Bu derste öğrenecekleriniz
- L_p, L_I ve L_W'yi doğru referanslarla hesaplamak
- Korelasyonsuz kaynakların düzeylerini enerji esaslı toplamak ve arka planı çıkarmak
- Koherent iki kaynakta faz farkının sonucu nasıl değiştirdiğini açıklamak
- Oktav ve 1/3 oktav bant sınırlarını hesaplamak
- Bant düzeylerinden toplam dB ve dB(A) değerini bulmak
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
İki makina, 88 dB mı 170 dB mi?
Bir atölyede 85 dB ölçülen bir makinanın yanına aynısından bir tane daha konuyor. Toplam düzey 170 dB değil, yaklaşık 88 dB olur. Desibeller logaritmik olduğu için doğrudan toplanmaz. Bu ders, sahada en sık yapılan bu hesabı ve gürültünün frekansa göre nasıl değerlendirildiğini anlatıyor.
1. Düzey tanımları ve referanslar
Bir desibel değeri, bir büyüklüğün bir referansa oranının logaritmasıdır. Güç ve şiddet gibi enerji büyüklüklerinde $10\log$, basınç gibi genlik büyüklüklerinde $20\log$ kullanılır. Çünkü enerji genliğin karesiyle orantılıdır: $10\log(p^2/p_0^2) = 20\log(p/p_0)$.
| Düzey | Tanım | Referans |
|---|---|---|
| Ses basıncı düzeyi $L_p$ | $20\log(p_\rms/p_0)$ | $p_0 = 20\ \mu$Pa |
| Ses şiddeti düzeyi $L_I$ | $10\log(I/I_0)$ | $I_0 = 10^{-12}$ W/m² |
| Ses gücü düzeyi $L_W$ | $10\log(W/W_0)$ | $W_0 = 10^{-12}$ W |
Birkaç değeri akılda tutmak işe yarar: 20 µPa → 0 dB, 0,02 Pa → 60 dB, 0,2 Pa → 80 dB, 1 Pa → 94 dB, 2 Pa → 100 dB. Basınç 10 kat artınca $L_p$ 20 dB, iki kat artınca 6 dB artar. Güç iki kat artınca $L_W$ 3 dB artar.
Serbest alanın uzak bölgesinde $L_I$ ile $L_p$ yaklaşık eşittir; havada aradaki fark yalnız 0,1 dB mertebesindedir. Buna karşılık $L_W$ ile $L_p$ farklı büyüklüklerdir: biri kaynağın gücü, diğeri bir noktadaki basınç. Aralarındaki bağıntıyı Hafta 2'de kuracağız.
Bir düzey yazarken referansı da yazın: "85 dB (ref. 20 µPa)" ya da "$L_W$ = 95 dB (ref. 1 pW)". Referansı farklı iki düzey karşılaştırılamaz, toplanamaz.
2. Desibel toplama ve çıkarma
Korelasyonsuz kaynaklar
Birbirinden bağımsız iki makina, trafik ve havalandırma gibi kaynaklar korelasyonsuzdur: aralarında sabit bir faz ilişkisi yoktur. Bu durumda basınçlar değil, enerjiler (yani $p_\rms^2$) toplanır. Her düzeyi önce enerjiye çevirir, toplar, sonra desibele döneriz:
$$ L_{top} = 10\log\left(\sum_{i=1}^{n} 10^{L_i/10}\right) $$Pratik sonuçları:
- Eşit iki kaynak: $L + 10\log 2 = L + 3$ dB. Eşit dört kaynak: $L + 6$ dB.
- İki düzey arasındaki fark 10 dB ise küçük olan toplamı yalnız 0,4 dB artırır. Gürültü kontrolünde önce en gürültülü kaynağa bakılır.
| Fark Δ [dB] | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 6 | 8 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ekle [dB] | 3,0 | 2,5 | 2,1 | 1,8 | 1,5 | 1,0 | 0,6 | 0,4 |
Birden çok ölçümün enerji ortalaması da aynı mantıkla alınır: $\bar L = 10\log\left(\frac1n\sum 10^{L_i/10}\right)$. Aritmetik ortalama en yüksek değerleri olduğundan küçük gösterir.
Arka plan gürültüsünü çıkarmak
Bir kaynağı ölçerken çevredeki arka plan gürültüsü de ölçüme girer. Kaynak çalışırken $L_{top}$, kapalıyken $L_{arka}$ ölçülür ve enerji olarak çıkarılır:
$$ L_{kaynak} = 10\log\left(10^{L_{top}/10} - 10^{L_{arka}/10}\right) $$- Fark 10 dB veya fazlaysa düzeltme 0,5 dB'den küçüktür, ihmal edilebilir.
- Fark küçüldükçe düzeltme büyür ve ölçüm belirsizliği artar. Fark 3 dB'den küçükse kaynak düzeyi güvenilir biçimde bulunamaz. Bu durumda arka plan düşürülüp ölçüm tekrarlanır. Standart ölçüm yöntemlerinin istediği en küçük fark Hafta 2'de ele alınacak.
Koherent kaynaklar: faz önemlidir
Aynı sinyali çalan iki hoparlör ya da aynı mile bağlı iki pervanenin aynı frekanstaki tonu koherenttir. Bu durumda basınçlar anlık olarak toplanır ve sonuç faz farkı $\varphi$'ye bağlıdır:
$$ p_{\rms,top}^2 = p_1^2 + p_2^2 + 2\,p_1\,p_2\cos\varphi $$Eşit iki kaynak için ($p_1 = p_2$): aynı fazda ($\varphi = 0$) basınç iki katına çıkar, düzey +6 dB artar. $\varphi = 90^\circ$'de +3 dB (korelasyonsuz toplamla aynı). Karşıt fazda ($\varphi = 180^\circ$) kuramsal olarak tam sönüm olur. Örneğin 70 dB'lik eşit iki kaynak, 120° faz farkıyla yine 70 dB verir; 60° faz farkıyla 74,8 dB verir. Faz farkı noktadan noktaya değiştiği için bu sonuç yalnız o nokta için geçerlidir. Aktif gürültü kontrolü (Hafta 9) bu ilkeye dayanır.
Gündelik gürültü hesaplarında kaynaklar korelasyonsuz kabul edilir. Bu, farklı makinalar ve geniş bantlı gürültü için iyi bir kabuldür. Aynı frekansta ve sabit fazlı tonlar varsa bu kabul geçerli değildir.
Hesaplayıcı
Aşağıdaki araçla toplama, arka plan çıkarma ve koherent toplamayı deneyin. "Toplama" sekmesinde dört eşit kaynak girip +6 dB'yi görün. "Koherent" sekmesinde faz farkını 0'dan 180°'ye götürün.
3. Frekans bantları
Tek bir dB değeri, sesin hangi frekansta yoğunlaştığını söylemez. Oysa gürültü kontrolü önlemlerinin hepsi frekansa bağlıdır: yutucu malzeme yüksek frekansta, titreşim yalıtımı belirli bir frekansın üstünde işe yarar. Bu yüzden ses, süzgeçlerle frekans bantlarına bölünür ve her bandın düzeyi ayrı ölçülür. Bunun sonucu bir spektrumdur.
- Oktav bandı: üst sınır alt sınırın iki katı, $f_2 = 2f_1$. Merkez frekans $f_0 = \sqrt{f_1 f_2}$, dolayısıyla $f_1 = f_0/\sqrt2$, $f_2 = \sqrt2\,f_0$.
- Üçte bir oktav bandı: $f_2 = 2^{1/3}f_1$, yani $f_1 = f_0/2^{1/6}$, $f_2 = 2^{1/6}f_0$. Üç komşu 1/3 oktav bandının enerji toplamı bir oktav bandını verir.
Oktav bantlarının standart merkez frekansları: 31,5 – 63 – 125 – 250 – 500 – 1000 – 2000 – 4000 – 8000 – 16 000 Hz. Bant genişliği frekansla büyür (oktavda yaklaşık $0{,}71\,f_0$). Kulağın frekans algısı da logaritmik olduğu için bu bölme biçimi kulağa uygundur.
Örnek: 2 kHz oktav bandı: $f_1 = 2000/\sqrt2 = 1414$ Hz, $f_2 = 2000\sqrt2 = 2828$ Hz. 1 kHz'lik 1/3 oktav bandı: 891 – 1122 Hz.
4. A-ağırlıklandırma: dB ve dB(A)
Kulak bütün frekanslara eşit duyarlı değildir. Aynı ses basıncı düzeyindeki 63 Hz'lik ses, 1 kHz'lik sesten çok daha zayıf duyulur. A-ağırlıklandırma, her frekansa bir düzeltme ekleyerek bu duyarlılığı yaklaşık taklit eden standart bir süzgeçtir (Şekil 1). Sonuç $L_{pA}$ ya da "dB(A)" olarak yazılır. İnsan üzerindeki etkiyi değerlendiren ölçütlerin çoğu dB(A) kullanır. C-ağırlıklandırma ise neredeyse düzdür. Yüksek düzeyli gürültü ve darbe tepe değerleri için kullanılır.
| f [Hz] | 31,5 | 63 | 125 | 250 | 500 | 1k | 2k | 4k | 8k |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | −39,4 | −26,2 | −16,1 | −8,6 | −3,2 | 0 | +1,2 | +1,0 | −1,1 |
| C | −3,0 | −0,8 | −0,2 | 0 | 0 | 0 | −0,2 | −0,8 | −3,0 |
Bant düzeylerinden dB(A)'ya: her bandın $L_p$'sine o bandın A düzeltmesi eklenir, sonra bant düzeyleri enerji olarak toplanır.
$$ L_{pA} = 10\log\sum_{bantlar} 10^{(L_{p,i} + A_i)/10} $$5. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Oktav bantlarından toplam dB ve dB(A)
Verilenler
Bir pompanın 1 m'sinde ölçülen oktav bandı ses basıncı düzeyleri (dB, ref. 20 µPa): 125 Hz: 80 · 250 Hz: 78 · 500 Hz: 75 · 1 kHz: 72 · 2 kHz: 70 · 4 kHz: 65.
İstenenler
(a) Ağırlıksız toplam düzey $L_p$, (b) A-ağırlıklı toplam $L_{pA}$, (c) hangi bandın dB(A)'ya en çok katkı verdiği.
Kabuller
Ölçülmeyen bantların katkısı ihmal edilebilir; bantlar arası enerji toplanır.
Çözüm
- Ağırlıksız toplam: $L_p = 10\log(10^{8{,}0} + 10^{7{,}8} + 10^{7{,}5} + 10^{7{,}2} + 10^{7{,}0} + 10^{6{,}5}) = 83{,}5$ dB.
- A düzeltmesi eklenmiş bant düzeyleri: 80 − 16,1 = 63,9 · 78 − 8,6 = 69,4 · 75 − 3,2 = 71,8 · 72 + 0 = 72,0 · 70 + 1,2 = 71,2 · 65 + 1,0 = 66,0 dB(A).
- $L_{pA} = 10\log(10^{6{,}39} + 10^{6{,}94} + 10^{7{,}18} + 10^{7{,}20} + 10^{7{,}12} + 10^{6{,}60}) = 77{,}7$ dB(A).
Birim kontrolü
Bütün bant düzeyleri aynı referansta (20 µPa) ve toplama işlemi boyutsuz enerji oranları üzerinden; sonuç dB(A) ✓.
Yorum
Ağırlıksız düzeyde baskın bant 125 Hz (80 dB) iken, A-ağırlıklı sonuçta en büyük katkı 500 Hz – 2 kHz bantlarından geliyor. Kulak açısından önce bu orta frekanslar azaltılmalıdır. 83,5 dB ile 77,7 dB(A) farklı büyüklüklerdir; ikisi toplanamaz ya da karşılaştırılamaz.
Benzer problemKendiniz çözünArka planı çıkarılmış klima gürültüsü
Bir odada klima çalışırken 62 dB(A), kapalıyken aynı noktada 57 dB(A) ölçülüyor. Klimanın tek başına oluşturacağı düzey nedir? Ardından şu oktav bantlarını ($L_p$, dB) A-ağırlıklı toplayın: 63 Hz: 75, 125 Hz: 77, 250 Hz: 74, 500 Hz: 70, 1 kHz: 66, 2 kHz: 60.
Çözümü göster
Fark 5 dB (3 ile 10 arası, düzeltme uygulanır): $L = 10\log(10^{6{,}2} - 10^{5{,}7}) = 60{,}3$ dB(A).
A-ağırlıklı bantlar: 48,8 · 60,9 · 65,4 · 66,8 · 66,0 · 61,2 dB(A); toplam $L_{pA} = 71{,}7$ dB(A). (Ağırlıksız toplam 80,9 dB; fark çoğunlukla düşük frekanslardan.)
6. Ölçümde: ses düzeyi ölçer
Bir ses düzeyi ölçer şu zincirden oluşur: mikrofon → ön yükselteç → frekans ağırlıklandırma (A, C ya da düz) veya bant süzgeçleri → RMS dedektörü → gösterge.
- Ölçülen büyüklük
- RMS ses basıncı düzeyi; seçilen ağırlıklandırmayla (dB, dB(A), dB(C)) ya da oktav / 1/3 oktav bantlarında.
- Sensör ve cihaz
- Ölçüm mikrofonu ve ses düzeyi ölçer. Cihazların doğruluk sınıfları (Sınıf 1, Sınıf 2) IEC 61672-1:2013'te tanımlıdır; resmî ölçümlerde istenen sınıf ilgili yönetmelikte yazar.
- Zaman ağırlıklandırması
- F (hızlı, 125 ms) ve S (yavaş, 1 s). Hızlı değişen seste F, dalgalı ama sürekli seste okumayı kolaylaştırmak için S seçilir.
- Sensör konumu
- Kaynağın yakın alanı ve yansıtıcı yüzeyler dışında; ölçüm yapan kişi mikrofondan uzakta durur, cihaz tripoda konur.
- Kalibrasyon
- Ölçüm öncesi ve sonrası akustik kalibratörle. İki okuma arasındaki fark büyükse ölçüm tekrarlanır.
- Hata kaynakları
- Arka plan gürültüsü, rüzgâr, yansıma, yanlış ağırlıklandırma (dB yerine dB(A)), düşük pil, kalibrasyonsuz ölçüm.
7. Sık yapılan hatalar
- Desibelleri doğrudan toplamak: 80 + 80 = 160 dB değil, 83 dB.
- Düzeylerin aritmetik ortalamasını almak; enerji ortalaması alınmalı.
- dB ile dB(A)'yı toplamak ya da karşılaştırmak. Önce aynı ağırlıklandırmaya getirin.
- Basınçta $10\log$, güçte $20\log$ kullanmak (tersi doğru).
- Aynı frekanstaki koherent tonları korelasyonsuz gibi toplamak; faz farkı sonucu ±6 dB'ye kadar değiştirebilir.
- Arka plan farkı 3 dB'den küçükken çıkarma yapıp sonucu kesinmiş gibi raporlamak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1Kavramsal10 log mu 20 log mu?
Ses basıncı düzeyinde neden $20\log$, ses gücü düzeyinde neden $10\log$ kullanılır?
Çözümü göster
Desibel bir enerji oranının logaritmasıdır. Güç zaten enerji büyüklüğüdür: $10\log(W/W_0)$. Basınç ise genlik büyüklüğüdür ve enerji $p^2$ ile orantılıdır: $10\log(p^2/p_0^2) = 20\log(p/p_0)$.
Alıştırma 2SayısalÜç makina
Bir noktada üç makinanın ayrı ayrı oluşturduğu düzeyler 88, 88 ve 85 dB. Toplam nedir? 85 dB'lik makina tamamen susturulursa ne kadar azalma olur?
Çözümü göster
$L = 10\log(2\cdot10^{8{,}8} + 10^{8{,}5}) = 92{,}0$ dB. 85 dB'lik makina olmadan $88 + 3 = 91{,}0$ dB; azalma yalnız 1 dB. En gürültülü kaynaklar ele alınmadıkça büyük kazanç olmaz.
Alıştırma 3SayısalArka plan
Makina çalışırken 75 dB, dururken 72 dB ölçülüyor. Makinanın düzeyi nedir? Sonuç ne kadar güvenilirdir?
Çözümü göster
$L = 10\log(10^{7{,}5} - 10^{7{,}2}) = 72{,}0$ dB. Fark tam 3 dB; sınırdadır. Arka plan biraz değişirse sonuç birkaç dB oynar. Daha sessiz bir zamanda ölçüm tekrarlanmalıdır.
Alıştırma 4SayısalBant sınırları ve 1/3 oktav toplamı
(a) 500 Hz oktav bandının sınırlarını bulun. (b) Bu oktavı oluşturan 400, 500 ve 630 Hz 1/3 oktav bantlarında 70, 72 ve 68 dB ölçülmüş. Oktav bandı düzeyi nedir?
Çözümü göster
(a) $f_1 = 500/\sqrt2 = 354$ Hz, $f_2 = 707$ Hz. (b) $L = 10\log(10^{7{,}0} + 10^{7{,}2} + 10^{6{,}8}) = 75{,}1$ dB.
Alıştırma 5KavramsalKoherent mi korelasyonsuz mu?
Aynı motor tarafından tahrik edilen iki eş fanın kanat geçiş tonu ile iki ayrı odadaki bağımsız klimaların gürültüsü arasında toplama bakımından ne fark vardır?
Çözümü göster
Aynı mile bağlı fanların tonları aynı frekansta ve sabit faz farkıyla oluşur, yani koherenttir: sonuç noktaya göre +6 dB ile derin sönüm arasında değişir. Bağımsız klimalar korelasyonsuzdur; enerjiler toplanır (eşitse +3 dB).
Özet
- $L_p = 20\log(p_\rms/20\,\mu\text{Pa})$, $L_I = 10\log(I/10^{-12})$, $L_W = 10\log(W/10^{-12})$.
- Korelasyonsuz kaynaklarda enerjiler toplanır: eşit iki kaynak +3 dB, 10 dB fark ≈ +0,4 dB.
- Arka plan enerji olarak çıkarılır; fark 3 dB'den küçükse sonuç güvenilmez.
- Koherent kaynaklarda sonuç faz farkına bağlıdır (+6 dB'den tam sönüme kadar).
- Gürültü oktav / 1/3 oktav bantlarında incelenir; dB(A) bant düzeylerine A düzeltmesi eklenip enerji toplanarak bulunur.
Sonraki derste titreşimin temeline, kütle–yay–sönümleyici modeline geçiyoruz.
Kaynaklar
- L. L. Beranek, "Basic Acoustical Quantities: Levels and Decibels", Bl. 1: 1.2 Sound spectra (s. 7), 1.5 Reference quantities (s. 19), 1.6 Overall levels from band levels (s. 22); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- L. L. Beranek, "Waves and Impedances", Bl. 2, 2.4 Interference and resonance (s. 36), aynı kitap.
- IEC 61672-1:2013, Electroacoustics — Sound level meters — Part 1: Specifications (frekans ağırlıklandırmaları ve cihaz sınıfları).
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz: desibel aritmetiği, oktav bantları, dB(A), zaman ağırlıkları.