Akademik / MTA 555 / Hafta 9

Hafta 9 · Ders 9 · ~25 dk

Aktif gürültü kontrolü

Pasif önlemler düşük frekanslarda çok ağır ve büyük olur. Aktif gürültü kontrolü, gürültüyle aynı genlikte ama karşıt fazda ikinci bir ses üreterek gürültüyü sönümlemeye çalışır. Bu derste ilkesini, sınırlarını ve temel düzenlerini öğreneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Aktif kontrolün yıkıcı girişime dayandığını açıklamak
  • Genlik ve faz hatasının azalımı ne kadar düşürdüğünü hesaplamak
  • Aktif kontrolün neden düşük frekansta ve dar bantta etkili olduğunu söylemek
  • İleri beslemeli ve geri beslemeli düzenleri ayırt etmek

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
  • Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Hafta
9 · Aktif gürültü kontrolü
Süre
~25 dk
Neden öğreniyoruz?

Kulaklık, kanal, kabin

Gürültü önleyici kulaklıklar uçaktaki motor uğultusunu belirgin biçimde azaltır ama yanınızdaki konuşmayı neredeyse hiç azaltmaz. Havalandırma kanalındaki fan tonunu bir hoparlörle azaltmak mümkündür ama aynı hoparlörle bütün bir fabrika salonunu susturmak mümkün değildir. Bu farkların nedeni aktif kontrolün fiziğindedir.

1. İlke: yıkıcı girişim

Ders 1b'de gördük: aynı frekanstaki iki koherent ses, faz farklarına göre birbirini güçlendirir ya da zayıflatır. Aktif gürültü kontrolü, gürültüye (birincil kaynak) karşı ikinci bir kaynak (ikincil kaynak, hoparlör) ekler ve onu, ilgilenilen noktada gürültüyle eşit genlikte ve karşıt fazda çalıştırır. İki basınç toplanınca kalan basınç küçülür.

Gerçek sistemler mükemmel değildir. İkincil sesin genliği birincilin $a$ katı, faz farkı ideal 180°'den $\varphi$ kadar sapmış olsun. Kalan basıncın karesi:

$$ \frac{p_{kalan}^2}{p_1^2} = 1 + a^2 - 2a\cos\varphi \qquad\Longrightarrow\qquad \Delta L = -10\log\left(1 + a^2 - 2a\cos\varphi\right) $$
  • Yalnız genlik hatası %10 ($a = 0{,}9$, $\varphi = 0$): $\Delta L = 20$ dB.
  • Yalnız faz hatası 10° ($a = 1$): $\Delta L = 15{,}2$ dB. 30° faz hatasında yalnız 5,7 dB.

Tek başına %10'luk bir genlik hatası ya da yaklaşık 6°'lik bir faz hatası azalımı 20 dB civarında sınırlar; ikisi birlikte olunca azalım daha da düşer. Bu yüzden aktif sistemler sürekli ölçüp kendini ayarlayan (uyarlamalı) denetleyiciler kullanır.

2. Neden düşük frekans?

Karşıt faz koşulu her noktada aynı anda sağlanamaz. İki kaynak arasındaki yol farkı noktadan noktaya değiştiği için bir noktada sönüm olurken başka bir noktada güçlenme olur. Bu yüzden:

  • Düşük frekansta dalga boyu uzundur; karşıt faz koşulu daha geniş bir bölgede sağlanır. Yüksek frekansta sönüm bölgesi küçülür.
  • Dar bantlı (tonal) ve kararlı gürültüde denetleyicinin işi kolaydır. Geniş bantlı ve rastgele gürültüde zordur.
  • Az serbestlik dereceli sistemlerde (tek boyutlu kanal, küçük kabin, kulaklık hacmi) birkaç hoparlör yeterlidir. Büyük bir odanın çok sayıda modu vardır; her birini denetlemek gerekir.

Kanalda, dalga boyu kanal kesitine göre büyükken ses yalnız düzlem dalga olarak ilerler (Hafta 6'daki kesit modu sınırının altında). Bu durumda tek bir hoparlörle kanalın aşağı tarafındaki bütün alan susturulabilir. Bu, aktif kontrolün en başarılı uygulamalarından biridir. Aynı nedenle aktif ve pasif önlemler birbirini tamamlar: aktif kontrol düşük frekansta, pasif yutucu ve susturucu yüksek frekansta.

3. İleri beslemeli ve geri beslemeli kontrol

Kanalda ileri beslemeli aktif gürültü kontrolüYatay bir kanal; soldan gürültü giriyor. Kanalın başında bir referans mikrofonu, ortasında kanalın üstüne bağlı ikincil hoparlör, sonunda hata mikrofonu var. İki mikrofonun sinyali yukarıdaki denetleyiciye gidiyor; denetleyici hemen altındaki hoparlöre karşıt fazlı sinyal gönderiyor.kanalgürültüreferans mik.ikincil hoparlörhata mik.denetleyicikarşıt fazlı sinyal
Şekil 1. Kanalda ileri beslemeli aktif kontrol: referans mikrofonu gürültüyü önceden algılar, denetleyici hoparlörü sürer, hata mikrofonu sonucu ölçer.
  • İleri beslemeli kontrol (Şekil 1): gürültü, hoparlöre ulaşmadan önce bir referans sensörüyle algılanır (kanalda mikrofon; makinada devir sinyali). Denetleyici bu sinyali süzer ve hoparlöre karşıt fazlı sinyal gönderir. Aşağıdaki hata mikrofonu kalan sesi ölçer; denetleyici süzgecini bu hatayı en küçük yapacak biçimde sürekli günceller (uyarlamalı süzgeç; en bilineni LMS algoritmasıdır). Tonal gürültüde ve kanallarda çok etkilidir.
  • Geri beslemeli kontrol: ayrı bir referans yoktur. Hata mikrofonunun sinyali doğrudan güçlendirilip ters işaretle hoparlöre verilir. Gürültü önleyici kulaklıklar böyle çalışır: mikrofon ve hoparlör kulak kabının içindedir. Kazanç sınırsız artırılamaz, yoksa sistem kararsız olur ve öter.

Uygulamalar: gürültü önleyici kulaklıklar (kabın pasif yalıtımına düşük frekansta 10–15 dB mertebesinde katkı), havalandırma kanalları, otomobil ve uçak kabinleri (motor ve pervane harmonikleri). Aynı ilke titreşimde de kullanılır: aktif titreşim kontrolünde hoparlör yerine bir kuvvet üreteci, mikrofon yerine ivmeölçer bulunur (ör. makina takozlarında).

4. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Kanalda fan tonu

Verilenler

Bir havalandırma kanalında 120 Hz'lik fan tonu hata mikrofonu noktasında 78 dB. Aktif sistemin ürettiği ikincil sesin genlik oranı $a = 0{,}95$, faz hatası $\varphi = 8°$.

İstenenler

(a) Bu noktadaki azalım ve kalan düzey, (b) faz hatası 8°'den 3°'ye indirilirse, (c) aynı faz hatası 600 Hz'lik bir tonda, sistemin sabit bir gecikme hatası yüzünden 5 kat büyürse.

Kabuller

Birincil ve ikincil ses tek frekanslı ve koherent; kanalda düzlem dalga.

Çözüm

  1. $1 + 0{,}95^2 - 2(0{,}95)\cos 8° = 1 + 0{,}9025 - 1{,}8815 = 0{,}0210$ → $\Delta L = 16{,}8$ dB, kalan düzey $78 - 16{,}8 = 61{,}2$ dB.
  2. $\varphi = 3°$: $1{,}9025 - 1{,}9 \cdot 0{,}99863 = 0{,}0051$ → $\Delta L = 22{,}9$ dB.
  3. Sabit bir zaman gecikmesi, frekansla orantılı faz hatası verir: 600 Hz'de $5\times8° = 40°$. $1{,}9025 - 1{,}9\cos 40° = 0{,}447$ → $\Delta L = 3{,}5$ dB.

Birim kontrolü

Oranlar boyutsuz; azalım dB ✓.

Yorum

Küçük bir faz hatası bile azalımı belirgin biçimde sınırlıyor. Aynı zaman gecikmesi yüksek frekansta çok daha büyük faz hatası demektir. Aktif kontrolün düşük frekansta başarılı olmasının bir nedeni de budur.

Benzer problemKendiniz çözünGenlik hatası

Faz tam doğru ($\varphi = 0$), ama ikincil kaynak gürültüden %20 güçlü ($a = 1{,}2$). Azalım nedir? %20 zayıf olsaydı ($a = 0{,}8$)?

Çözümü göster

$a = 1{,}2$: $1 + 1{,}44 - 2{,}4 = 0{,}04$ → 14,0 dB. $a = 0{,}8$: $1 + 0{,}64 - 1{,}6 = 0{,}04$ → yine 14,0 dB. Genlik hatasının yönü değil büyüklüğü önemlidir.

5. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
Sistem açık ve kapalıyken hata mikrofonunda ve çevredeki birkaç noktada dar bantlı spektrum; ton düzeyindeki azalım.
Sensör
Referans ve hata mikrofonları (ya da ivmeölçerler), FFT analizörü.
Sensör konumu
Hata mikrofonu korunmak istenen noktada; değerlendirme için ondan uzak noktalarda da ölçüm (azalımın yerel olup olmadığını görmek için).
Kalibrasyon
Mikrofonların genlik ve faz kalibrasyonu.
Frekans aralığı
Denetlenen tonlar ve harmonikleri; çoğunlukla birkaç yüz Hz'in altı.
Hata kaynakları
Hata mikrofonunda azalan sesin başka noktalarda artması, kanalda akış gürültüsünün mikrofonu etkilemesi, sistemin kararsızlaşması.

6. Sık yapılan hatalar

  • Aktif kontrolü her frekansta ve her noktada çalışan bir yöntem sanmak.
  • Hata mikrofonundaki azalımı bütün odanın azalımı gibi raporlamak.
  • Geniş bantlı ve rastgele gürültüde tonal gürültüdeki kadar azalım beklemek.
  • Pasif önlemleri gereksiz görmek; aktif ve pasif önlemler birbirini tamamlar.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalKulaklık

Gürültü önleyici bir kulaklık neden uçak motorunun uğultusunu iyi azaltır da yanınızdaki konuşmayı az azaltır?

Çözümü göster

Motor uğultusu düşük frekanslı ve kararlıdır; aktif sistem burada etkilidir. Konuşma daha yüksek frekanslıdır ve sürekli değişir; aktif kısım etkisiz kalır, yalnız kulak kabının pasif yalıtımı çalışır.

Alıştırma 2SayısalFaz hatası

Genlik doğru ($a = 1$). 10 dB azalım için faz hatası en fazla kaç derece olabilir?

Çözümü göster

$2 - 2\cos\varphi = 0{,}1$ → $\cos\varphi = 0{,}95$ → $\varphi = 18{,}2°$.

Alıştırma 3SayısalGenlik ve faz birlikte

$a = 0{,}9$ ve $\varphi = 10°$ için azalım nedir?

Çözümü göster

$1 + 0{,}81 - 1{,}8\cos10° = 1{,}81 - 1{,}7727 = 0{,}0373$ → $\Delta L = 14{,}3$ dB.

Alıştırma 4KavramsalAtölye

Bir atölye sahibi, salondaki bütün makinaların gürültüsünü tavana takılacak birkaç hoparlörle "aktif olarak" sıfırlamak istiyor. Ne söylersiniz?

Çözümü göster

Pratik değil: gürültü geniş bantlı, birden çok kaynaktan geliyor; büyük salonun çok sayıda modu var ve karşıt faz koşulu yalnız küçük bölgelerde sağlanır. Kaynakta önlem, kapsül, perde ve yutucu (pasif önlemler) daha uygundur. Aktif kontrol ancak belirli bir tonal sorun ya da kanal gibi sınırlı bir bölge için düşünülebilir.

Özet

Özet
  • Aktif kontrol yıkıcı girişime dayanır: $\Delta L = -10\log(1 + a^2 - 2a\cos\varphi)$.
  • Tek başına %10 genlik hatası ya da yaklaşık 6° faz hatası azalımı 20 dB civarında sınırlar.
  • En etkili olduğu durum: düşük frekans, tonal ve kararlı gürültü, az serbestlik dereceli sistem (kanal, kulaklık, kabin).
  • İleri beslemeli kontrol referans sinyali kullanır; geri beslemeli kontrol yalnız hata sinyaliyle çalışır.

Sonraki hafta: binalar, taşıtlar ve yaşam alanları için gürültü ve titreşim kriterleri.

Kaynaklar

  • R. Coleman, P. J. Remington, "Active Control of Noise and Vibration", Bl. 18: 18.1 Introduction (s. 721), 18.2 Basic principles (s. 722; kulaklık s. 736–737), 18.4 Feedforward control (s. 751), 18.5 Feedback control (s. 779); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • L. L. Beranek, "Waves and Impedances", Bl. 2, 2.4 Interference and resonance (s. 36), aynı kitap.