Akademik / MAK 613 / Enerji yöntemleri

Enerji Yöntemleri (Stabilite)

Kolon burkulma modları

Karmaşık mesnet, değişken kesit veya yayılı eksenel yük durumlarında burkulma diferansiyel denkleminin kapalı çözümü zordur. Enerji yöntemleri, kabul edilen bir burkulma biçiminden kritik yüke üst sınır veren pratik ve genellikle çok doğru yaklaşımlar sağlar.

1. Toplam potansiyel enerji ölçütü

Toplam potansiyel enerji $\Pi = U + V$; $U$ şekil değiştirme enerjisi, $V$ dış yüklerin potansiyelidir. Denge $\delta \Pi = 0$; kararlılık ikinci varyasyonun işaretiyle: $$ \delta^2 \Pi > 0 \ \text{kararlı}, \qquad \delta^2 \Pi = 0 \ \text{kritik}, \qquad \delta^2 \Pi < 0 \ \text{kararsız}. $$

Eksenel $P$ yüklü kolonda, burkulmuş biçim $w(x)$ için: $$ U = \frac{1}{2}\int_0^L EI\,(w'')^2\,\dd x, \qquad V = -\frac{P}{2}\int_0^L (w')^2\,\dd x. $$ $V$'deki integral, kolon ucunun büyük deformasyondan doğan eksenel kısalmasıdır (yük bu mesafe boyunca iş yapar).

2. Rayleigh oranı

Kritik durumda $\delta^2\Pi = 0$, yani $U = -V$: $$ \frac{1}{2}\int_0^L EI\,(w'')^2\,\dd x = \frac{P_{cr}}{2}\int_0^L (w')^2\,\dd x \;\Rightarrow\; P_{cr} = \frac{\displaystyle \int_0^L EI\,(w'')^2\,\dd x} {\displaystyle \int_0^L (w')^2\,\dd x}. $$

Teori

Kabul edilen $w(x)$ gerçek burkulma biçiminden farklıysa, Rayleigh oranı gerçek $P_{cr}$'den her zaman büyük veya eşit çıkar (üst sınır). Deneme fonksiyonu en azından geometrik (öteleme/eğim) sınır koşullarını sağlamalıdır; doğal (moment/kesme) koşulları sağlaması şart değildir ama sağlarsa sonuç iyileşir.

3. Rayleigh–Ritz yöntemi

Deneme biçimi bir seri olarak alınır: $w(x) = \sum_{i=1}^{n} c_i\,\varphi_i(x)$. $\Pi(c_1,\dots,c_n)$ fonksiyonu $c_i$'lere göre durağan yapılır: $$ \frac{\partial \Pi}{\partial c_i} = 0, \quad i = 1,\dots,n \;\Rightarrow\; \big([K] - P\,[K_G]\big)\{c\} = \{0\}, $$ $[K]$ eğilme (elastik) rijitlik, $[K_G]$ geometrik rijitlik matrisidir: $$ K_{ij} = \int_0^L EI\,\varphi_i''\,\varphi_j''\,\dd x, \qquad K_{G,ij} = \int_0^L \varphi_i'\,\varphi_j'\,\dd x. $$ Sıfırdan farklı $\{c\}$ için $\det([K] - P[K_G]) = 0$ → genelleştirilmiş özdeğer problemi; en küçük özdeğer $P_{cr}$'dir. Terim sayısı arttıkça yakınsar.

4. Galerkin yöntemi

Diferansiyel denklemin artığı (residual), deneme fonksiyonlarına dik olacak şekilde ağırlıklandırılır. Kolon için $R = EI\,w^{(4)} + P\,w''$ ve $$ \int_0^L R\,\varphi_i\,\dd x = 0, \quad i = 1,\dots,n. $$ Parçalı integrasyonla, deneme fonksiyonları gerekli sınır koşullarını sağlıyorsa Galerkin ve Rayleigh–Ritz aynı sisteme götürür. Galerkin, potansiyel enerji fonksiyoneli yazmanın zor olduğu (ör. korunumlu olmayan yük) problemlerde avantajlıdır.

5. Çözülmüş örnek

Örnek

Mafsallı–mafsallı, sabit $EI$, boy $L$ kolon.

(a) Deneme $w = \sin(\pi x/L)$ (gerçek biçim): $w'' = -(\pi/L)^2\sin$, $w' = (\pi/L)\cos$. $$ \int_0^L (w'')^2 = \frac{\pi^4}{L^4}\cdot\frac{L}{2}, \qquad \int_0^L (w')^2 = \frac{\pi^2}{L^2}\cdot\frac{L}{2} \;\Rightarrow\; P_{cr} = \frac{EI\,\pi^4/(2L^3)}{\pi^2/(2L)} = \frac{\pi^2 EI}{L^2}. $$ Tam sonuç.

(b) Deneme $w = x(L-x)$ (parabol, geometrik koşulları sağlar): $w'' = -2$, $w' = L - 2x$. $$ \int_0^L (w'')^2\,\dd x = 4L, \qquad \int_0^L (L-2x)^2\,\dd x = \frac{L^3}{3} \;\Rightarrow\; P_{cr} = \frac{4L\,EI}{L^3/3} = \frac{12\,EI}{L^2}. $$ $12/\pi^2 \approx 1{,}216$, yani gerçek değerin yaklaşık %21,6 üzerinde — parabol, eğrilik dağılımını iyi temsil etmediği için zayıf tahmin.

(c) Deneme $w = c_1\,x(L-x) + c_2\,x^2(L-x)^2$ (Rayleigh–Ritz, iki terim): elde edilen $2\times 2$ özdeğer probleminin en küçük kökü $P_{cr} \approx 9{,}875\,EI/L^2$ ($\pi^2 \approx 9{,}870$) — tek terime göre büyük iyileşme.

Bağlantılı konular

Kaynaklar

Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.