Bu derste öğrenecekleriniz
- Airy temsilinin dengeyi neden kendiliğinden sağladığını gösterir ve kütle kuvveti potansiyeliyle genelleştirir
- Uygunluk denkleminden biharmonik denklemi düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme için türetir
- 2.–5. derece polinomların ürettiği gerilme alanlarını ve biharmonik koşulun katsayılara getirdiği bağıntıları bulur
- Kenarlarda kuvvetli ve zayıf (Saint-Venant) sınır koşullarını Airy fonksiyonu cinsinden yazar
- Saf eğilme probleminde gerilmeleri ve yer değiştirmeleri kesin olarak elde eder, kiriş teorisiyle karşılaştırır
- Ters yöntemle verilen bir Airy fonksiyonunun hangi yükleme problemini çözdüğünü yorumlar
Bu dersin temel fikirleri
- Airy temsili $\sigma_{xx}=F_{,yy}+V$, $\sigma_{yy}=F_{,xx}+V$, $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$ dengeyi özdeş olarak sağlar; dengede olan her alan (basit bağlantılı bölgede) böyle bir $F$'den türer.
- Uygunluk, $F$ için biharmonik denkleme döner: kütle kuvvetsiz $\nabla^4F=0$; potansiyelli kütle kuvvetinde $-(1-\nu)\nabla^2V$ (düzlemsel gerilme) ya da $-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V$ (düzlemsel şekil değiştirme).
- Gerilme sınır koşullu, kütle kuvvetsiz, basit bağlantılı problemlerde gerilmeler $E$ ve $\nu$'den bağımsızdır.
- Polinomlar: 2. derece düzgün, 3. derece doğrusal gerilme; 4. derecede $3a_4+c_4+3e_4=0$, 5. derecede iki koşul. Her derecede ($N\ge3$) dört bağımsız biharmonik polinom vardır.
- Uzun kenarlarda kuvvetli, kısa kenarlarda zayıf (bileşke) sınır koşulu kullanılır; gerekçe Saint-Venant ilkesidir.
- Saf eğilmede $\sigma_{xx}=-My/I$ ve elastik eğri kesin olarak kiriş teorisiyle aynıdır; düzlem kesitler düzlem kalır.
- Ters yöntem: biharmonik bir $F$ seçip sınırlarda hangi yükü temsil ettiğini okumak (ör. $xy^3$ ve $xy$ → uç yüklü konsol).
Sonraki derste aynı araçla ucundan yüklü konsolu ve yayılı yüklü basit kirişi kesin olarak çözecek, sonuçları kiriş teorisiyle karşılaştıracağız.
Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.
1. Giriş: üç bilinmeyenden bire
Ders 09'da iki boyutlu gerilme problemini şöyle özetledik: üç bilinmeyen ($\sigma_{xx},\sigma_{yy},\sigma_{xy}$), iki denge denklemi ve bir uygunluk (Beltrami–Michell) denklemi. Bu üç denklemi aynı anda çözmek yerine şunu sorabiliriz: Denge denklemlerini kendiliğinden, yani hangi fonksiyonu seçersek seçelim, sağlayan bir gerilme temsili var mı? Varsa, iki denklem “bedavaya” sağlanır ve geriye yalnız uygunluk kalır.
Bu fikir fizikte tanıdıktır. Korunumlu bir kuvvet alanını tek bir potansiyelin gradyanı olarak yazarız; böylece üç bileşen yerine tek bir skaler fonksiyonla çalışırız. Gerilme için de benzer bir “potansiyel” vardır. İngiliz gök bilimci George Biddell Airy bu fikri kirişlerdeki gerilmeleri incelerken kullandı (1862'de sunulan, 1863'te yayımlanan çalışması). Bugün Airy gerilme fonksiyonu (Airy stress function) adıyla bilinen bu araç, iki boyutlu elastisitenin en çok kullanılan çözüm yöntemidir; Ders 11–13'teki kiriş, boru, delikli levha ve kama çözümlerinin hepsi ondan çıkar.
Bu dersin yeri: Ders 09'da iki boyutlu denklemleri kurduk; bu derste onları tek bir fonksiyona indireceğiz; Ders 11'de kirişleri, Ders 12'de boru ve diskleri, Ders 13'te delikli levha, yarı düzlem ve kamaları bu fonksiyonla çözeceğiz. Yani bu ders, beş derslik düzlem elastisite bölümünün ortak aracını kuruyor.
Bu derste fonksiyonu tanımlayacak, neden var olduğunu gösterecek, uygunluk denkleminin onu biharmonik denkleme dönüştürdüğünü türetecek, polinom çözümleri sistematik olarak inceleyecek ve ilk kesin çözümlerimizi (düzgün gerilme, saf eğilme, dışmerkez yük) elde edecek, saf eğilmede yer değiştirmeleri de bulacağız. Son olarak “ters yöntem”in mantığını bir konsol kiriş üzerinde göreceğiz.
Üç boyutta da gerilme fonksiyonları var mı?
Airy'nin fikri üç boyuta da genelleştirildi: Maxwell ve Morera, üç boyutlu denge denklemlerini kendiliğinden sağlayan gerilme fonksiyonu takımları önerdiler (Tameroğlu, VIII. bölüm). Ancak üç boyutta uygunluk denklemleri bu fonksiyonlar için karmaşık bir sistem oluşturur ve iki boyuttaki zarafet kaybolur. Bu yüzden üç boyutlu problemlerde daha çok yer değiştirme potansiyelleri (Galerkin vektörü, Papkovich–Neuber; Ders 08) kullanılır; gerilme fonksiyonları ise düzlem problemlerinin ve burulmanın (Ders 14) aracıdır.
2. Gerilme fonksiyonunun tanımı
Kütle kuvveti yokken
Herhangi bir (yeterince türevlenebilir) $F(x,y)$ fonksiyonu alalım ve gerilmeleri şöyle tanımlayalım:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=\pd{^2F}{y^2},\qquad \sigma_{yy}=\pd{^2F}{x^2},\\ \sigma_{xy}=-\pd{^2F}{x\,\partial y}. \end{gathered} $$Kütle kuvveti olmayan denge denklemlerine koyalım:
$$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{xx}}{x}+\pd{\sigma_{xy}}{y}&=F_{,yyx}-F_{,xyy}=0,\\ \pd{\sigma_{xy}}{x}+\pd{\sigma_{yy}}{y}&=-F_{,xyx}+F_{,xxy}=0 . \end{aligned} $$Karışık türevlerin sırası önemsiz olduğundan (Schwarz teoremi) iki denklem de özdeş olarak sağlanır. $F$ ne olursa olsun denge bozulmaz. Bu, bir fonksiyonun gerçekten bir gerilme fonksiyonu olabilmesi için ondan istenen tek şeyin uygunluk olacağı anlamına gelir.
Neden böyle bir fonksiyon her zaman vardır?
Tanımı “yukarıdan” verdik; ama tersini de gösterebiliriz: dengede olan her gerilme alanı (basit bağlantılı bir bölgede) bir $F$'den türetilebilir. Bunun için analizden tek bir araç yeter: $P\,\dd x+Q\,\dd y$ ifadesinin bir fonksiyonun tam diferansiyeli olması, yani $\dd\Phi=P\,\dd x+Q\,\dd y$ olacak bir $\Phi$ bulunması için (basit bağlantılı bölgede) gerek ve yeter koşul $\partial P/\partial y=\partial Q/\partial x$'tir; o zaman $P=\Phi_{,x}$, $Q=\Phi_{,y}$ olur. Birinci denge denklemi $\partial\sigma_{xx}/\partial x=\partial(-\sigma_{xy})/\partial y$ biçimindedir. Bu, $(-\sigma_{xy})\,\dd x+\sigma_{xx}\,\dd y$ ifadesinin tam diferansiyel olduğunu söyler; öyleyse bir $A(x,y)$ fonksiyonu vardır ki
$$ \sigma_{xx}=\pd{A}{y},\qquad \sigma_{xy}=-\pd{A}{x}. $$İkinci denge denklemi aynı mantıkla bir $B(x,y)$ verir:
$$ \sigma_{yy}=\pd{B}{x},\qquad \sigma_{xy}=-\pd{B}{y}. $$İki ifadedeki $\sigma_{xy}$ aynı olduğundan $\partial A/\partial x=\partial B/\partial y$; bu da $B\,\dd x+A\,\dd y$'nin tam diferansiyel olduğunu, yani $B=\partial F/\partial x$, $A=\partial F/\partial y$ olacak biçimde bir $F$ bulunduğunu söyler. Yerine koyunca tam olarak Airy temsilini elde ederiz. Yani Airy fonksiyonu bir “hile” değil, dengenin matematiksel yapısının doğal sonucudur.
F'nin eğrilikleri gerilmelerdir
$\sigma_{xx}=F_{,yy}$, $F$ yüzeyinin $y$ yönündeki eğriliğidir; $\sigma_{yy}=F_{,xx}$ ise $x$ yönündeki eğriliği. Şekil 1'de $F=\frac{\sigma_0}{2}y^2$ bir parabolik silindirdir; $y$ yönündeki eğriliği her yerde aynı olduğu için $\sigma_{xx}=\sigma_0$ düzgündür. $F\propto y^3$ yüzeyinin eğriliği ise $y$ ile doğrusal değişir: bu, kirişin saf eğilmesidir.

Bir $F$ birden fazla mı?
$F$'ye $a+bx+cy$ biçiminde doğrusal bir fonksiyon eklemek ikinci türevleri değiştirmez. Demek ki $F$ doğrusal terimler dışında belirlidir; bu serbestliği sınır koşullarını sadeleştirmek için kullanabiliriz (aşağıdaki ileri not).
Kütle kuvveti varsa: potansiyel $V$
Kütle kuvveti korunumluysa, yani bir potansiyelden türüyorsa, $f_x=-\partial V/\partial x$, $f_y=-\partial V/\partial y$, temsil şöyle genelleşir:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=F_{,yy}+V,\qquad \sigma_{yy}=F_{,xx}+V,\\ \sigma_{xy}=-F_{,xy}. \end{gathered} $$Denge kontrolü:
$$ \begin{aligned} &\sigma_{xx,x}+\sigma_{xy,y}+f_x\\ &\quad=F_{,yyx}+V_{,x}-F_{,xyy}-V_{,x}=0 , \end{aligned} $$ikincisi de aynı biçimde sağlanır. Yer çekimi en sık örnektir: $y$ yukarı ve yoğunluk $\rho$ ise $f_y=-\rho g$, dolayısıyla $V=\rho g\,y$. Dönen disklerdeki merkezkaç kuvveti de bir potansiyelden türer (Ders 12).
3. Uygunluk: biharmonik denklem
Dengeyi bedavaya aldık; şimdi uygunluğu yazalım. Ders 09'da düzlemsel gerilme için Beltrami–Michell denklemini bulmuştuk:
$$ \begin{aligned} &\nabla^2\left(\sigma_{xx}+\sigma_{yy}\right)\\ &\quad=-(1+\nu)\left(f_{x,x}+f_{y,y}\right). \end{aligned} $$Airy temsilinde iki parça hazır:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}+\sigma_{yy}=\nabla^2F+2V,\\ f_{x,x}+f_{y,y}=-\nabla^2V . \end{gathered} $$Yerine koyalım:
$$ \begin{gathered} \nabla^2\nabla^2F+2\nabla^2V=(1+\nu)\nabla^2V\\ \Longrightarrow\quad \nabla^4F=-(1-\nu)\,\nabla^2V . \end{gathered} $$Düzlemsel şekil değiştirmede sağ taraftaki katsayı $1/(1-\nu)$ olduğundan $\nabla^4F=-\left(2-\frac{1}{1-\nu}\right)\nabla^2V$, yani:
Airy fonksiyonunun alan denklemi
$$ \begin{aligned} &\text{Düzlemsel gerilme:}\\ &\quad\nabla^4F=-(1-\nu)\,\nabla^2V\\ &\text{Düzlemsel şekil değiştirme:}\\ &\quad\nabla^4F=-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\,\nabla^2V \end{aligned} $$Kütle kuvveti yoksa ya da potansiyeli harmonikse ($\nabla^2V=0$; yer çekiminde $V$ doğrusal olduğu için bu sağlanır):
$$ \begin{aligned} \nabla^4F&=\pd{^4F}{x^4}+2\pd{^4F}{x^2\partial y^2}+\pd{^4F}{y^4}\\ &=0 \end{aligned} $$Bu dördüncü mertebeden kısmi diferansiyel denkleme biharmonik denklem, çözümlerine de biharmonik fonksiyonlar denir. $\nabla^4=\nabla^2\nabla^2$, Laplace operatörünün iki kez uygulanmasıdır. Artık iki boyutlu gerilme problemi şu hâle geldi: bölgede $\nabla^4F=0$'ı ve sınırda gerilme koşullarını sağlayan $F$'yi bul.
Küçük bir tutarlılık kontrolü: Ders 09'daki Örnek 2'de dengede olan ama uygunluğu sağlamayan $\sigma_{xx}=Ay^2$, $\sigma_{yy}=Ax^2$ alanı ile her ikisini de sağlayan $\sigma_{xx}=-Ay^2$, $\sigma_{yy}=Ax^2$ alanını karşılaştırmıştık. İkincisi $F=\frac{A}{12}\left(x^4-y^4\right)$'ten gelir: $F_{,yy}=-Ay^2$, $F_{,xx}=Ax^2$, $F_{,xy}=0$ ve $\nabla^4F=\frac{A}{12}(24-24)=0$. Birincisini veren $F=\frac{A}{12}(x^4+y^4)$ ise $\nabla^4F=4A\neq0$ verir; uygunluk bozukluğu biharmonik denklemin sağlanmamasıyla aynı şeydir.
Türetme Sıcaklık değişimi varsagöster
Ders 09'daki ısıl Beltrami–Michell denkleminde (kütle kuvveti yokken) $\sigma_{xx}+\sigma_{yy}=\nabla^2F$ koyarsak düzlemsel gerilmede $\nabla^4F=-E\alpha\,\nabla^2\Delta T$, düzlemsel şekil değiştirmede $\nabla^4F=-\frac{E\alpha}{1-\nu}\nabla^2\Delta T$ bulunur. Sıcaklık alanı harmonikse ısıl terim düşer; o zaman serbest (basit bağlantılı) bir levhada ısıl gerilme oluşmaz.
Gerilmeler malzemeden bağımsızdır
Kütle kuvveti yoksa (ya da sabitse) ve sınır koşullarının hepsi gerilme cinsindense, $F$'yi belirleyen denklemlerde ($\nabla^4F=0$ ve sınır koşulları) ne $E$ ne de $\nu$ geçer. Basit bağlantılı bölgelerde gerilme dağılımı bu yüzden malzemeden bağımsızdır ve düzlemsel gerilme ile düzlemsel şekil değiştirme için aynıdır. Yer değiştirmeler ise elbette $E$ ve $\nu$'ye bağlıdır. (Delikli, yani çok bağlantılı bölgelerde bir delik kenarındaki yüklerin bileşkesi sıfır değilse $\nu$ gerilmelere girebilir.)
Fotoelastisite deneyleri bu sonuca dayanır: çelik bir parçadaki gerilme dağılımı, aynı geometrideki saydam bir plastik modelde ölçülebilir.
Neden dördüncü mertebe?
Başlangıçta üç bilinmeyen için üç denklemimiz vardı: gerilmelerin birinci türevlerini içeren iki denge denklemi ve gerilmelerin ikinci türevlerini içeren bir uygunluk denklemi. Airy temsilinde gerilmeler $F$'nin ikinci türevleridir; uygunluk denklemi gerilmelerin ikinci türevlerini içerdiği için $F$'nin dördüncü türevlerine ulaşırız. Bilgi kaybolmadı, yalnızca tek bir fonksiyonda toplandı: gerilmeler cinsinden iki birinci mertebeden ve bir ikinci mertebeden denklem yerine, $F$ cinsinden tek bir dördüncü mertebeden denklem. Karşılığında sınırda iki koşul yazılır (her kenarda iki gerilme bileşeni), bu da dördüncü mertebeden bir denklemin gerektirdiği sayıyla uyumludur.
Biharmonik fonksiyon üretmenin yolları
Biharmonik fonksiyon bulmak, ilk bakışta göründüğünden kolaydır, çünkü harmonik fonksiyonlardan türetilebilirler. $\phi$ harmonik olsun ($\nabla^2\phi=0$). O zaman $x\phi$ biharmoniktir:
$$ \nabla^2(x\phi)=2\phi_{,x}+x\nabla^2\phi=2\phi_{,x}, $$ $$ \nabla^4(x\phi)=2\,\pd{}{x}\left(\nabla^2\phi\right)=0 . $$Aynı hesapla $y\phi$ da biharmoniktir. $(x^2+y^2)\phi$ için bir ara adım gerekir. $\nabla^2(x^2\phi)=2\phi+4x\phi_{,x}+x^2\nabla^2\phi$ olduğundan, $\nabla^2\phi=0$ kullanılarak
$$ \begin{aligned} &\nabla^2\big[(x^2+y^2)\phi\big]\\ &\quad=4\phi+4\left(x\phi_{,x}+y\phi_{,y}\right). \end{aligned} $$Bir kez daha Laplace alalım: $\nabla^2(x\phi_{,x})=2\phi_{,xx}+x\,\pd{}{x}\nabla^2\phi$ $=2\phi_{,xx}$ ve benzer biçimde $\nabla^2(y\phi_{,y})=2\phi_{,yy}$; toplamları $2\nabla^2\phi=0$'dır. Böylece $\nabla^4[(x^2+y^2)\phi]=4\nabla^2\phi+0=0$. Harmonik fonksiyonların ise bol kaynağı vardır: $x^2-y^2$, $xy$, $x^3-3xy^2$, $e^{\lambda x}\cos\lambda y$, $\ln r$, $\theta$, $r^n\cos n\theta$… Örneğin $\phi=x^2-y^2$'den $y\phi=x^2y-y^3$ biharmonik bir üçüncü derece polinom; $(x^2+y^2)\ln r$ ise kutupsal problemlerde çok kullanılan $r^2\ln r$'nin kaynağıdır. Karmaşık değişkenli fonksiyonlar kuramı bu gözlemi genelleştirir: her biharmonik fonksiyon iki analitik fonksiyonla yazılabilir (Goursat temsili). Bu kaynakta o yola girmeyeceğiz ama Ders 12–13'teki kutupsal çözümler aynı aileden gelir.
4. Sınır koşulları
Kuvvetli koşul
Bir kenarda yüzey yükü $(T_x,T_y)$ verilmişse Cauchy bağıntısı $T_x=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y$, $T_y=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y$ olduğundan, Airy cinsinden koşul yazmak kolaydır. Örneğin kirişin üst yüzü $y=c$ ($\vect n=(0,1)$) yüksüzse:
$$ \begin{gathered} \sigma_{yy}(x,c)=F_{,xx}(x,c)=0,\\ \sigma_{xy}(x,c)=-F_{,xy}(x,c)=0 . \end{gathered} $$Bu koşul kenarın her noktasında sağlanmalıdır; buna kuvvetli (noktasal) sınır koşulu diyoruz.
İleri not: sınırda F ve türevleri
Sınırı, cisim solda kalacak biçimde yay uzunluğu $s$ ile dolaşalım. Dış normal $\vect n=(\dd y/\dd s,\,-\dd x/\dd s)$ olur ve Cauchy bağıntısı şu zarif biçime girer:
$$ \begin{gathered} T_x=\frac{\dd}{\dd s}\!\left(\pd{F}{y}\right),\\ T_y=-\frac{\dd}{\dd s}\!\left(\pd{F}{x}\right). \end{gathered} $$Sınır boyunca bir $s_0$ noktasından $s$ noktasına integre edersek
$$ \begin{gathered} \Delta F_{,y}=\int_{s_0}^{s}T_x\,\dd s,\\ \Delta F_{,x}=-\int_{s_0}^{s}T_y\,\dd s . \end{gathered} $$Yani sınır boyunca $F_{,y}$ ve $F_{,x}$'in değişimi, o noktaya kadar biriken yük bileşkesiyle belirlenir (ikincisinde eksi işaretine dikkat). Yüksüz bir sınır parçasında $F_{,x}$ ve $F_{,y}$ sabittir; $F$'ye doğrusal terim ekleme serbestliğiyle bu sabitleri sıfır yapabilir ve orada $F=0$, $\partial F/\partial n=0$ alabiliriz. Bu seçim yalnız tek bir kapalı sınır eğrisi üzerinde yapılabilir: delikli bir bölgede diğer sınır eğrilerinde $F$ ve türevleri bilinmeyen sabitler alır. Bu yorum, Ders 14'teki Prandtl fonksiyonunun sınır koşuluna da benzer.
Zayıf koşul ve Saint-Venant ilkesi
Kısa kenarlarda (bir kirişin uç kesitlerinde) yükün nasıl dağıldığını çoğu zaman bilmeyiz; bir mesnet, bir kaynak dikişi ya da bir cıvata grubu yükü kesite kendi bildiği gibi verir. Bildiğimiz yalnız bileşkelerdir: eksenel kuvvet $N$, kesme kuvveti $Q$ ve eğilme momenti $M$. Saint-Venant ilkesine (Ders 08) göre, bileşkeleri aynı olan iki yük dağılımı, yükün uygulandığı bölgeden kesit yüksekliği mertebesinde uzaklaşınca aynı gerilmeleri üretir (Şekil 2). Bu yüzden kısa kenarlarda yalnız şu üç integrali eşitleriz ($x=L$ pozitif yüzü için, birim kalınlık):
$$ \begin{aligned} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y&=N, \quad \int_{-c}^{c}\sigma_{xy}\,\dd y=Q,\\ -\int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y&=M . \end{aligned} $$Bu kaynaktaki moment işareti
Kiriş ekseni $x$, $y$ yukarı ve kesit $-c\le y\le c$. Pozitif $M$ alt lifleri çeker (sarkma): o zaman $\sigma_{xx}=-My/I$ ve yukarıdaki üçüncü integralde eksi işareti bulunur. Birim kalınlıkta $I=\int_{-c}^{c}y^2\,\dd y=2c^3/3$. $Q=\int\sigma_{xy}\,\dd y$ pozitif yüzde $+y$ yönünde pozitiftir; uzun kenarlar yüksüzse bu uylaşımla $\dd M/\dd x=-Q$ olur (birinci denge denklemini $y$ ile çarpıp kesit boyunca integre ederek görülür). Kesme kuvveti için $V$ yerine $Q$ kullanıyoruz, çünkü $V$ bu derste kütle kuvveti potansiyelidir. Ders 11 aynı uylaşımı kullanır.

Çözümlü örnek 1Düzgün yayılı yüklü basit kirişin sınır koşullarını yazmak
$-L\le x\le L$, $-c\le y\le c$ birim kalınlıklı bir kirişin üst yüzüne aşağı yönlü düzgün $q$ yükü (birim uzunluk başına) etkiyor; alt yüz yüksüz; iki uç basit mesnetli. Airy fonksiyonunu bulmadan önce bütün sınır koşullarını gerilme cinsinden yazın.
Çözüm
Üst yüz $y=c$, $\vect n=(0,1)$: yük aşağı, yani $T_y=-q$, $T_x=0$. Cauchy: $\sigma_{yy}(x,c)=-q$, $\sigma_{xy}(x,c)=0$.
Alt yüz $y=-c$, $\vect n=(0,-1)$: yüksüz, $\sigma_{yy}(x,-c)=0$, $\sigma_{xy}(x,-c)=0$.
Uçlar $x=\pm L$: mesnetteki yük dağılımını bilmiyoruz; zayıf koşullar. Eksenel kuvvet yok ve basit mesnet moment taşımaz:
$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y=0,\\ \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,y\,\dd y=0 . \end{gathered} $$Toplam yük $2qL$ iki mesnete eşit bölünür. $x=L$ pozitif yüzünde mesnet kuvveti yukarı ($+y$) $qL$ olduğundan $\int\sigma_{xy}\,\dd y=qL$; $x=-L$ negatif yüzünde de yukarı $qL$ için $-\int\sigma_{xy}\,\dd y=qL$.
Sayım. Üst ve alt yüzde $x$'in her değeri için ikişer koşul (noktasal), uçlarda üçer bileşke koşulu. Yük $x$'ten bağımsız olduğu için $\sigma_{yy}$'nin $x$'ten bağımsız, $y$'de kübik olacağını; dengeden $\sigma_{xy}$'nin $x$'le doğrusal, $\sigma_{xx}$'in $x^2$'li olacağını bekleriz. Bu, $F$'nin beşinci dereceye kadar terimler içermesi gerektiğini gösterir; çözüm Ders 11'de.
Uç etkisi ne kadar uzakta söner?
Saint-Venant ilkesinin “kesit yüksekliği mertebesinde” sözü bir tahmin değil, hesaplanabilir bir sonuçtur. Bir şeridin ucuna kendi içinde dengeli (bileşkesi ve momenti sıfır) bir yük uygulanırsa, bunun ürettiği gerilmeler uçtan uzaklık $x$ ile $e^{-kx}$ gibi söner. Uzun kenarları yüksüz bir şeritte $k$, değişkenlerine ayrılmış biharmonik çözümlerden gelen ve Papkovich–Fadle özdeğerleri denen karmaşık sayılardır (Barber, Bölüm 6). Simetrik yükleme için üstteki, antisimetrik yükleme için alttaki denklemin kökleridir:
$$ \begin{gathered} \sin2kc+2kc=0,\\ \sin2kc-2kc=0 . \end{gathered} $$Simetrik yükleme ($y\to-y$ altında $\sigma_{xx}$ çift; ör. kesitin ortasını çekip kenarlarını basan öz dengeli bir yük) için en yavaş sönen kök $kc=2{,}106+1{,}125i$'dir: uçtan bir kesit yüksekliği ($2c$) uzakta genlik $e^{-4{,}21}\approx0{,}015$'e, yani %1,5'e iner (Şekil 7a). Antisimetrik yüklemede sönüm daha da hızlıdır: en yavaş kök $kc=3{,}749+1{,}384i$. Burada $k$ simgesini, Lamé sabiti ve aşağıdaki Fourier çözümündeki $\lambda$ ile karışmasın diye kullanıyoruz. Python betiğinin 8. bölümü bu kökleri sayısal olarak buluyor.
5. Polinom çözümleri
Biharmonik denklemi sağlayan en basit fonksiyonlar polinomlardır. Dikdörtgen bölgelerde (kiriş, levha, duvar) polinomlar sınır koşullarını da kolayca sağlar. Derece derece ilerleyelim; $F$'nin $N$. derece kısmını $F_N$ ile gösterelim. Birinci dereceden ve sabit terimler gerilme üretmez.
İkinci derece: düzgün gerilme
$$ F_2=a_2x^2+b_2xy+c_2y^2 $$ $$ \sigma_{xx}=2c_2,\quad \sigma_{yy}=2a_2,\quad \sigma_{xy}=-b_2 . $$Dördüncü türevleri sıfır olduğundan her zaman biharmoniktir. Üç katsayı, düzlemdeki en genel düzgün gerilme hâlini verir: iki eksenli çekme/basınç ve saf kayma.
Üçüncü derece: doğrusal gerilme
$$ F_3=a_3x^3+b_3x^2y+c_3xy^2+d_3y^3 $$ $$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=2c_3x+6d_3y,\\ \sigma_{yy}&=6a_3x+2b_3y,\\ \sigma_{xy}&=-2b_3x-2c_3y . \end{aligned} $$Bunlar da her zaman biharmoniktir. Tek başına $d_3y^3$ terimi $\sigma_{xx}=6d_3y$ verir: bir kirişin saf eğilmesi.
Dördüncü derece: ilk kısıt
$$ \begin{aligned} F_4=\;&a_4x^4+b_4x^3y+c_4x^2y^2\\ &+d_4xy^3+e_4y^4 \end{aligned} $$Biharmonik operatörü uygulayalım. $\nabla^4x^4=24$, $\nabla^4(x^2y^2)=2\cdot2\cdot2=8$, $\nabla^4y^4=24$, diğer iki terim sıfır verir:
$$ \begin{gathered} \nabla^4F_4=24a_4+8c_4+24e_4=0\\ \Longrightarrow\quad 3a_4+c_4+3e_4=0 . \end{gathered} $$Beş katsayıdan dördü serbesttir. Gerilmeler:
$$ \begin{aligned} \sigma_{xx}&=2c_4x^2+6d_4xy+12e_4y^2,\\ \sigma_{yy}&=12a_4x^2+6b_4xy+2c_4y^2,\\ \sigma_{xy}&=-3b_4x^2-4c_4xy-3d_4y^2 . \end{aligned} $$$d_4xy^3$ terimine dikkat: $\sigma_{xx}=6d_4xy$ (açıklık boyunca doğrusal büyüyen eğilme) ve $\sigma_{xy}=-3d_4y^2$ (parabolik kayma). Bu, ucundan yüklü konsolun yapı taşıdır (Örnek 5 ve Ders 11).
Beşinci derece
$$ \begin{aligned} F_5=\;&a_5x^5+b_5x^4y+c_5x^3y^2\\ &+d_5x^2y^3+e_5xy^4+f_5y^5 \end{aligned} $$$\nabla^4F_5$ birinci dereceden bir polinomdur; $x$ ve $y$ katsayılarını ayrı ayrı sıfırlamak iki koşul verir:
$$ \begin{gathered} 5a_5+c_5+e_5=0,\\ b_5+d_5+5f_5=0 . \end{gathered} $$Altı katsayıdan yine dördü serbesttir. Düzgün yayılı yüklü kiriş (Ders 11) bu derecede çözülür.
Kuvvet serisi yöntemi
Genel olarak $F$'yi bir kuvvet serisi olarak arayabiliriz:
$$ F(x,y)=\sum_{m}\sum_{n}A_{mn}\,x^m y^n . $$$\nabla^4F$'deki $x^my^n$ teriminin katsayısını topladığımızda, biharmonik koşul katsayılar arasında şu bağıntıya dönüşür (bütün $m,n\ge0$ için):
$$ \begin{aligned} &\tfrac{(m+4)!}{m!}\,A_{m+4,n}\\ &+2\,\tfrac{(m+2)!}{m!}\,\tfrac{(n+2)!}{n!}\,A_{m+2,n+2}\\ &+\tfrac{(n+4)!}{n!}\,A_{m,n+4}=0 . \end{aligned} $$Burada $\tfrac{(m+4)!}{m!}$ gibi kısaltmalar kullandık; bu örnekte $(m+4)(m+3)(m+2)(m+1)$ çarpımı demektir; $m$ ve $n$ sırasıyla $x$ ve $y$'nin üsleridir.
$N$. dereceden homojen bir polinomun $N+1$ katsayısı vardır; $\nabla^4$ onu $(N-4)$. dereceden, $N-3$ katsayılı bir polinoma götürür. Bu $N-3$ koşul bağımsız olduğundan her derecede ($N\ge3$) tam olarak dört bağımsız biharmonik polinom bulunur (Python betiği bunu 10. dereceye kadar sayarak doğruluyor). Sınır değer problemlerinde yöntem şudur: yüklemenin derecesine bakıp yeterli dereceye kadar terim al, biharmonik koşulları ve sınır koşullarını yaz, doğrusal denklem sistemini çöz.
Polinomların ötesi: trigonometrik çözümler
Polinomlar, kenar yükleri de polinomsa (düzgün, doğrusal, parabolik) idealdir. Kenar yükü sinüs biçiminde değişiyorsa ya da bir Fourier serisiyle temsil ediliyorsa, değişkenlerine ayrılmış bir çözüm daha uygundur. $F=\sin(\lambda x)\,f(y)$ deneyelim. $\partial^2/\partial x^2$ her uygulandığında $-\lambda^2$ çarpanı geldiği için
$$ \begin{aligned} \nabla^4F&=\sin(\lambda x)\left[f''''-2\lambda^2f''+\lambda^4f\right]\\ &=0 . \end{aligned} $$Köşeli parantez sabit katsayılı bir adi diferansiyel denklemdir. Karakteristik denklemi $(k^2-\lambda^2)^2=0$, kökleri $k=\pm\lambda$ (her biri çift katlı) olduğundan genel çözüm
$$ \begin{aligned} f(y)=\;&(A+By)\cosh\lambda y\\ &+(C+Dy)\sinh\lambda y \end{aligned} $$olur. Dört sabit, şeridin üst ve alt kenarındaki dört sınır koşulundan bulunur. Böylece $q_0\sin(\pi x/L)$ gibi bir yük için kesin çözüm elde edilir; keyfi bir yük, Fourier serisine açılıp terimler toplanarak çözülür. İnan'ın kitabının 10. bölümü bu yönteme ayrılmıştır; Ders 11'de bir uygulamasını göreceğiz.
| Derece | Katsayı | Biharmonik koşul | Serbest | Gerilme | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|---|---|
| 2 | 3 | yok | 3 | sabit | çekme, basınç, saf kayma |
| 3 | 4 | yok | 4 | doğrusal | saf eğilme |
| 4 | 5 | 1 | 4 | ikinci derece | uç yüklü konsol (kayma) |
| 5 | 6 | 2 | 4 | üçüncü derece | yayılı yüklü kiriş |
Şekil 3 bazı terimlerin dikdörtgen bir levhada ürettiği gerilme alanlarını ve bu alanların kenarlarda gerektirdiği yüzey yüklerini gösteriyor. Bu tabloyu “ters” okumak çok öğreticidir: önce bir $F$ seç, sonra kenarlarda hangi yükü temsil ettiğine bak.

Şekil 3'ü okurken iki şeye dikkat edin. Birincisi, her terim kenarlarda belirli bir yük ister; örneğin $F=y^3$ yalnız uçlarda doğrusal dağılı normal yük ister, uzun kenarlar yüksüzdür, bu yüzden saf eğilmeyi temsil eder. $F=x^2y$ ise üst ve alt kenarda düzgün normal yük ve doğrusal kayma, uçlarda da düşey kayma ister; tek başına anlamlı bir mühendislik problemi değildir ama başka terimlerle birleşince (örneğin yayılı yüklü kirişte) gerekli bir parçadır. İkincisi, terimleri toplamak yükleri toplamaktır: süperpozisyon sayesinde karmaşık bir yüklemeyi basit terimlerin toplamı olarak kurabiliriz. Polinom yönteminin bütün sanatı, istenen yükü veren terim bileşimini bulmaktır.
Kendiniz deneyin
Aşağıdaki denemede 2.–4. derece polinom terimlerinin katsayılarını seçin; dikdörtgen levhada $\sigma_{xx}$, $\sigma_{yy}$ ya da $\sigma_{xy}$'nin ısı haritasını ve kenarlardaki yüzey yüklerini anında görün. 4. derece terimleri “4. derece terimleri göster” kutusuyla açın; bunları eklediğinizde deneme $3a_4+c_4+3e_4=0$ biharmonik koşulunun sağlanıp sağlanmadığını denetler. Sağlanmıyorsa gösterilen alan dengede olsa bile bir elastisite çözümü değildir. Denemedeki katsayı harfleri bu dersteki adlarla aynı terimlere karşılık gelir; kiriş yarı yüksekliği $c$ ile terim katsayılarını karıştırmamaya dikkat edin.
Bu etkileşimli deneme için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Kartezyen koordinatlarda ilk çözümler
Şimdi yöntemi uçtan uca çalıştıralım. Her örnekte aynı sırayı izleyeceğiz:
- $F$'nin biçimini seç. Yüklemeden gerilmelerin hangi dereceden olacağını tahmin et. $\sigma_{xx}=F_{,yy}$ olduğu için $\sigma_{xx}$'te $x^py^q$ bekliyorsan $F$'de $x^py^{q+2}$ gerekir; $\sigma_{yy}$ için $x$'in kuvveti iki artar. Pratik kural: uç kesitte $p$. dereceden normal yük varsa $F$ en az $p+2$. dereceden; uzun kenara etkiyen $p$. dereceden enine yük varsa en az $p+5$. dereceden olmalıdır (düzgün yayılı yük, $p=0$ → 5. derece).
- Simetriyi kullan. Geometri ve yük $x$ eksenine göre ($y\to-y$) simetrikse $F$, $y$'de çift; antisimetrikse $y$'de tek terimlerden oluşur. Bu, bilinmeyen sayısını yarıya indirir.
- Biharmonik koşulları yaz. 4. ve daha yüksek derecedeki her terim grubu için.
- Sınır koşullarını uygula. Uzun kenarlarda noktasal ($x$'in her üssünün katsayısı ayrı ayrı), kısa kenarlarda bileşke koşulları. Bilinmeyen sayısı ile denklem sayısını karşılaştır; fazla bilinmeyen kalıyorsa ya bir simetri koşulu atlanmıştır ya da seçilen terimlerden bazıları gereksizdir.
- Gerekirse yer değiştirmeleri bul. Hooke → integrasyon → rijit cisim sabitleri (Ders 09'daki dört adım).
Çözümlü örnek 2Düzgün gerilme hâlinin Airy fonksiyonu
Bir levhada her yerde $\sigma_{xx}=50$ MPa, $\sigma_{yy}=-20$ MPa, $\sigma_{xy}=15$ MPa. Bu gerilme hâlini veren Airy fonksiyonunu bulun ve kenarları eksenlere paralel bir dikdörtgen levhanın $x=a$ ve $y=b$ kenarlarındaki yüzey yüklerini yazın.
Çözüm
İkinci derece yeterli: $\sigma_{xx}=2c_2=50\Rightarrow c_2=25$; $\sigma_{yy}=2a_2=-20\Rightarrow a_2=-10$; $\sigma_{xy}=-b_2=15\Rightarrow b_2=-15$. Böylece
$$ F=-10x^2-15xy+25y^2 $$$x=a$ ($\vect n=(1,0)$): $T_x=\sigma_{xx}=50$ MPa, $T_y=\sigma_{xy}=15$ MPa. $y=b$ ($\vect n=(0,1)$): $T_x=\sigma_{xy}=15$ MPa, $T_y=\sigma_{yy}=-20$ MPa (yani 20 MPa basınç). Negatif kenarlarda işaretler değişir; levha bir bütün olarak dengededir. Biharmonik koşul kendiliğinden sağlandığı için bu, her dikdörtgen için kesin bir çözümdür.
Çözümlü örnek 3Kirişin saf eğilmesi: gerilmeler ve yer değiştirmeler
$0\le x\le L$, $-c\le y\le c$ birim kalınlıklı bir kiriş, iki ucundan $M$ momentiyle yükleniyor; üst ve alt yüzler yüksüz. (a) Gerilmeleri bulun. (b) Düzlemsel gerilme için yer değiştirmeleri, $x=0$ ve $x=L$'de eksen üzerindeki noktalar basit mesnetli olacak biçimde hesaplayın. (c) Çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$), $2c=100$ mm, $L=2$ m ve birim kalınlık başına $M=150\,000$ N·mm/mm (20 mm kalınlıkta 3 kN·m) için en büyük gerilmeyi ve orta nokta çökmesini bulun.
Çözüm
(a) Gerilmeler. Moment açıklık boyunca sabit, kesitte doğrusal bir $\sigma_{xx}$ bekleriz; $F=d_3y^3$ seçelim. $\sigma_{xx}=6d_3y$, $\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$. Uzun kenarlar ($y=\pm c$) kendiliğinden yüksüz. Uçlarda eksenel kuvvet $\int\sigma_{xx}\dd y=0$ ✓; moment koşulu:
$$ \begin{gathered} M=-\int_{-c}^{c}6d_3y\cdot y\,\dd y=-4d_3c^3\\ \Rightarrow\quad d_3=-\frac{M}{4c^3}. \end{gathered} $$ $$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=-\frac{3M}{2c^3}\,y=-\frac{M\,y}{I},\\ \sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0 . \end{gathered} $$Kiriş teorisinin formülü kesin çıktı. Uç kesitlerdeki yük gerçekten doğrusal dağılmışsa çözüm her yerde kesindir; değilse uçlardan yaklaşık $2c$ uzakta kesin çözümle pratikte çakışır.
(b) Yer değiştirmeler. Düzlemsel gerilme Hooke yasası:
$$ \begin{gathered} \varepsilon_{xx}=-\frac{My}{EI},\quad \varepsilon_{yy}=\frac{\nu My}{EI},\\ \varepsilon_{xy}=0 . \end{gathered} $$Ders 09'daki dört adım: $u=-\frac{Mxy}{EI}+g(y)$, $v=\frac{\nu My^2}{2EI}+h(x)$. Kayma koşulu
$$ \begin{aligned} u_{,y}+v_{,x}&=-\frac{Mx}{EI}+g'(y)+h'(x)\\ &=0 \end{aligned} $$$x$ ve $y$ terimlerini ayırırsak $g'(y)=-C$, $h'(x)=\frac{Mx}{EI}+C$ ($C$ sabit):
$$ \begin{aligned} u&=-\frac{Mxy}{EI}-Cy+u_0,\\ v&=\frac{M}{2EI}\left(x^2+\nu y^2\right)+Cx+v_0 . \end{aligned} $$Mesnetler: $u(0,0)=0\Rightarrow u_0=0$; $v(0,0)=0\Rightarrow v_0=0$; $v(L,0)=0\Rightarrow C=-\frac{ML}{2EI}$. Eksen üzerinde:
$$ \begin{gathered} v(x,0)=-\frac{M}{2EI}\,x\,(L-x),\\ v\!\left(\tfrac L2,0\right)=-\frac{ML^2}{8EI}. \end{gathered} $$Bu, Euler–Bernoulli kiriş teorisinin elastik eğrisiyle aynıdır. Ayrıca $u$, $y$'nin doğrusal fonksiyonu olduğundan enine kesitler düzlem kalır (Şekil 4): kiriş teorisinin temel kabulü saf eğilmede kesin bir sonuçtur. $v$'deki $\frac{\nu My^2}{2EI}$ terimi Poisson etkisidir: basınçtaki üst yarı düşey doğrultuda kalınlaşır, çekmedeki alt yarı incelir; toplam yükseklik değişmez.
(c) Sayılar. $I=2c^3/3=83\,333$ mm³ (birim kalınlık başına mm⁴/mm). $\sigma_{\max}=Mc/I=90{,}0$ MPa. Orta nokta çökmesi $v(L/2,0)=-4{,}286$ mm. Üst lifin eksene göre düşey kayması $\nu Mc^2/(2EI)=3{,}21\ \mu$m; mühendislik açısından tamamen ihmal edilebilir.

Kesin çözümler sayısal modellerin sınavıdır
Saf eğilme çözümü, bir sonlu eleman modelinin doğruluğunu sınamak için klasik bir ölçüttür: aynı kirişi 2B düzlemsel gerilme elemanlarıyla modelleyip uçlara doğrusal dağılı yük verdiğinizde $\sigma_{xx}=-My/I$ ve $v(L/2,0)=-ML^2/(8EI)$'yi bulmanız gerekir. Doğrusal (dört düğümlü) elemanlar eğilmede “kayma kilitlenmesi” denen bir hatayla bu değerlerin altında kalabilir; ağ sıklaştıkça ya da ikinci dereceden elemanlar kullanıldıkça kesin çözüme yaklaşılır. Eleman formülasyonu için MKC 525 notlarına bakılabilir.
Çözümlü örnek 4Dışmerkez çekme: eksenel kuvvet ve eğilmenin birleşimi
Yüksekliği $2c=100$ mm, kalınlığı $b=20$ mm olan bir çubuğun uç kesitine, ağırlık merkezinden $e=20$ mm yukarıda $P=120$ kN'luk bir çekme kuvveti etkiyor. Uygun Airy fonksiyonunu kurun; kesitteki gerilme dağılımını ve tarafsız eksenin yerini bulun.
Çözüm
Kesitte düzgün bir kısım ve doğrusal bir kısım bekleriz: $\sigma_{xx}=\sigma_a+\sigma_b\,y/c$. Bunu veren fonksiyon
$$ F=\frac{\sigma_a}{2}\,y^2+\frac{\sigma_b}{6c}\,y^3 , $$ikinci ve üçüncü derecenin toplamıdır, dolayısıyla biharmoniktir; uzun kenarlar yüksüzdür. Birim kalınlık başına $N=P/b=6000$ N/mm. Kuvvet $y=+e$'de olduğundan $\int\sigma_{xx}y\,\dd y=Ne$, yani bu kaynağın uylaşımında $M=-Ne=-120\,000$ N·mm/mm (üst lifleri çeken moment). Zayıf koşullar:
$$ \begin{gathered} \sigma_a=\frac{N}{2c}=60{,}0\ \text{MPa},\\ \sigma_b=\frac{|M|\,c}{I}=72{,}0\ \text{MPa}. \end{gathered} $$Böylece $\sigma_{xx}(+c)=132{,}0$ MPa, $\sigma_{xx}(-c)=-12{,}0$ MPa. Tarafsız eksen $\sigma_{xx}=0$'dan $y_0=-\sigma_a c/\sigma_b=-41{,}67$ mm'dedir; kesitin alt kenarına çok yakın (Şekil 5). Dışmerkezlik çekirdek sınırını ($c/3=16{,}7$ mm) aştığı için kesitin bir kısmı basınca geçmiştir.

Çözümlü örnek 5Ters yöntem: bu fonksiyon hangi problemi çözüyor?
$0\le x\le L$, $-c\le y\le c$ bölgesinde $F=A\left(xy^3-3c^2xy\right)$ veriliyor. (a) Biharmonik mi? (b) Gerilmeleri bulun. (c) Dört kenardaki yükleri yorumlayın ve $A$'yı bir fiziksel yük cinsinden yazın.
Çözüm
(a) Dördüncü dereceden terim $xy^3$'tür ($d_4=A$); $a_4=c_4=e_4=0$ olduğundan $3a_4+c_4+3e_4=0$ ✓. $xy$ ikinci derecedir. Biharmonik.
(b)
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=6Axy,\qquad \sigma_{yy}=0,\\ \sigma_{xy}=3A\left(c^2-y^2\right). \end{gathered} $$(c) $y=\pm c$: $\sigma_{yy}=0$ ve $\sigma_{xy}=0$; uzun kenarlar yüksüz. $x=0$ (negatif yüz): $\sigma_{xx}=0$, yani eksenel kuvvet ve moment yok; düşey yük $T_y=-\sigma_{xy}=-3A(c^2-y^2)$, bileşkesi $-4Ac^3$. Bu ucun aşağı yönlü bir $P$ kuvvetiyle yüklendiğini söylersek $A=P/(4c^3)$ olur. $x=L$'de $\sigma_{xx}=6ALy$ doğrusal (moment $M=-PL$) ve $\sigma_{xy}$ parabolik (bileşke $+P$, yukarı): bunlar ankastre ucun tepkileridir. Sonuç olarak bu $F$, serbest ucu $x=0$'da olan ve oradan $P$ ile yüklenen konsol kirişi çözer:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=\frac{P\,x\,y}{I},\\ \sigma_{xy}=\frac{3P}{4c^3}\left(c^2-y^2\right). \end{gathered} $$Kayma gerilmesi kiriş teorisindeki parabolik dağılımın aynısıdır ve eksende en büyük değeri $3P/(4c)=1{,}5\,P/(2c)$'dir. Şekil 6 yükleri gösteriyor. Ters yöntemin gücü burada: hiçbir diferansiyel denklem çözmedik; biharmonik bir fonksiyonu seçip sınırlarda ne anlattığını okuduk. Ders 11'de aynı problemi yer değiştirmeleriyle birlikte “düz” yoldan kuracağız.

Bu örnekler Tameroğlu'nun sınıflandırmasındaki üç yaklaşımı da gösteriyor. Örnek 5 saf ters yöntemdir: çözüm hazırdır, problemi biz okuruz. Örnek 3 ve 4 yarı ters yöntemdir: gerilmelerin biçimini (kesitte doğrusal) fiziksel sezgiyle seçtik, katsayıları sınır koşullarından bulduk. Fourier serili çözümler ve Ders 12–13'teki kutupsal çözümler ise doğrudan yönteme yaklaşır: diferansiyel denklemi genel olarak çözer, sabitleri sınır koşullarından belirleriz. Sınavlarda en sık karşılaşılan soru tipi yarı ters yöntemdir: “şu biçimde bir Airy fonksiyonu öneriliyor, katsayıları bulun”.
Çözümlü örnek 6Isıl gerilme: kesit yüksekliği boyunca parabolik sıcaklık
Uçları serbest, yüksekliği $2c$ olan ince (dar) bir çelik kirişte (düzlemsel gerilme) sıcaklık değişimi kesit yüksekliği boyunca $\Delta T=T_0\,y^2/c^2$ biçiminde, $x$'ten ve kalınlık doğrultusundan bağımsız (ör. üst ve alt kenarları, $y=\pm c$, ısıtılan dar bir kiriş). Uçlardan uzakta ısıl gerilmeleri bulun; $T_0=40$ °C, $E=210$ GPa, $\alpha=12\times10^{-6}$ 1/°C için sayısal değerleri verin. Sıcaklık doğrusal olsaydı ne olurdu?
Çözüm
Kütle kuvveti yok; ısıl Airy denklemi (Bölüm 3'teki kutu) $\nabla^4F=-E\alpha\nabla^2\Delta T$ $=-2E\alpha T_0/c^2$. Sağ taraf sabit olduğu için özel çözüm olarak $y^4$ terimi yeter: $\nabla^4(y^4)=24$, dolayısıyla
$$ F=-\frac{E\alpha T_0}{12c^2}\,y^4+C_2\,y^2 . $$Gerilmeler: $\sigma_{xx}=F_{,yy}=-E\alpha T_0\,y^2/c^2+2C_2$, $\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$. Uzun kenarlar kendiliğinden yüksüz. Uçlar serbest; eksenel kuvvet sıfır olmalı:
$$ \begin{gathered} \int_{-c}^{c}\sigma_{xx}\,\dd y=0:\\ -\tfrac23E\alpha T_0c+4C_2c=0\\ \Rightarrow\quad C_2=\tfrac{E\alpha T_0}{6}. \end{gathered} $$Moment simetriden sıfırdır. Sonuç:
$$ \sigma_{xx}=E\alpha T_0\left(\frac13-\frac{y^2}{c^2}\right). $$Sayılar: $E\alpha T_0=100{,}8$ MPa; üst ve alt liflerde ($y=\pm c$) $\sigma_{xx}=-67{,}2$ MPa (sıcak üst/alt lifler genleşmek ister, iç kısım tutar: basınç), eksende $+33{,}6$ MPa (çekme). Kesitteki net kuvvet ve moment sıfırdır: kendi içinde dengeli bir gerilme, yani bir öz gerilme.
Sıcaklık $y$'de doğrusal olsaydı ($\Delta T=T_1y/c$), $\nabla^2\Delta T=0$ olur ve serbest kirişte gerilme oluşmazdı; kiriş yalnızca eğilirdi (eğrilik $\alpha T_1/c$). Gerilme doğuran, sıcaklık dağılımının doğrusallıktan sapmasıdır.

Airy fonksiyonundan yer değiştirmelere genel yol
Düzlemsel gerilmede $E\varepsilon_{xx}=\sigma_{xx}-\nu\sigma_{yy}$ $=F_{,yy}-\nu F_{,xx}$ olduğundan
$$ E\,u=\int\left(F_{,yy}-\nu F_{,xx}\right)\dd x+g(y), $$ $$ E\,v=\int\left(F_{,xx}-\nu F_{,yy}\right)\dd y+h(x). $$$g$ ve $h$, kayma bağıntısı $u_{,y}+v_{,x}=-\frac{2(1+\nu)}{E}F_{,xy}$'den belirlenir. $F$ biharmonik olduğu sürece bu adımda bir çelişki çıkmaz; çıkıyorsa ya $F$ biharmonik değildir ya da bir integrasyon hatası vardır. Düzlemsel şekil değiştirme için aynı formüllerde $E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$ yazılır.
“Bu Airy fonksiyonunun problemi çözdüğünü gösteriniz” sorusuna cevap şablonu
- Biharmonik denklem: $\nabla^4F=F_{,xxxx}+2F_{,xxyy}$ $+F_{,yyyy}$ ifadesini açıkça hesaplayın (kütle kuvveti varsa sağ tarafla birlikte). Polinomlarda 4. ve 5. derece terimlerin katsayı koşullarını kontrol etmek yeter.
- Gerilmeler: $\sigma_{xx}=F_{,yy}$, $\sigma_{yy}=F_{,xx}$, $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$ (gerekirse $+V$).
- Uzun kenarlar: her kenar için dış normali yazın, $T_i=\sigma_{ji}n_j$'yi kurun ve verilen yükle her noktada eşleştiğini gösterin.
- Kısa kenarlar: $\int\sigma_{xx}\dd y$, $\int\sigma_{xy}\dd y$ ve $-\int\sigma_{xx}y\,\dd y$ bileşkelerini hesaplayıp verilen $N$, $Q$, $M$ ile karşılaştırın; noktasal uyum aranmadığını Saint-Venant ilkesiyle gerekçelendirin.
- “Kabul edilebilir gerilme alanı” istenirse denge denklemlerini de ayrıca yazıp sağlandığını gösterin (Airy temsilinde özdeş olarak sağlanır; bunu bir satırla belirtmek yeterlidir).
Soru ankastre kenarı hesaba katmamanızı istiyorsa o kenarda koşul yazılmaz; oradaki gerilmeler tepki olarak çıkar (Örnek 5'teki $x=L$ ucu gibi).
7. Kutupsal koordinatlara ön bakış
Daire, halka, delik ve kama gibi geometrilerde sınırlar $r=$ sabit ya da $\theta=$ sabit eğrileridir. O zaman Airy fonksiyonunu kutupsal koordinatlarda $F(r,\theta)$ olarak yazmak ve sınır koşullarını $\sigma_{rr}$, $\sigma_{r\theta}$ ile vermek çok daha kolaydır. Gerilmelerin dönüşüm kuralı ve zincir kuralıyla şu bağıntılar elde edilir (türetmesi Ders 12'de):
$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac1r\pd{F}{r}+\frac{1}{r^2}\pd{^2F}{\theta^2},\\ \sigma_{\theta\theta}&=\pd{^2F}{r^2},\\ \sigma_{r\theta}&=-\pd{}{r}\left(\frac1r\pd{F}{\theta}\right). \end{aligned} $$Formüllerin biçimi sezgiyle de okunabilir. Kartezyende $\sigma_{xx}$, $F$'nin kendisine dik doğrultudaki ($y$) eğriliğiydi. Kutupsalda $\sigma_{\theta\theta}$, çevresel doğrultuya dik olan radyal doğrultudaki eğrilik $F_{,rr}$'dir. $\sigma_{rr}$ ise çevresel doğrultudaki “eğrilik”tir; çember üzerinde ilerlerken hem $\theta$'ya göre ikinci türev ($F_{,\theta\theta}/r^2$) hem de eğrinin kendi bükülmesinden gelen $F_{,r}/r$ terimi katkı verir.
Biharmonik denklem aynı kalır; yalnız Laplace operatörü kutupsal biçimini alır:
$$ \begin{gathered} \nabla^2=\pd{^2}{r^2}+\frac1r\pd{}{r}+\frac{1}{r^2}\pd{^2}{\theta^2},\\ \nabla^4F=\nabla^2\left(\nabla^2F\right)=0 . \end{gathered} $$Küçük bir kontrol: $F=Cr^2$ için $\sigma_{rr}=\frac1r\cdot2Cr=2C$, $\sigma_{\theta\theta}=2C$, $\sigma_{r\theta}=0$. Bu, Kartezyende $F=C(x^2+y^2)$'den gelen düzgün iki eksenli gerilmedir; iki koordinat sistemindeki cevaplar tutarlı. Eksenel simetrik problemler (kalın boru, sıkı geçme, dönen disk) Ders 12'nin, delikli levha ve yarı düzlem Ders 13'ün konusudur.
8. Python ile doğrulama
Betik, bu dersteki türetmeleri SymPy ile adım adım denetliyor: Airy temsilinin kütle kuvvetiyle birlikte dengeyi özdeş olarak sağladığını, Beltrami–Michell denkleminden iki hâlin biharmonik denklemlerinin çıktığını, 2.–5. derece polinomların biharmonik koşullarını, her derecedeki bağımsız biharmonik polinom sayısını (doğrusal cebirle, katsayı matrisinin rankından), saf eğilmede yer değiştirmelerin integrasyonunu ve sayısal sonuçları, ters yöntem örneğini ve dışmerkez yük sayılarını.
"""Ders 10 — Airy gerilme fonksiyonu ve polinom çözümleri.
SymPy ile:
1. Airy temsilinin dengeyi kendiliğinden sağladığı (kütle kuvveti potansiyeli V ile)
2. Uygunluktan biharmonik denkleme: düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirme
3. 2.–5. derece polinomlar: gerilmeler ve biharmonik koşulun katsayılara getirdiği bağıntılar
4. Her derecede kaç bağımsız biharmonik polinom var? (doğrusal cebirle sayım)
5. Saf eğilme: gerilmeler, yer değiştirmelerin integrasyonu, basit mesnet koşulları
6. Ters yöntem: F = A(x y³ − 3c² x y) hangi yüklemeyi temsil eder?
7. Dışmerkez eksenel yük (çekme + eğilme) için sayılar
8. Saint-Venant ilkesi: şeritte uç etkilerinin sönüm hızı (karmaşık özdeğerler)
9. Kesit yüksekliği boyunca parabolik sıcaklıkta ısıl gerilme
10. Alıştırmaların sayısal sonuçları
Çalıştır: python e10_airy.py
Gerekenler: numpy, sympy, scipy
"""
import numpy as np
import sympy as sp
x, y = sp.symbols("x y", real=True)
E, nu = sp.symbols("E nu", positive=True)
F, V = sp.Function("F")(x, y), sp.Function("V")(x, y)
lap = lambda f: sp.diff(f, x, 2) + sp.diff(f, y, 2)
bih = lambda f: sp.expand(lap(lap(f)))
# %% 1. Airy temsili dengeyi sağlar mı?
sxx, syy, sxy = sp.diff(F, y, 2) + V, sp.diff(F, x, 2) + V, -sp.diff(F, x, y)
fx, fy = -sp.diff(V, x), -sp.diff(V, y)
print("=== 1. Denge ===")
print("σxx,x + σxy,y + fx =", sp.simplify(sp.diff(sxx, x) + sp.diff(sxy, y) + fx))
print("σxy,x + σyy,y + fy =", sp.simplify(sp.diff(sxy, x) + sp.diff(syy, y) + fy))
# %% 2. Biharmonik denklem (Beltrami–Michell 2B'den)
div_f = sp.diff(fx, x) + sp.diff(fy, y)
gerilme = lap(sxx + syy) + (1 + nu) * div_f # = 0 olmalı (düzlemsel gerilme)
sekil = lap(sxx + syy) + div_f / (1 - nu) # = 0 olmalı (düzlemsel şekil değiştirme)
print("\n=== 2. Uygunluk → biharmonik ===")
print("düzlemsel gerilme : ∇⁴F = −(1−ν)∇²V ✓" if sp.simplify(gerilme - (lap(lap(F)) + (1 - nu) * lap(V))) == 0 else "✗")
print("düzl. şekil değişt. : ∇⁴F = −(1−2ν)/(1−ν)∇²V ✓"
if sp.simplify(sekil - (lap(lap(F)) + (1 - 2 * nu) / (1 - nu) * lap(V))) == 0 else "✗")
# %% 3. Polinomlar
print("\n=== 3. Polinom terimleri ===")
for n in range(2, 6):
c = sp.symbols(f"c{n}_0:{n + 1}") # c_k : x^(n-k) y^k katsayısı
P = sum(c[k] * x**(n - k) * y**k for k in range(n + 1))
b = bih(P)
kos = [sp.Eq(k, 0) for k in sp.Poly(b, x, y).coeffs()] if b != 0 else []
print(f"derece {n}: ∇⁴F = {sp.factor(b) if b != 0 else 0} koşul: {kos if kos else 'yok'}")
if n == 4:
print(" σxx =", sp.expand(sp.diff(P, y, 2)), "| σyy =", sp.expand(sp.diff(P, x, 2)),
"| σxy =", sp.expand(-sp.diff(P, x, y)))
# %% 4. Bağımsız biharmonik polinom sayısı (derece n ≥ 2)
sayilar = []
for n in range(2, 11):
c = sp.symbols(f"k0:{n + 1}")
P = sum(c[k] * x**(n - k) * y**k for k in range(n + 1))
b = bih(P)
if b == 0:
sayilar.append(n + 1)
continue
M = sp.Matrix([[sp.Poly(b, x, y).coeff_monomial(x**(n - 4 - j) * y**j).coeff(ck) for ck in c]
for j in range(n - 3)])
sayilar.append(n + 1 - M.rank())
print("\n=== 4. Bağımsız biharmonik polinom sayısı ===")
print("derece:", list(range(2, 11)))
print("sayı :", sayilar)
# %% 5. Saf eğilme (düzlemsel gerilme, birim kalınlık, -c ≤ y ≤ c, 0 ≤ x ≤ L)
c, L, M = sp.symbols("c L M", positive=True)
d3 = sp.symbols("d3")
I = 2 * c**3 / 3
Fb = d3 * y**3
Sxx = sp.diff(Fb, y, 2)
d3_cozum = sp.solve(sp.Eq(-sp.integrate(Sxx * y, (y, -c, c)), M), d3)[0] # M = -∫σxx y dy
Sxx = sp.simplify(Sxx.subs(d3, d3_cozum))
print("\n=== 5. Saf eğilme ===")
print("d3 =", d3_cozum, " σxx =", Sxx, " (= -M y / I ✓)" if sp.simplify(Sxx + M * y / I) == 0 else "")
exx, eyy = Sxx / E, -nu * Sxx / E # εxy = 0
C, u0, v0 = sp.symbols("C u0 v0")
u = sp.integrate(exx, x) - C * y + u0
v = sp.integrate(eyy, y) + sp.integrate(M * x / (E * I), x) + C * x + v0
assert sp.simplify(sp.diff(u, x) - exx) == 0 and sp.simplify(sp.diff(v, y) - eyy) == 0
assert sp.simplify(sp.diff(u, y) + sp.diff(v, x)) == 0 # εxy = 0
sab = sp.solve([u.subs({x: 0, y: 0}), v.subs({x: 0, y: 0}), v.subs({x: L, y: 0})], [u0, v0, C], dict=True)[0]
u, v = sp.simplify(u.subs(sab)), sp.simplify(v.subs(sab))
print("u =", sp.factor(u))
print("v =", sp.expand(v))
print("orta açıklık çökmesi v(L/2,0) =", sp.simplify(v.subs({x: L / 2, y: 0})))
deger = {M: 150_000.0, c: 50.0, L: 2000.0, E: 210_000.0, nu: 0.3} # N·mm/mm, mm, MPa
print(f"sayısal: σmax = {float((M * c / I).subs(deger)):.1f} MPa, v(L/2,0) = {float(v.subs({x: L/2, y: 0}).subs(deger)):.3f} mm, "
f"üst lif ile eksen arasındaki düşey fark v(L/2,c) − v(L/2,0) = {float((v.subs({x: L/2, y: c}) - v.subs({x: L/2, y: 0})).subs(deger))*1000:.2f} µm")
# %% 6. Ters yöntem: F = A (x y³ − 3 c² x y)
A = sp.symbols("A")
Ft = A * (x * y**3 - 3 * c**2 * x * y)
st = [sp.diff(Ft, y, 2), sp.diff(Ft, x, 2), -sp.diff(Ft, x, y)]
print("\n=== 6. Ters yöntem ===")
print("∇⁴F =", bih(Ft), "| σxx =", st[0], "| σyy =", st[1], "| σxy =", sp.factor(st[2]))
print("y = ±c'de σyy =", st[1].subs(y, c), ", σxy =", sp.simplify(st[2].subs(y, c)))
# x = 0 ucu negatif yüzdür (dış normal −x): yüzey yükü T_y = −σxy(0, y)
Ty0 = sp.integrate(-st[2].subs(x, 0), (y, -c, c))
print("x = 0 ucundaki düşey yük bileşkesi ∫T_y dy =", sp.factor(Ty0),
"→ aşağı yönlü P için A =", sp.solve(sp.Eq(Ty0, -sp.Symbol("P")), A)[0])
print("x = 0 ucunda σxx =", st[0].subs(x, 0), "(eksenel yük ve moment yok)")
print("x kesitindeki moment M(x) = −∫σxx y dy =", sp.factor(-sp.integrate(st[0] * y, (y, -c, c))))
# %% 7. Dışmerkez eksenel yük: P = 120 kN, e = 20 mm, kesit 2c = 100 mm, kalınlık b = 20 mm
P, e, cc, b = 120e3, 20.0, 50.0, 20.0
N, Mn = P / b, -P * e / b # birim kalınlık başına; yük y = +e'de → M = −P e
Ib = 2 * cc**3 / 3
sig = lambda yy: N / (2 * cc) - Mn * yy / Ib
print("\n=== 7. Dışmerkez yük ===")
print(f"F = (σa/2) y² + (σb/6c) y³ ; σa = {N/(2*cc):.1f} MPa, σb = {-Mn*cc/Ib:.1f} MPa")
print(f"σxx(y=+c) = {sig(cc):.1f} MPa, σxx(y=-c) = {sig(-cc):.1f} MPa, tarafsız eksen y0 = {-(N/(2*cc))*Ib/(-Mn):.2f} mm")
# %% 8. Saint-Venant ilkesi ne kadar hızlı? Şeritte uç etkilerinin sönüm hızı
# Kendi içinde dengeli uç yükünün etkisi e^{-kx} ile söner; k, sin(2kc) ± 2kc = 0 denkleminin karmaşık kökleridir
# (Papkovich–Fadle özdeğerleri; uzun kenarlar yüksüz).
from scipy.optimize import fsolve
def kok(isaret, z0):
f = lambda v: [np.real(np.sin(v[0] + 1j * v[1]) + isaret * (v[0] + 1j * v[1])),
np.imag(np.sin(v[0] + 1j * v[1]) + isaret * (v[0] + 1j * v[1]))]
a, b = fsolve(f, z0)
return (a + 1j * b) / 2 # z = 2kc → kc = z/2
ls = kok(+1, [4.2, 2.2]) # simetrik yük: sin z + z = 0
la = kok(-1, [7.5, 2.8]) # antisimetrik yük: sin z − z = 0
print("\n=== 8. Uç etkilerinin sönümü ===")
print(f"simetrik : kc = {ls.real:.3f} + {ls.imag:.3f}i → x = 2c'de genlik oranı e^(-2 Re kc) = {np.exp(-2*ls.real):.4f}")
print(f"antisimetrik: kc = {la.real:.3f} + {la.imag:.3f}i → x = 2c'de genlik oranı = {np.exp(-2*la.real):.5f}")
# %% 9. Isıl gerilme: kesit yüksekliği boyunca parabolik sıcaklık, ΔT = T0 y²/c² (düzlemsel gerilme, uçlar serbest)
E_, al, T0 = sp.symbols("E alpha T_0", positive=True)
C2 = sp.symbols("C2")
Fi = -E_ * al * T0 * y**4 / (12 * c**2) + C2 * y**2
dT = T0 * y**2 / c**2
assert sp.simplify(bih(Fi) + E_ * al * lap(dT)) == 0 # ∇⁴F = −Eα∇²ΔT
sxx_i = sp.diff(Fi, y, 2)
C2c = sp.solve(sp.integrate(sxx_i, (y, -c, c)), C2)[0] # eksenel kuvvet sıfır
sxx_i = sp.factor(sxx_i.subs(C2, C2c))
print("\n=== 9. Parabolik sıcaklıkta ısıl gerilme ===")
print("σxx =", sxx_i)
d = {E_: 210000.0, al: 12e-6, T0: 40.0}
print(f"çelik, T0 = 40 °C: üst/alt liflerde (y = ±c) σxx = {float(sxx_i.subs(y, c).subs(d)):.1f} MPa, eksende σxx = {float(sxx_i.subs(y, 0).subs(d)):.1f} MPa")
# %% 10. Alıştırmaların sayısal sonuçları (saf eğilme sayılarıyla)
print("\n=== 10. Alıştırmalar ===")
vds = float((-(1 - nu**2) * M * L**2 / (8 * E * I)).subs(deger))
print(f"Alıştırma 6: düzlemsel şekil değiştirmede v(L/2,0) = {vds:.3f} mm (oran 1-ν² = {1-0.3**2:.2f})")
print(f"Alıştırma 7: ankastre konsolda serbest uç v(0,0) = M L²/(2EI) = {float((M*L**2/(2*E*I)).subs(deger)):.2f} mm")=== 1. Denge ===
σxx,x + σxy,y + fx = 0
σxy,x + σyy,y + fy = 0
=== 2. Uygunluk → biharmonik ===
düzlemsel gerilme : ∇⁴F = −(1−ν)∇²V ✓
düzl. şekil değişt. : ∇⁴F = −(1−2ν)/(1−ν)∇²V ✓
=== 3. Polinom terimleri ===
derece 2: ∇⁴F = 0 koşul: yok
derece 3: ∇⁴F = 0 koşul: yok
derece 4: ∇⁴F = 8*(3*c4_0 + c4_2 + 3*c4_4) koşul: [Eq(24*c4_0 + 8*c4_2 + 24*c4_4, 0)]
σxx = 2*c4_2*x**2 + 6*c4_3*x*y + 12*c4_4*y**2 | σyy = 12*c4_0*x**2 + 6*c4_1*x*y + 2*c4_2*y**2 | σxy = -3*c4_1*x**2 - 4*c4_2*x*y - 3*c4_3*y**2
derece 5: ∇⁴F = 24*(5*c5_0*x + c5_1*y + c5_2*x + c5_3*y + c5_4*x + 5*c5_5*y) koşul: [Eq(120*c5_0 + 24*c5_2 + 24*c5_4, 0), Eq(24*c5_1 + 24*c5_3 + 120*c5_5, 0)]
=== 4. Bağımsız biharmonik polinom sayısı ===
derece: [2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10]
sayı : [3, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4]
=== 5. Saf eğilme ===
d3 = -M/(4*c**3) σxx = -3*M*y/(2*c**3) (= -M y / I ✓)
u = -3*M*y*(-L + 2*x)/(4*E*c**3)
v = -3*L*M*x/(4*E*c**3) + 3*M*nu*y**2/(4*E*c**3) + 3*M*x**2/(4*E*c**3)
orta açıklık çökmesi v(L/2,0) = -3*L**2*M/(16*E*c**3)
sayısal: σmax = 90.0 MPa, v(L/2,0) = -4.286 mm, üst lif ile eksen arasındaki düşey fark v(L/2,c) − v(L/2,0) = 3.21 µm
=== 6. Ters yöntem ===
∇⁴F = 0 | σxx = 6*A*x*y | σyy = 0 | σxy = -3*A*(-c + y)*(c + y)
y = ±c'de σyy = 0 , σxy = 0
x = 0 ucundaki düşey yük bileşkesi ∫T_y dy = -4*A*c**3 → aşağı yönlü P için A = P/(4*c**3)
x = 0 ucunda σxx = 0 (eksenel yük ve moment yok)
x kesitindeki moment M(x) = −∫σxx y dy = -4*A*c**3*x
=== 7. Dışmerkez yük ===
F = (σa/2) y² + (σb/6c) y³ ; σa = 60.0 MPa, σb = 72.0 MPa
σxx(y=+c) = 132.0 MPa, σxx(y=-c) = -12.0 MPa, tarafsız eksen y0 = -41.67 mm
=== 8. Uç etkilerinin sönümü ===
simetrik : kc = 2.106 + 1.125i → x = 2c'de genlik oranı e^(-2 Re kc) = 0.0148
antisimetrik: kc = 3.749 + 1.384i → x = 2c'de genlik oranı = 0.00055
=== 9. Parabolik sıcaklıkta ısıl gerilme ===
σxx = -E*T_0*alpha*(-c**2 + 3*y**2)/(3*c**2)
çelik, T0 = 40 °C: üst/alt liflerde (y = ±c) σxx = -67.2 MPa, eksende σxx = 33.6 MPa
=== 10. Alıştırmalar ===
Alıştırma 6: düzlemsel şekil değiştirmede v(L/2,0) = -3.900 mm (oran 1-ν² = 0.91)
Alıştırma 7: ankastre konsolda serbest uç v(0,0) = M L²/(2EI) = 17.14 mm4. bölümdeki “sayı” satırı, 3. dereceden itibaren her derecede tam dört bağımsız biharmonik polinom olduğunu gösteriyor (2. derecede üç katsayının üçü de serbesttir). 5. bölüm, Örnek 3'teki $v(x,y)$'yi ve $-4{,}286$ mm çökmeyi veriyor; 10. bölüm Alıştırma 6 ve 7'nin sayılarını hesaplıyor.
9. Sık yapılan hatalar
- $\sigma_{xy}$'nin eksi işaretini unutmak. $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$; bu işaret olmadan denge sağlanmaz.
- Kütle kuvveti varken $V$'yi eklememek. Yer çekimi gibi bir kuvvet varsa $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{yy}$'ye $V$ eklenir; aksi hâlde dengeye uymayan bir alan bulunur.
- 4. ve daha yüksek derecede biharmonik koşulu atlamak. Polinom dengeyi her zaman sağlar ama uygunluğu sağlamayabilir; $3a_4+c_4+3e_4=0$ gibi koşullar zorunludur.
- Kısa kenarlarda noktasal koşul dayatmaya çalışmak. Polinomlar uç kesitte genellikle yalnız bileşkeleri tutturabilir; bu bir eksiklik değil, Saint-Venant ilkesinin bilinçli kullanımıdır. Ama uzun kenarlarda koşullar noktasal sağlanmalıdır.
- Moment işaret uylaşımını karıştırmak. Bu kaynakta $M=-\int\sigma_{xx}y\,\dd y$ (pozitif $M$ alt lifleri çeker). Başka kaynaklardan formül alırken uylaşımı kontrol edin.
- Yer değiştirmelerde rijit cisim sabitlerini yanlış saymak. Üç sabit ($u_0$, $v_0$, $C$) ve üç mesnet koşulu gerekir; ankastre uçta “$v_{,x}=0$” ile “$u_{,y}=0$” her zaman aynı şey değildir (Alıştırma 7).
- Gerilmelerin malzemeden bağımsızlığını yer değiştirmelere taşımak. Gerilmeler $E,\nu$'den bağımsız olabilir; yer değiştirmeler asla değildir.
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayDüzgün gerilmenin Airy fonksiyonu
$\sigma_{xx}=40$ MPa, $\sigma_{yy}=-10$ MPa, $\sigma_{xy}=15$ MPa düzgün gerilme hâlini veren ikinci dereceden Airy fonksiyonunu yazın.
Çözümü göster
$2c_2=40\Rightarrow c_2=20$; $2a_2=-10\Rightarrow a_2=-5$; $-b_2=15\Rightarrow b_2=-15$:
$$ F=-5x^2-15xy+20y^2 . $$İstenirse $a+bx+cy$ eklenebilir; gerilmeler değişmez.
Alıştırma 2KolayBiharmonik mi?
(a) $F_1=x^4-6x^2y^2+y^4$ ve (b) $F_2=x^2y^2$ biharmonik midir? Biharmonik olan için gerilmeleri yazın.
Çözümü göster
(a) $\nabla^4F_1=24+(-6)\cdot8+24=0$ ✓. Gerilmeler:
$$ \begin{gathered} \sigma_{xx}=12y^2-12x^2,\\ \sigma_{yy}=12x^2-12y^2,\quad \sigma_{xy}=24xy . \end{gathered} $$(b) $\nabla^4F_2=8\neq0$: Airy fonksiyonu olamaz. (Ürettiği alan dengededir ama uygunluğu bozar.)
Alıştırma 3KolayKutupsal koordinatta iki basit fonksiyon
Kutupsal formülleri kullanarak (a) $F=Ar^2$ ve (b) $F=C\ln r$ fonksiyonlarının gerilmelerini bulun. (b)'deki alan bir deliğin kenarındaki basınç için neden ilginçtir?
Çözümü göster
(a) $\sigma_{rr}=\frac1r\cdot2Ar=2A$, $\sigma_{\theta\theta}=2A$, $\sigma_{r\theta}=0$: düzgün iki eksenli gerilme.
(b) $\sigma_{rr}=\frac1r\cdot\frac Cr=\frac{C}{r^2}$, $\sigma_{\theta\theta}=-\frac{C}{r^2}$, $\sigma_{r\theta}=0$. $C<0$ seçilirse $r=a$'da $\sigma_{rr}=C/a^2=-p$ (iç basınç) ve uzakta gerilmeler $1/r^2$ ile söner. Sonsuz levhadaki basınçlı deliğin çözümüdür; $\sigma_{\theta\theta}=+p\,a^2/r^2$ çevresel çekme verir. Ders 12'deki Lamé çözümünün yapı taşı budur.
Alıştırma 4OrtaBeşinci derece koşulları
Beşinci derece genel polinom $F_5$ için (Bölüm 5'teki gösterimle) $\nabla^4F_5$'i hesaplayarak biharmonik koşulların $5a_5+c_5+e_5=0$ ve $b_5+d_5+5f_5=0$ olduğunu gösterin.
Çözümü göster
Terim terim ($\partial^4_x$, $2\partial^2_x\partial^2_y$, $\partial^4_y$ toplamı):
- $x^5$: $120x$; $\quad x^4y$: $24y$;
- $x^3y^2$: $2\cdot(6x)(2)=24x$; $\quad x^2y^3$: $2\cdot2\cdot6y=24y$;
- $xy^4$: $24x$; $\quad y^5$: $120y$.
Toplam:
$$ \begin{aligned} &\nabla^4F_5=\\ &\quad x\,(120a_5+24c_5+24e_5)\\ &\quad+y\,(24b_5+24d_5+120f_5). \end{aligned} $$Her $x,y$ için sıfır olması için iki parantez sıfır olmalı; 24'e bölünce istenen koşullar çıkar. Betiğin 3. bölümü aynı sonucu veriyor.
Alıştırma 5OrtaKendi ağırlığıyla yüklü duvar
$-a\le x\le a$, $0\le y\le H$ bölgesindeki ince bir duvar levha, $y=0$ tabanına oturuyor; yanları ve üst yüzü yüksüz. $y$ yukarı, birim hacim ağırlığı $\rho g$. $V=\rho g\,y$ ve $F=-\frac{\rho gH}{2}x^2-\frac{\rho g}{6}y^3$ alarak gerilmeleri bulun; biharmonik denklemi ve sınır koşullarını kontrol edin.
Çözümü göster
$V$ doğrusal olduğundan $\nabla^2V=0$; denklem $\nabla^4F=0$'dır ve $F$ üçüncü dereceden olduğu için sağlanır ✓. Yanlarda ($x=\pm a$) $\sigma_{xx}=\sigma_{xy}=0$ ✓; üstte ($y=H$) $\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=0$ ✓. Tabanda $\sigma_{yy}=-\rho gH$: duvarın ağırlığı taban alanına düzgün dağılır, beklendiği gibi. $V$'yi eklemeyi unutsaydık $\sigma_{xx}=-\rho gy\neq0$ bulup yan yüzleri yüklü sanırdık.
Alıştırma 6OrtaSaf eğilme: düzlemsel şekil değiştirme
Örnek 3'teki kiriş çok geniş bir levha şerit olsaydı (düzlemsel şekil değiştirme), orta nokta çökmesi ne olurdu? Gerilmeler değişir mi?
Çözümü göster
Gerilmeler değişmez (gerilme sınır koşullu, kütle kuvvetsiz problem). Yer değiştirmelerde $E\to E/(1-\nu^2)$:
$$ \begin{aligned} v\!\left(\tfrac L2,0\right)&=-\frac{(1-\nu^2)ML^2}{8EI}\\ &=0{,}91\cdot(-4{,}286)\\ &=-3{,}900\ \text{mm}. \end{aligned} $$Geniş levhalar enine doğrultuda Poisson etkisiyle serbestçe şekil değiştiremediği için daha rijittir; plak teorisindeki $D=Eh^3/[12(1-\nu^2)]$ eğilme rijitliğindeki $1-\nu^2$ çarpanı da buradan gelir.
Alıştırma 7ZorSaf eğilmede konsol mesnet koşulları
Örnek 3'teki kiriş $x=L$'de ankastre olsun: $u(L,0)=v(L,0)=0$ ve (i) $v_{,x}(L,0)=0$ ya da (ii) $u_{,y}(L,0)=0$. İki seçenek için yer değiştirmeleri bulun ve serbest uç çökmesini hesaplayın. İki seçenek neden aynı sonucu veriyor? Sayısal değer ($M=150\,000$ N·mm/mm, $L=2$ m, çelik, $2c=100$ mm)?
Çözümü göster
Genel çözüm: $u=-\frac{Mxy}{EI}-Cy+u_0$, $v=\frac{M}{2EI}(x^2+\nu y^2)+Cx+v_0$.
$$ \begin{aligned} &\text{(i)}\;\; v_{,x}(L,0)=\tfrac{ML}{EI}+C=0,\\ &\qquad\Rightarrow C=-\tfrac{ML}{EI},\\ &\text{(ii)}\;\; u_{,y}(L,0)=-\tfrac{ML}{EI}-C=0,\\ &\qquad\Rightarrow C=-\tfrac{ML}{EI}. \end{aligned} $$Aynı! Çünkü saf eğilmede $\varepsilon_{xy}=0$: $u_{,y}=-v_{,x}$ her yerde geçerlidir; kesitin dönmesi ile eksenin eğimi aynıdır. Kalan koşullar: $u(L,0)=u_0=0$ ve
$$ \begin{gathered} v(L,0)=\frac{ML^2}{2EI}-\frac{ML^2}{EI}+v_0=0\\ \Rightarrow\quad v_0=\frac{ML^2}{2EI}. \end{gathered} $$Serbest uç:
$$ v(0,0)=v_0=\frac{ML^2}{2EI}=17{,}14\ \text{mm}. $$Pozitif $M$ (sarkma) için serbest uç yukarı kalkar; büyüklük kiriş teorisindeki $ML^2/(2EI)$ ile aynıdır. Ders 11'deki uç yüklü konsolda $\varepsilon_{xy}\neq0$ olduğu için (i) ve (ii) farklı çökmeler verecektir.
Alıştırma 8ZorKuvvet serisinde katsayı bağıntısı
$F=\sum_{m,n}A_{mn}x^my^n$ için $\nabla^4F$'deki $x^my^n$ teriminin katsayısını yazarak metindeki üç terimli bağıntıyı türetin. Sonra, $N$. derece bir homojen polinomda bu bağıntıların bağımsız olduğunu kabul ederek kaç serbest katsayı kaldığını bulun ve 6. derece için sonucu sayarak kontrol edin.
Çözümü göster
Bir terimin $x$'e göre dört kez türevi:
$$ \begin{aligned} &\partial^4_x\left(A_{pq}x^py^q\right)\\ &\quad=p(p-1)(p-2)(p-3)\\ &\qquad\times A_{pq}\,x^{p-4}y^q . \end{aligned} $$Bunun $x^my^n$ vermesi için $p=m+4$, $q=n$ olmalı. $2\partial^2_x\partial^2_y$ teriminde $p=m+2$, $q=n+2$; $\partial^4_y$ teriminde $p=m$, $q=n+4$ gerekir. Katkılar sırasıyla:
$$ \begin{aligned} &\tfrac{(m+4)!}{m!}\,A_{m+4,n},\\ &2\,\tfrac{(m+2)!}{m!}\,\tfrac{(n+2)!}{n!}\,A_{m+2,n+2},\\ &\tfrac{(n+4)!}{n!}\,A_{m,n+4}. \end{aligned} $$Üç katkının toplamının sıfır olması istenen bağıntıdır.
$N$. derece homojen polinomda $N+1$ katsayı; $\nabla^4$ sonucu $(N-4)$. derecedir ve $N-3$ katsayısı vardır. Serbest: $(N+1)-(N-3)=4$. 6. derece: 7 katsayı, 3 koşul (sonucun $x^2$, $xy$, $y^2$ katsayıları), 4 serbest ✓ (betiğin 4. bölümü).
11. Özet
Bu derste
- Airy temsili $\sigma_{xx}=F_{,yy}+V$, $\sigma_{yy}=F_{,xx}+V$, $\sigma_{xy}=-F_{,xy}$ dengeyi özdeş olarak sağlar; dengede olan her alan (basit bağlantılı bölgede) böyle bir $F$'den türer.
- Uygunluk, $F$ için biharmonik denkleme döner: kütle kuvvetsiz $\nabla^4F=0$; potansiyelli kütle kuvvetinde $-(1-\nu)\nabla^2V$ (düzlemsel gerilme) ya da $-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V$ (düzlemsel şekil değiştirme).
- Gerilme sınır koşullu, kütle kuvvetsiz, basit bağlantılı problemlerde gerilmeler $E$ ve $\nu$'den bağımsızdır.
- Polinomlar: 2. derece düzgün, 3. derece doğrusal gerilme; 4. derecede $3a_4+c_4+3e_4=0$, 5. derecede iki koşul. Her derecede ($N\ge3$) dört bağımsız biharmonik polinom vardır.
- Uzun kenarlarda kuvvetli, kısa kenarlarda zayıf (bileşke) sınır koşulu kullanılır; gerekçe Saint-Venant ilkesidir.
- Saf eğilmede $\sigma_{xx}=-My/I$ ve elastik eğri kesin olarak kiriş teorisiyle aynıdır; düzlem kesitler düzlem kalır.
- Ters yöntem: biharmonik bir $F$ seçip sınırlarda hangi yükü temsil ettiğini okumak (ör. $xy^3$ ve $xy$ → uç yüklü konsol).
Sonraki derste aynı araçla ucundan yüklü konsolu ve yayılı yüklü basit kirişi kesin olarak çözecek, sonuçları kiriş teorisiyle karşılaştıracağız.
12. Kaynaklar ve ileri okuma
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 7.5–7.6 (Airy gerilme fonksiyonu, kutupsal formülasyon) ve Bölüm 8.1 (polinomlarla Kartezyen çözümler).
- J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (2022), Bölüm 4 (Stress function formulation), Bölüm 5 (Problems in rectangular coördinates), Bölüm 6 (End effects) ve Bölüm 7 (Body forces).
- P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (2013), Bölüm 7.2–7.3.
- M. İnan, Düzlemde Elastisite Teorisi (İTÜ, 1969), 8. bölüm (gerilme fonksiyonları, Airy fonksiyonu, sınır şartları, Saint-Venant prensibi) ve 9. bölüm (polinomlarla çözüm).
- S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), VIII. bölüm (Airy gerilme fonksiyonları, çokterimlilerle çözüm, biharmonik denklemin seri çözümleri).
- G. B. Airy, “On the strains in the interior of beams”, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 153 (1863).
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı (1970), Bölüm 3 (dikdörtgen koordinatlarda iki boyutlu problemler).
- Tam künyeler: Ek C — Kaynakça.