Akademik / MTA 555 / Hafta 6

Hafta 6 · Ders 6 · ~35 dk

Ses yutucu malzemeler ve susturucular

Gürültüyü yol üzerinde azaltmanın iki temel aracı, sesi ısıya çeviren yutucu malzemeler ve kanal ya da egzoz içindeki sesi azaltan susturuculardır. Bu derste ikisinin çalışma ilkesini, temel bağıntılarını ve başarılarının nasıl ölçüldüğünü öğreneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Yutum katsayısını ve gözenekli malzemenin hangi frekanslarda etkili olduğunu açıklamak
  • Bir yutucu katman için gereken kalınlığı kabaca kestirmek
  • Helmholtz rezonatörünün frekansını hesaplamak
  • İletim kaybı, araya girme kaybı ve gürültü azalmasını ayırt etmek
  • Basit genleşme odasının iletim kaybını hesaplamak ve sınırlarını söylemek

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
Hafta
6 · Ses yutucu malzemeler ve susturucular
Süre
~35 dk
Neden öğreniyoruz?

Kanaldan gelen uğultu

Bir havalandırma santralinin fan sesi kanal boyunca ofislere taşınıyor. Kanalın içi yutucu malzemeyle kaplanırsa yüksek frekanslı hışırtı azalıyor ama düşük frekanslı uğultu kalıyor. Uğultu için başka bir çözüm, bir rezonatör ya da reaktif susturucu gerekir. Bu ders bu farkın nedenini anlatıyor.

1. Ses yutucu malzemeler

Hafta 4'te gördüğümüz yutum katsayısı $\alpha$, bir yüzeye gelen ses enerjisinin yansımayıp yutulan kesridir. Yutulan enerji ya ısıya döner ya da duvarın öbür tarafına geçer.

Gözenekli malzemeler

Cam yünü, taş yünü, açık gözenekli köpük ve keçe gibi malzemelerde ses dalgası, gözeneklerdeki havayı ileri geri hareket ettirir. Hava ile lifler arasındaki sürtünme (viskoz kayıplar) enerjiyi ısıya çevirir. Bu yüzden yutum, parçacık hızının büyük olduğu yerde etkilidir.

Sert bir duvarın hemen önünde parçacık hızı sıfırdır; duvardan çeyrek dalga boyu uzakta en büyük olur. Buradan pratik bir kural çıkar: gözenekli katman, etkili olması istenen frekansta yaklaşık $\lambda/4$ kalınlığa (ya da duvardan bu kadar uzaklığa) ulaşmalıdır.

$$ d \gtrsim \frac{\lambda}{4} = \frac{c}{4f} $$

500 Hz için bu yaklaşık 17 cm, 250 Hz için 34 cm eder. İnce bir köpük (2–3 cm) bu yüzden yalnız yüksek frekanslarda iyi yutar. Malzemenin arkasında boşluk bırakmak aynı kalınlıkla daha düşük frekanslara inmeyi sağlar.

Rezonans yutucular

Düşük frekanslar için kalın katman pratik değildir. Bunun yerine belirli bir frekansta rezonansa giren yutucular kullanılır.

  • Helmholtz rezonatörü: dar bir boyun ve arkasında bir hava hacmi (Şekil 1). Boyundaki hava kütle, hacimdeki hava yay gibi davranır; tıpkı Ders 1c'deki kütle–yay sistemi. Rezonans frekansı: $$ f_0 = \frac{c}{2\pi}\sqrt{\frac{S}{V\,L'}}, \qquad L' \approx L + 1{,}7a $$ $S$ boyun kesit alanı, $a$ boyun yarıçapı, $V$ hacim, $L$ boyun boyudur. $L'$ boyun boyuna uç düzeltmesi eklenmiş hâlidir. Rezonatör dar bir frekans bandında etkilidir; boynuna biraz yutucu malzeme konarak bant genişletilir. Delikli paneller (arkasında boşluk olan delikli tavan plakaları) çok sayıda Helmholtz rezonatörünün yan yana dizilmesi gibi çalışır.
  • Panel yutucular: arkasında hava boşluğu olan ince bir plaka (kütle) ile boşluktaki hava (yay). Düşük frekanslı uğultuları azaltmakta kullanılır.
Helmholtz rezonatörü: boyundaki hava kütle, hacimdeki hava yay gibi davranırKalın kesitli bir şişe biçiminde rezonatör: altta V hacimli kap, üstte uzunluğu L ve çapı 2a olan dar boyun. Boyundaki hava turuncu bir dikdörtgenle piston olarak gösterilmiş. Sağda boyundaki havanın kütle, hacimdeki havanın yay gibi davrandığı ve rezonans frekansı bağıntısı yazıyor.V (hacim)L (boyun boyu)2a, alan Shava "pistonu" (kütle)kütle: boyundaki havayay: hacimdeki havaf₀ = (c/2π)·√(S / (V·L′))L′ ≈ L + 1,7a (uç düzeltmesi)
Şekil 1. Helmholtz rezonatörü: boyundaki hava bir piston (kütle), arkadaki hacimdeki hava bir yay gibi davranır.
Dikkat

Yutucu malzeme odadaki yansımaları azaltır ama duvardan geçen sesi neredeyse hiç azaltmaz. Hafif bir köpük levha "ses yalıtımı" yapmaz. Duvardan geçişi kütle belirler (Hafta 7).

2. Susturucular ve başarı ölçütleri

Susturucular kanal, boru ya da egzoz içinde yayılan sesi azaltır. Başarılarını anlatan üç ayrı ölçüt vardır ve birbirine karıştırılmamalıdır:

Susturucu başarı ölçütleri
ÖlçütTanımNeye bağlı
İletim kaybı TLSusturucuya giren ses gücü ile çıkışta yansımasız bir boruya iletilen güç arasındaki fark: $10\log(W_{gelen}/W_{iletilen})$Yalnız susturucunun kendisine. Hesapla en kolay bulunan ölçüt.
Araya girme kaybı ILAynı noktada susturucu yokken ve varken ölçülen düzey farkıSusturucuya, kaynağa ve çıkış borusuna. Kullanıcının asıl ilgilendiği büyüklük.
Gürültü azalması NRSusturucunun girişi ve çıkışında aynı anda ölçülen düzeyler arasındaki farkÖlçümü kolaydır; yansımalar yüzünden TL'den farklı çıkabilir.

Susturucular iki ana türdür:

  • Yutucu (dissipatif) susturucular: içi gözenekli malzemeyle kaplı kanal ya da paneller. Geniş bir frekans aralığında, özellikle orta ve yüksek frekanslarda etkilidir. Havalandırma kanallarında yaygındır. Derste fan kanalları için kaplamalı kanalın metre başına zayıflaması tablolardan alınarak hesaplandı.
  • Reaktif susturucular: kesit değişimleri ve rezonatörlerle sesi kaynağa geri yansıtır. Düşük frekanslı tonlarda etkilidir. Egzoz susturucuları buna örnektir.

Basit genleşme odası

En basit reaktif susturucu, ince bir borunun içinde kesiti büyüyen bir odadır. Kesit değişimlerinde dalganın bir kısmı geri yansır. Akış etkisi ihmal edilince iletim kaybı:

$$ TL = 10\log\left[1 + \frac14\left(m - \frac1m\right)^2\sin^2(kL)\right], \qquad m = \frac{S_2}{S_1},\quad k = \frac{2\pi f}{c} $$

$m$ oda kesitinin boru kesitine oranı, $L$ oda uzunluğudur. TL en büyük değerine $kL = \pi/2$'de, yani $L = \lambda/4$ olduğunda ulaşır. $L$ yarım dalga boyunun katlarına eşit olduğu frekanslarda TL sıfıra düşer (Şekil 2). Alan oranı büyüdükçe tepe yükselir.

Basit genleşme odasının iletim kaybı (alan oranı 9, uzunluk 0,3 m)Yatay eksen frekans 0 ile 1200 hertz, düşey eksen iletim kaybı 0 ile 15 desibel. Eğri periyodik: 0 hertzde sıfır, 286 hertzde yaklaşık 13 desibel tepe, 572 hertzde yeniden sıfır, 858 hertzde yeniden tepe, 1144 hertzde sıfır.03691215020040060080010001200tepe: L = λ/4 (286 Hz)sıfır: L = λ/2 (572 Hz)Frekans [Hz]TL [dB]
Şekil 2. Basit genleşme odasının iletim kaybı: $m = 9$, $L = 0{,}3$ m. Tepe $L = \lambda/4$'te, sıfırlar $L = \lambda/2$'nin katlarında.
Kabuller

Bu bağıntı düzlem dalga kabulüne dayanır: kanal kesiti dalga boyuna göre küçük olmalı. Dairesel bir odada ilk kesit modu yaklaşık $f \approx 1{,}84\,c/(\pi D)$'de ortaya çıkar; bunun üstünde bağıntı geçerli değildir. Ayrıca akış, sıcaklık ve çıkış borusundaki yansımalar ihmal edilmiştir. Gerçek bir egzozda IL bu TL'den farklı olur.

3. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Genleşme odası ve Helmholtz rezonatörü

Verilenler

(a) Çapı 5 cm olan bir boruya çapı 15 cm, uzunluğu 0,3 m olan bir genleşme odası takılıyor. (b) Boyun yarıçapı 1 cm, boyun boyu 2 cm, hacmi 1 litre olan bir Helmholtz rezonatörü. $c = 343$ m/s.

İstenenler

(a) Alan oranı, 100 Hz ve 200 Hz'de TL, en büyük TL ve frekansı, TL'nin sıfır olduğu ilk frekans, bağıntının geçerli olduğu üst frekans. (b) Rezonatörün frekansı.

Kabuller

Akış yok, düzlem dalga, yansımasız çıkış. Rezonatörde uç düzeltmesi $1{,}7a$.

Çözüm

  1. $m = (15/5)^2 = 9$, $(m - 1/m)^2/4 = (8{,}89)^2/4 = 19{,}75$.
  2. 100 Hz: $kL = 2\pi\cdot100\cdot0{,}3/343 = 0{,}550$, $\sin^2 = 0{,}273$. $TL = 10\log(1 + 19{,}75\cdot0{,}273) = 8{,}1$ dB.
    200 Hz: $kL = 1{,}099$, $\sin^2 = 0{,}794$. $TL = 10\log(1 + 15{,}7) = 12{,}2$ dB.
  3. En büyük TL $kL = \pi/2$'de: $f = c/(4L) = 286$ Hz, $TL_{max} = 10\log(1 + 19{,}75) = 13{,}2$ dB.
  4. İlk sıfır $kL = \pi$'de: $f = c/(2L) = 572$ Hz.
  5. Oda çapı 0,15 m için ilk kesit modu: $1{,}84\cdot343/(\pi\cdot0{,}15) \approx 1340$ Hz. Bağıntı bunun altında kullanılabilir.
  6. Rezonatör: $S = \pi(0{,}01)^2 = 3{,}14\times10^{-4}$ m², $L' = 0{,}02 + 1{,}7\cdot0{,}01 = 0{,}037$ m, $V = 10^{-3}$ m³.
    $f_0 = \frac{343}{2\pi}\sqrt{\frac{3{,}14\times10^{-4}}{10^{-3}\cdot0{,}037}} = 54{,}6\cdot\sqrt{8{,}49} = 159$ Hz.

Birim kontrolü

$kL$ boyutsuz ✓. $\sqrt{\text{m}^2/(\text{m}^3\cdot\text{m})} = 1/\text{m}$; $(\text{m/s})\cdot(1/\text{m}) = 1/\text{s}$ ✓.

Yorum

Bu genleşme odası 286 Hz civarında yaklaşık 13 dB kazandırıyor ama 572 Hz'de hiçbir şey yapmıyor. Gerçek egzozlarda bu boşlukları kapatmak için birden çok oda, delikli borular ve yutucu malzeme birlikte kullanılır. Rezonatör ise yalnız 159 Hz civarındaki dar bir bantta etkilidir.

Benzer problemKendiniz çözün125 Hz'e ayarlı bir oda

125 Hz'lik bir tonu azaltmak için genleşme odası tasarlanacak. En büyük TL'yi bu frekansta verecek oda uzunluğu nedir? Alan oranı 16 ise en büyük TL kaç dB olur? Alan oranı 4 olsaydı?

Çözümü göster

$L = \lambda/4 = 343/(4\cdot125) = 0{,}69$ m. $m = 16$: $TL_{max} = 10\log[1 + 0{,}25(16 - 1/16)^2] = 18{,}1$ dB. $m = 4$: $TL_{max} = 6{,}5$ dB.

4. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
Malzemede yutum katsayısı (frekansa göre). Susturucuda IL ya da NR (bantlarda).
Sensör ve düzenek
Yutum: empedans tüpü (küçük numune, dik geliş) ya da çınlanım odası (büyük numune, yayınık geliş; $T_{60}$ farkından). Susturucu: kanalda ya da çıkışta mikrofonlar.
Sensör konumu
NR için susturucunun hemen önü ve arkası; IL için aynı dış noktada susturuculu ve susturucusuz.
Kalibrasyon
Akustik kalibratör; empedans tüpünde mikrofonların karşılıklı kalibrasyonu.
Frekans aralığı
Genellikle 63 Hz – 8 kHz oktav ya da 1/3 oktav bantları; empedans tüpünde tüp çapıyla sınırlı.
Hata kaynakları
Kanalda akış gürültüsü, kanal duvarından geçen ses (yan yol), dalgalı kaynak, empedans tüpünde numunenin sıkı oturmaması.

5. Sık yapılan hatalar

  • Yutucu malzemeyi ses yalıtımı sanmak; duvardan geçişi azaltmaz.
  • İnce bir yutucunun düşük frekanslarda da çalışacağını beklemek.
  • TL, IL ve NR'yi aynı sayı gibi kullanmak.
  • Genleşme odası bağıntısını kesit modlarının üstündeki frekanslarda kullanmak.
  • Helmholtz frekansında uç düzeltmesini unutmak; kısa boyunlarda sonuç belirgin biçimde değişir.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalYutucu nereye?

Sert bir duvarın önüne 3 cm'lik köpük doğrudan yapıştırılıyor. Aynı köpük duvardan 10 cm uzağa asılırsa hangi frekanslarda fark görülür, neden?

Çözümü göster

Parçacık hızı duvarın dibinde sıfır, duvardan $\lambda/4$ uzakta en büyüktür. Köpüğü uzağa asmak onu daha düşük frekansların hızlı bölgesine taşır. Böylece orta frekanslarda (yaklaşık 500 Hz – 1 kHz) yutum artar; çok yüksek frekanslarda fark azdır.

Alıştırma 2SayısalKalınlık

250 Hz'de iyi yutum için gözenekli katman (ya da katman ile boşluk toplamı) kabaca ne kadar olmalı?

Çözümü göster

$\lambda/4 = 343/(4\cdot250) = 0{,}34$ m. Bu kadar kalınlık genellikle pratik değildir; düşük frekansta rezonans yutucular tercih edilir.

Alıştırma 3SayısalRezonatör

Boyun yarıçapı 5 mm, boyun boyu 2 cm, hacmi 0,5 litre olan bir rezonatörün frekansı nedir ($L' = L + 1{,}7a$)?

Çözümü göster

$S = 7{,}85\times10^{-5}$ m², $L' = 0{,}0285$ m, $V = 5\times10^{-4}$ m³: $f_0 = 54{,}6\sqrt{7{,}85\times10^{-5}/(5\times10^{-4}\cdot0{,}0285)} = 128$ Hz.

Alıştırma 4KavramsalIL mi NR mi?

Bir jeneratörün egzozuna susturucu takıldı. Komşu, kendi bahçesindeki gürültünün ne kadar azaldığını soruyor. Hangi ölçütü vermelisiniz?

Çözümü göster

Araya girme kaybı (IL): aynı noktada (bahçede) susturucusuz ve susturuculu düzey farkı. TL ve NR susturucunun kendisini anlatır; komşunun duyduğu farkı doğrudan vermez.

Özet

Özet
  • Gözenekli malzemeler sürtünmeyle yutar; etkili olmak için yaklaşık $\lambda/4$ kalınlık ya da uzaklık gerekir.
  • Helmholtz rezonatörü bir kütle–yay sistemidir: $f_0 = (c/2\pi)\sqrt{S/(VL')}$; dar bantta etkili.
  • TL susturucunun, IL kullanıcının gördüğü kazancın, NR iki ölçüm noktası arasındaki farkın ölçüsüdür.
  • Genleşme odası: $TL = 10\log[1 + \frac14(m - 1/m)^2\sin^2 kL]$; tepe $L = \lambda/4$'te, sıfırlar $\lambda/2$'nin katlarında; düzlem dalga sınırı altında geçerli.

Sonraki hafta: ses bir duvara ya da yapıya çarpınca ne olur ve titreşim nasıl yalıtılır?

Kaynaklar

  • K. Attenborough, I. L. Vér, "Sound-Absorbing Materials and Sound Absorbers", Bl. 8: 8.1 (s. 215), 8.4 Porous bulk materials (s. 229), 8.7 Resonance absorbers (s. 264; Denk. 8.59, s. 266); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • M. L. Munjal, A. G. Galaitsis, I. L. Vér, "Passive Silencers", Bl. 9: 9.2 Silencer performance metrics (s. 281), 9.4 Expansion chamber mufflers (s. 293; Denk. 9.25), aynı kitap.
  • İTÜ akustik ders sunumu (MAK 4051): yutum katsayısı, yutucu malzeme ve destek duvarı. İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz: fan kanalında zayıflama.