0   I3 = -81000.0
  karakteristik denklem: σ³ - 90σ² -900σ +81000 = 0
  eigh: σ1, σ2, σ3 = [ 90.  30. -30.]   trig: [ 90.  30. -30.]
  n^(1) = [0.3333 0.6667 0.6667]  ×3 = [1. 2. 2.]
  n^(2) = [ 0.6667  0.3333 -0.6667]  ×3 = [ 2.  1. -2.]
  n^(3) = [ 0.6667 -0.6667  0.3333]  ×3 = [ 2. -2.  1.]
  kontrol: σ1+σ2+σ3 = 90.0 = I1,  σ1σ2σ3 = -81000.0 = I3

=== 3. En büyük kayma, 3B Mohr daireleri ===
  τ_max = (σ1-σ3)/2 = 60.0 MPa;  diğer asal kaymalar: (σ1-σ2)/2 = 30.0, (σ2-σ3)/2 = 30.0
  n = (n1+n3)/√2 düzleminde: σ_n = 30.00 MPa, τ = 60.00 MPa
  x yüzü: σ_n = 10.00, τ = 40.00 MPa
  y yüzü: σ_n = 30.00, τ = 56.57 MPa
  z yüzü: σ_n = 50.00, τ = 40.00 MPa
  20000 rastgele düzlemin 20000 tanesi izinli bölgede (hepsi olmalı); en büyük τ = 59.99 MPa

=== 4. Oktaedral gerilmeler (Örnek 5) ===
  asal eksenlerde: σ_okt = 30.00 MPa, τ_okt = 48.9898 MPa
  orijinal eksenlerde n_okt = [0.9623 0.1925 0.1925]  ×3√3 = [5. 1. 1.]
  T = [17.3205 51.9615 17.3205]  → σ_n = 30.00 MPa, τ = 48.9898 MPa

=== 5. Küresel ve deviatrik gerilme (Örnek 6 ve 7) ===
  σ_m = 30.0 MPa;  s_ij = [[-20.0, 40.0, 0.0], [40.0, 0.0, 40.0], [0.0, 40.0, 20.0]]
  J2 = 3600.0 MPa²  (I1²/3 - I2 = 3600.0),  J3 = 0.0  (I3 - I1I2/3 + 2I1³/27 = 0.0)
  s'nin özdeğerleri: [ 60.   0. -60.]  = σ_k - σ_m: [ 60.   0. -60.]
  von Mises: σ_vM = √(3J2) = 103.92 MPa;  τ_okt·3/√2 = 103.92
  Tresca eşdeğeri: σ1-σ3 = 120.0 MPa
  SymPy: J2 - (I1²/3 - I2) = 0 ;  J3 - (I3 - I1 I2/3 + 2 I1³/27) = 0
Denetimlerin hepsi geçti.

Çıktıda dikkat edilecek iki nokta: asal doğrultular 3 ile çarpıldığında tam sayı çıkıyor (örneği bilerek böyle kurduk), ve deviatrik tansörün asal değerleri $\sigma_k-\sigma_m$'ye birebir eşit; asal doğrultuların aynı olduğu da assert ile denetleniyor.

11. Sık yapılan hatalar

  • Denge denkleminde türevi yanlış indise almak. $\sigma_{ji,j}$'de türev, gerilmenin etkidiği düzlemi gösteren indis üzerinden alınır: $x$ denkleminde $\partial\sigma_{xx}/\partial x$, $\partial\sigma_{yx}/\partial y$, $\partial\sigma_{zx}/\partial z$.
  • Kütle kuvvetinin işaretini karıştırmak. Denge $\sigma_{ji,j}+f_i=0$'dır; gereken kütle kuvveti $f_i=-\sigma_{ji,j}$. Ağırlık için $f_z=-\rho g$ ($z$ yukarı).
  • Asal gerilmeleri sıralamadan kullanmak. $\tau_{\max}=\tfrac12(\sigma_1-\sigma_3)$ formülü $\sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3$ sıralamasını varsayar; negatif asal gerilmeler de bu sıralamaya girer.
  • Düzlem gerilmede üçüncü asal gerilmeyi unutmak. $\sigma_{zz}=0$ da bir asal gerilmedir; gerçek $\tau_{\max}$ çoğu zaman düzlem dışıdır (§6'daki sınav notu).
  • Özvektörü birimleştirmemek. (4.4)'ten bulunan doğrultu herhangi bir katla çarpılabilir; normal ve kayma gerilmesi hesaplarında birim vektör gerekir.
  • $J_2$'de köşegen dışı terimleri bir kez saymak. $s_{ij}s_{ij}$ toplamında $s_{12}$ ve $s_{21}$ ayrı terimlerdir; köşegen dışı kareler iki kez sayılır.
  • Dengeyi “gerçek çözüm” sanmak. Denge denklemlerini sağlayan sonsuz sayıda gerilme alanı vardır; gerçek olanı uygunluk ve sınır koşulları seçer.

12. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayDengenin denetimi

Kütle kuvveti olmayan bir levhada gerilme alanı $\sigma_{xx}=4xy$, $\sigma_{yy}=-2xy+3x$, $\sigma_{xy}=x^2-2y^2$ olarak verilmiştir. Alanın dengede olduğunu gösterin.

Çözümü göster

$x$ denklemi: $\sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}=4y+(-4y)=0$. ✓

$y$ denklemi: $\sigma_{xy,x}+\sigma_{yy,y}=2x+(-2x)=0$. ✓

Her iki denklem de her noktada sağlanır; alan kütle kuvvetsiz dengededir. (Gerçek bir elastik çözüm olup olmadığı ayrıca uygunlukla denetlenmelidir.)

Alıştırma 2KolaySaf kayma

$[\sigma]=\begin{bmatrix}0&\tau_0&0\\\tau_0&0&0\\0&0&0\end{bmatrix}$ durumunun asal gerilmelerini ve doğrultularını bulun. En büyük kayma gerilmesi nedir?

Çözümü göster

Karakteristik denklem: $I_1=0$, $I_2=-\tau_0^2$, $I_3=0$ → $\sigma^3-\tau_0^2\sigma=0$ → $\sigma=\tau_0,\ 0,\ -\tau_0$.

$\sigma_1=\tau_0$ için $-\tau_0n_1+\tau_0n_2=0$ → $\vect n^{(1)}=\tfrac1{\sqrt2}(1,1,0)$; $\sigma_3=-\tau_0$ için $\vect n^{(3)}=\tfrac1{\sqrt2}(1,-1,0)$; $\sigma_2=0$ için $\vect n^{(2)}=\vect e_3$.

$\tau_{\max}=\tfrac12(\tau_0-(-\tau_0))=\tau_0$; yani en büyük kayma, koordinat düzlemlerindeki kaymanın kendisidir. Saf kayma, $45^\circ$ döndürülmüş eksenlerde eşit büyüklükte çekme ve basmadır; burulmadaki milde gevrek tebeşirin $45^\circ$ helis boyunca kırılması bundandır.

Alıştırma 3OrtaAsal değerler ve doğrultular

$[\sigma]=\begin{bmatrix}5&0&0\\0&-6&-12\\0&-12&1\end{bmatrix}$ MPa için değişmezleri, asal gerilmeleri, asal doğrultuları ve en büyük kayma gerilmesini bulun.

Çözümü göster

$I_1=5-6+1=0$; $I_2=(-30-6+5)-144=-175$; $I_3=5\,[(-6)(1)-144]=-750$.

$\vect e_1$ doğrudan asal doğrultudur (asal gerilme 5). $2\times2$ kısım: $C=\tfrac12(-6+1)=-2{,}5$, $R=\sqrt{3{,}5^2+12^2}=12{,}5$ → $10$ ve $-15$. Sıralı: $\sigma_1=10$, $\sigma_2=5$, $\sigma_3=-15$ MPa. Kontrol: toplam 0, çarpım $-750$.

$\sigma_1=10$: $(-6-10)n_2-12n_3=0$ → $n_3=-\tfrac43n_2$ → $\vect n^{(1)}=\tfrac15(0,\,3,\,-4)$. $\sigma_3=-15$: $9n_2-12n_3=0$ → $\vect n^{(3)}=\tfrac15(0,\,4,\,3)$. $\vect n^{(2)}=\vect e_1$.

$\tau_{\max}=\tfrac12(10+15)=12{,}5$ MPa.

Alıştırma 4OrtaDeviatrik değişmez ve eşdeğer gerilmeler

Alıştırma 3'teki gerilme durumu için $\sigma_m$, $J_2$, $\tau_{\text{okt}}$, von Mises ve Tresca eşdeğer gerilmelerini bulun; $\sigma_{\text{vM}}=\tfrac{3}{\sqrt2}\tau_{\text{okt}}$ olduğunu sayısal olarak doğrulayın.

Çözümü göster

$I_1=0$ olduğundan $\sigma_m=0$; deviatrik tansör gerilme tansörünün kendisidir.

$$ \begin{aligned}J_2&=\tfrac16\big[5^2+20^2+25^2\big]\\&=\tfrac16(25+400+625)\\&=175\ \text{MPa}^2\end{aligned}$$

Kontrol: $\tfrac13I_1^2-I_2=0+175$.

$\tau_{\text{okt}}=\sqrt{\tfrac23\cdot175}=10{,}80$ MPa; $\sigma_{\text{vM}}=\sqrt{3\cdot175}=22{,}91$ MPa; $\tfrac{3}{\sqrt2}(10{,}80)=22{,}91$ ✓. Tresca: $\sigma_1-\sigma_3=25$ MPa.

Alıştırma 5OrtaKendi ağırlığı altındaki kolon

Yüksekliği $H=30$ m olan, yalnız kendi ağırlığını taşıyan prizmatik bir beton kolonda ($\rho=2400$ kg/m³, $g=9{,}81$ m/s²) $y$ ekseni yukarı, taban $y=0$'dadır. $\sigma_{xx}=\sigma_{xy}=0$ kabulüyle denge denklemlerinden $\sigma_{yy}$'yi bulun (üst yüz serbest). Tabandaki gerilme nedir?

Çözümü göster

Kütle kuvveti $f_x=0$, $f_y=-\rho g$. $x$ denklemi $\sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}=0$ kendiliğinden sağlanır. $y$ denklemi:

$$ \pd{\sigma_{yy}}{y}-\rho g=0\ \Rightarrow\ \sigma_{yy}=\rho g\,y+c . $$

Üst yüz $y=H$ serbest: $\sigma_{yy}(H)=0$ → $c=-\rho gH$, yani $\sigma_{yy}=-\rho g(H-y)$. Tabanda $\sigma_{yy}=-\rho gH$ $=-2400(9{,}81)(30)$ $=-706\,320$ Pa $\approx-0{,}71$ MPa (basma). Mukavemetteki “ağırlık bölü alan” sonucunun aynısı; ama burada her noktadaki değeri dengeden bulduk.

Alıştırma 6Orta$J_2$'nin üç biçimi

$J_2=\tfrac12s_{ij}s_{ij}$ tanımından başlayarak $J_2=\tfrac16D$ olduğunu gösterin; $D$, (4.10)'daki asal gerilme farklarının kareleri toplamıdır. Buradan §6'daki $\tau_n^2$ özdeşliğinin oktaedral düzlem için verdiği sonucu kontrol edin.

Çözümü göster

Asal eksenlerde $J_2=\tfrac12(s_1^2+s_2^2+s_3^2)$, $s_k=\sigma_k-m$, $m=\tfrac13(\sigma_1+\sigma_2+\sigma_3)$. Şu cebirsel özdeşlik her $a,b,c$ için geçerlidir:

$$ \begin{aligned}&(a-b)^2+(b-c)^2+(c-a)^2\\&\quad=3(a^2+b^2+c^2)-(a+b+c)^2 .\end{aligned}$$

$a,b,c=s_1,s_2,s_3$ alırsak $s_1+s_2+s_3=0$ ve farklar $\sigma$ farklarına eşit olduğundan $\sum(\sigma_i-\sigma_j)^2=3\sum s_k^2=6J_2$. ✓

Oktaedral düzlemde $n_i^2=\tfrac13$, §6'daki özdeşlik $\tau_{\text{okt}}^2=\tfrac19\sum(\sigma_i-\sigma_j)^2=\tfrac69J_2=\tfrac23J_2$ verir; (4.10) ile aynıdır.

Alıştırma 7ZorMohr diyagramındaki bir noktadan düzleme

Ana örnekte $\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3=90,\ 30,\ -30$ MPa'dır. (a) $\sigma_n=20$ MPa, $\tau_n=50$ MPa olan bir düzlemin asal eksenlerdeki normalini ($n_i^2$ değerlerini) bulun ve Cauchy bağıntısıyla doğrulayın. (b) $\sigma_n=60$ MPa, $\tau_n=10$ MPa olan bir düzlem var mıdır? Cevabınızı Mohr daireleriyle yorumlayın.

Çözümü göster

(a) §7'deki formüller:

$$ \begin{aligned} n_1^2&=\frac{2500+(-10)(50)}{(60)(120)}=\frac{5}{18}\\ n_2^2&=\frac{2500+(50)(-70)}{(60)(-60)}=\frac{5}{18}\\ n_3^2&=\frac{2500+(-70)(-10)}{(-120)(-60)}=\frac49 \end{aligned}$$

Toplam 1 ✓. $\vect n=(0{,}527;\ 0{,}527;\ 0{,}667)$ ile asal eksenlerde $\vect T=(90n_1,\ 30n_2,\ -30n_3)$; (4.6) ile $\sigma_n=90\cdot\tfrac5{18}+30\cdot\tfrac5{18}-30\cdot\tfrac49$:

$$ \sigma_n=25+8{,}33-13{,}33=20\ \text{MPa} $$

✓ (verilen değer).

$$ |\vect T|^2=2250+250+400=2900 $$

(MPa²)

ve $\tau_n=\sqrt{2900-400}=50$ MPa ✓. (İşaretler serbesttir: $\pm n_i$ seçimiyle elde edilen sekiz normal, yani dört düzlem, aynı $(\sigma_n,\tau_n)$'yi verir.)

(b) Aynı formüller $n_1^2=0{,}389$, $n_2^2=0{,}722$, $n_3^2=-0{,}111$ verir; $n_3^2<0$ olamaz, böyle bir düzlem yoktur. Geometrik olarak $(60,\,10)$ noktası, merkezi $(60,0)$ ve yarıçapı 30 olan $\sigma_2\sigma_1$ dairesinin içindedir (uzaklık $10<30$); olası bölge o dairenin dışıdır.

13. Özet

Özet
  • Lineer momentum korunumu + Cauchy + diverjans teoremi → hareket denklemleri $\sigma_{ji,j}+f_i=\rho\ddot u_i$; statikte denge $\sigma_{ji,j}+f_i=0$ (üç denklem).
  • Açısal momentum korunumu → $\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$: altı bağımsız bileşen. Denge tek başına gerilmeyi belirlemez.
  • Asal gerilmeler $\det(\sigma_{ij}-\sigma\delta_{ij})=0$'ın kökleridir; $\sigma^3-I_1\sigma^2+I_2\sigma-I_3=0$. Kökler gerçel, doğrultular diktir; asal düzlemlerde kayma yoktur; $\sigma_1$ ve $\sigma_3$ en büyük ve en küçük normal gerilmelerdir.
  • $\tau_{\max}=\tfrac12(\sigma_1-\sigma_3)$, 1–3 açıortay düzleminde. Bütün $(\sigma_n,\tau_n)$ noktaları büyük Mohr dairesinin içinde, iki küçük dairenin dışında kalır.
  • Oktaedral: $\sigma_{\text{okt}}=I_1/3$, $\tau_{\text{okt}}=\sqrt{2J_2/3}$.
  • $\sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}$; aynı asal doğrultular; $J_2=\tfrac13I_1^2-I_2$, $J_3=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac2{27}I_1^3$; $\sigma_{\text{vM}}=\sqrt{3J_2}$.

Gerilme tarafı tamamlandı. Ders 05'te ikinci büyük kavrama, cismin şekil değiştirmesine geçiyoruz; orada da bir tansör, asal değerler ve küresel–deviatrik ayrışım bizi bekliyor.

14. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (Elsevier, 2005), Bölüm 3 (3.4 asal gerilmeler, 3.5 küresel ve deviatrik gerilmeler, 3.6 denge denklemleri).
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), I. Bölüm (gerilme tablosunun simetri özelliği, asal gerilmeler ve özellikleri, küresel ve deviatrik gerilme tansörleri, oktaedral kayma gerilmesi) ve III. Bölüm (temel yasalar, Cauchy hareket denklemi).
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (Springer, 2013), Bölüm 2.3–2.7 (lineer ve açısal momentum, asal gerilmeler, oktaedral düzlemler, en büyük kayma).
  • J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (Springer, 2022), Bölüm 1.1.5 (asal gerilmeler ve von Mises gerilmesi) ve Bölüm 2.1 (denge denklemleri).
  • Tam künyeler: Ek C — Kaynakça.