Bu derste öğrenecekleriniz
- Nokta ve çizgisel kaynakta uzaklıkla azalmayı hesaplamak
- Zemin etkisini Q ile hesaba katmak
- Oktav bantlarında L_W'den L_pA'ya geçmek
- Atmosferik yutuşun frekansla değişimini açıklamak ve yaklaşık hesaplamak
- Bariyerin yol farkını ve Fresnel sayısını bulup azalımı kestirmek
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
- Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
Bir kompresör ve 50 m ötedeki ev
Bir fabrikanın bahçesine yeni bir kompresör konacak. En yakın konut 50 m uzakta. Kompresör kataloğunda oktav bantlarında ses gücü düzeyi var. Evin cephesinde kaç dB(A) oluşacak? Arada bir duvar yapılırsa ne kadar azalır? Bu dersin sonunda bu soruyu adım adım çözeceğiz.
1. Uzaklıkla azalma: geometrik yayılma
Açık havada sesin azalmasının en büyük nedeni, enerjinin giderek büyüyen bir yüzeye yayılmasıdır. Bu, havanın sesi "yutmasından" tamamen bağımsızdır.
- Nokta kaynak (boyutları uzaklığa göre küçük bir makina): enerji küre yüzeyine yayılır, $I \propto 1/r^2$. Uzaklık iki katına çıkınca 6 dB azalma.
- Çizgisel kaynak (yoğun trafikli bir yol, uzun bir boru hattı): enerji silindir yüzeyine yayılır, $I \propto 1/r$. Uzaklık iki katına çıkınca 3 dB azalma.
Ses gücü biliniyorsa Hafta 2'deki bağıntı kullanılır: $L_p = L_W + 10\log\left(Q/4\pi r^2\right)$. Açık havada kaynak çoğunlukla zemin üstündedir, bu yüzden $Q = 2$ alınır (derste: "açık havada Q = 2, çünkü zemin var").
Bu bağıntılar uzak alanda geçerlidir. Kaynağa çok yakında (kabaca en büyük boyutunun iki katından ya da bir dalga boyundan yakın) "iki katta −6 dB" kuralı tutmaz. Bir çizgisel kaynaktan, uzunluğuyla karşılaştırılabilir uzaklıklara gidildiğinde kaynak giderek nokta kaynak gibi davranır.
2. Oktav bantlarında hesap
Yayılmadaki ek azalımların hepsi frekansa bağlıdır. Bu yüzden hesap her oktav bandında ayrı yapılır, A düzeltmesi her banda eklenir ve sonunda bantlar enerji olarak toplanır (Ders 1b):
$$ L_{p,i} = L_{W,i} + 10\log\frac{Q}{4\pi r^2} - A_{atm,i} - A_{bar,i} - \dots \qquad L_{pA} = 10\log\sum_i 10^{(L_{p,i} + A_i)/10} $$3. Ek azalımlar
Atmosferik yutuş
Ses enerjisinin bir kısmı havada ısıya dönüşür. Bu atmosferik yutuş frekansla çok hızlı artar; neme ve sıcaklığa bağlıdır. Derste 20 °C için verilen yaklaşık bağıntı ($f$ Hz, $r$ m, $\varphi$ bağıl nem %):
$$ A_{atm} \approx 7{,}4\times10^{-8}\,\frac{f^2\,r}{\varphi}\ \ \text{[dB]} $$Örneğin %50 nemde 100 m'de 4 kHz için yaklaşık 2,4 dB, 500 Hz için yalnız 0,04 dB. Uzaktan gelen gürültüde yüksek frekansların "silinip" uğultunun kalmasının nedeni budur. Bu basit bağıntı yüksek frekanslar içindir; ayrıntılı hesap ISO 9613-1'deki yöntemle yapılır ve düşük frekanslarda farklı sonuç verebilir.
Zemin etkisi
Kaynak ile alıcı arasındaki zemin, yansıyan ses yoluyla düzeyi değiştirir. Sert zemin (beton, asfalt, su) sesi yansıtır; çim, toprak ve bitki örtüsü özellikle orta frekanslarda ek azalım sağlar. Bu derste zemini yalnız $Q = 2$ ile ve nitel olarak hesaba katıyoruz.
Bariyer
Bir duvar, bina ya da toprak set kaynak ile alıcı arasındaki görüş hattını keserse sesin alıcıya ulaşmasının tek yolu bariyerin kenarından kırınımdır. Azalımı belirleyen büyüklük yol farkıdır (Şekil 2):
$$ \delta = A + B - d, \qquad N = \frac{2\delta}{\lambda} = \frac{2\delta f}{c} $$$N$ Fresnel sayısıdır. $N$ büyüdükçe bariyer daha etkilidir. Aynı bariyer yüksek frekansta (kısa dalga boyu) çok, düşük frekansta az etkilidir. İnce, sonsuz uzun bir perde için Maekawa'nın deney sonuçlarına uydurulmuş bir bağıntı şöyledir:
$$ IL \approx 13{,}9 + 7\log N + 1{,}4\,(\log N)^2 \ \ \text{dB}, \qquad N \ge 0{,}001 $$Görüş hattı bariyerin tepesine tam değdiğinde ($N \to 0$) bile yaklaşık 5 dB azalım vardır. Derste verilen pratik kural da buna benzer: görüş hattı kesilince yaklaşık 5 dB(A), bariyer bundan sonra yükseldikçe her ek metre için yaklaşık 1,5 dB(A).
Bu bağıntı serbest alanda ince ve sonsuz uzun bir perde içindir. Gerçek dış ortamda zemin yansımaları, bariyerin kenarlarından dolanan ses ve rüzgâr azalımı düşürür. ISO 9613-2'deki yöntemde tek kenarlı bir bariyerin azalımı 20 dB ile sınırlanır. Bariyerin araya girme kaybı (IL), bariyer konmadan önceki ve konduktan sonraki düzey farkıdır; bariyer malzemesinin kendi ses geçirimi bundan farklı bir kavramdır (Hafta 7).
Meteoroloji
Rüzgâr ve sıcaklık yükseklikle değişince ses ışınları bükülür. Rüzgâr alıcıya doğru eserse ya da gece yer soğukken (sıcaklık terslenmesi) ışınlar aşağı bükülür ve uzaktaki düzey artar. Ters durumda ışınlar yukarı bükülür ve "ses gölgesi" oluşur. Bu yüzden uzak mesafeli ölçümler hava durumu kaydıyla birlikte raporlanır.
4. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Kompresörden 50 m ötedeki konut
Verilenler
Beton zemin üstündeki bir kompresörün oktav bandı ses gücü düzeyleri: 250 Hz: 95 · 500 Hz: 98 · 1 kHz: 96 · 2 kHz: 93 · 4 kHz: 88 dB. Konut cephesi $r = 50$ m'de; hava 20 °C, bağıl nem %50.
İstenenler
(a) Cephede $L_{pA}$, (b) kompresörün yakınına, yol farkı $\delta = 0{,}5$ m oluşturan bir perde konursa yeni $L_{pA}$.
Kabuller
Nokta kaynak, uzak alan, $Q = 2$ (sert zemin), kaynak her yöne eşit yayıyor. Atmosferik yutuş derste verilen bağıntıyla. Bariyer için ince perde bağıntısı (zemin ve kenar etkisi yok). $c = 343$ m/s.
Çözüm
- Geometrik terim (bütün bantlarda aynı): $10\log\left(2/(4\pi\cdot50^2)\right) = -42{,}0$ dB.
- Atmosferik yutuş $7{,}4\times10^{-8} f^2 \cdot 50/50$: 250 Hz 0,00 · 500 Hz 0,02 · 1 kHz 0,07 · 2 kHz 0,30 · 4 kHz 1,18 dB.
- Bant düzeyleri $L_{p,i}$: 53,0 · 56,0 · 54,0 · 50,7 · 44,9 dB.
- A düzeltmesi (−8,6, −3,2, 0, +1,2, +1,0): 44,4 · 52,8 · 54,0 · 51,9 · 45,9 dB(A). Toplam $L_{pA} = 58{,}2$ dB(A).
- Bariyer: $N = 2\delta f/c$ → 250 Hz: 0,73 · 500 Hz: 1,46 · 1 kHz: 2,92 · 2 kHz: 5,83 · 4 kHz: 11,7. $IL$ → 13,0 · 15,1 · 17,5 · 20,1 · 23,0 dB. 2 ve 4 kHz değerleri dış ortam için önerilen 20 dB sınırının üstünde. Sınırı uygulayınca 20,0 ve 20,0 dB.
- Bariyerli A-ağırlıklı bantlar: 31,4 · 37,7 · 36,5 · 31,9 · 25,9 → $L_{pA} = 41{,}4$ dB(A).
Birim kontrolü
$f$ [1/s] · $\delta$ [m] / $c$ [m/s] boyutsuz ✓; $r$ m, bağıntılar dB ✓.
Yorum
50 m uzaklık tek başına 42 dB azalım getiriyor; hava yutuşu bu mesafede yalnız yüksek frekansta küçük bir katkı yapıyor. İnce perde bağıntısı yaklaşık 17 dB(A) azalım veriyor. Gerçekte zemin, perdenin uzunluğu ve rüzgâr bu kazancı azaltır; derste verilen pratik kurala göre görüş hattını kesen bir duvardan 5–10 dB(A) beklemek daha gerçekçidir. Sonucu ölçümle doğrulamak gerekir.
Benzer problemKendiniz çözünNokta ve çizgisel kaynak
(a) $L_{WA} = 100$ dB(A) olan bir jeneratör sert zeminde. 30 m ve 60 m'de $L_{pA}$ nedir? (b) Bir otoyol kenarında 10 m'de 70 dB(A) ölçülüyor. 40 m'de ne beklenir?
Çözümü göster
(a) $L_{pA} = 100 + 10\log\left(2/(4\pi\cdot900)\right) = 62{,}5$ dB(A); 60 m'de 6 dB daha az: 56,5 dB(A).
(b) Çizgisel kaynak, iki kez iki katı uzaklık: $70 - 2\times3 = 64$ dB(A). (Nokta kaynak olsaydı 58 dB(A).)
5. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Alıcı noktasında A-ağırlıklı eşdeğer düzey ve gerektiğinde oktav bantları; trafik için yüzdelik düzeyler (Hafta 5).
- Sensör
- Ses düzeyi ölçer, rüzgâr kalkanıyla.
- Sensör konumu
- Derste verilen kurallar: yansıtıcı yüzeylerden en az 3,5 m uzakta; cephe ölçümünde cepheden 1–2 m önde; yerden 1,2–1,5 m yükseklikte, tripod üzerinde.
- Kalibrasyon
- Ölçümün başında ve sonunda akustik kalibratörle.
- Frekans aralığı
- dB(A) için tüm işitilebilir aralık; bariyer ve yutuş değerlendirmesi için oktav bantları.
- Hata kaynakları
- Rüzgâr gürültüsü, rüzgâr yönü ve sıcaklık terslenmesi, yansıtıcı cephe, ölçüm sırasında değişen arka plan (trafik, kuş, insan).
6. Sık yapılan hatalar
- Yol trafiği gibi çizgisel bir kaynakta iki kat uzaklık için 6 dB azalma almak (doğrusu 3 dB).
- Bütün hesabı tek bir dB(A) değeriyle yapmak. Hava yutuşu ve bariyer frekansa bağlıdır; bant bant hesaplanmalı.
- İnce perde bağıntısından çıkan 25–30 dB'lik azalımları dış ortamda gerçekmiş gibi kullanmak.
- Atmosferik yutuşu kısa mesafelerde ve düşük frekanslarda önemli sanmak.
- Görüş hattını kesmeyen bir duvardan büyük azalım beklemek.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KavramsalBariyer ve frekans
Aynı bariyer neden bir trafonun 100 Hz uğultusunu, bir fanın 2 kHz tonundan daha az azaltır?
Çözümü göster
Fresnel sayısı $N = 2\delta f/c$ frekansla orantılıdır. 100 Hz'de dalga boyu 3,4 m olduğu için ses bariyerin kenarından kolayca kırınır; $N$ küçük, azalım az. 2 kHz'de $N$ 20 kat büyüktür.
Alıştırma 2SayısalHava yutuşu
%60 bağıl nemde 200 m uzaklıkta 500 Hz ve 8 kHz için atmosferik yutuşu derste verilen bağıntıyla bulun.
Çözümü göster
500 Hz: $7{,}4\times10^{-8}\cdot500^2\cdot200/60 = 0{,}06$ dB. 8 kHz: $7{,}4\times10^{-8}\cdot8000^2\cdot200/60 = 15{,}8$ dB. Yüksek frekans uzakta neredeyse kaybolur.
Alıştırma 3SayısalFresnel sayısı
Bir perde 1 kHz'de $\delta = 0{,}2$ m yol farkı oluşturuyor ($c = 343$ m/s). Fresnel sayısı ve ince perde bağıntısına göre azalım nedir?
Çözümü göster
$N = 2(0{,}2)(1000)/343 = 1{,}17$; $IL = 13{,}9 + 7\log 1{,}17 + 1{,}4(\log 1{,}17)^2 = 14{,}4$ dB (serbest alanda ince perde için; dış ortamda daha az).
Alıştırma 4SayısalUzaklık
10 m'de 80 dB ölçülen bir kaynaktan 40 m'de ne beklenir? (a) Nokta kaynak, (b) çizgisel kaynak.
Çözümü göster
40/10 = 4, yani iki kez iki katı. (a) $80 - 12 = 68$ dB. (b) $80 - 6 = 74$ dB.
Alıştırma 5KavramsalGece şikâyeti
Bir tesis gündüz yapılan ölçümde sınırların altında kalıyor ama komşular gece gürültüden şikâyet ediyor. Fiziksel olarak ne olabilir?
Çözümü göster
Gece yer soğuyunca sıcaklık terslenmesi oluşur; ses ışınları aşağı bükülür ve uzaktaki düzey artar. Ayrıca gece arka plan gürültüsü düşük olduğu için aynı ses daha belirgin duyulur. Ölçüm gece koşullarında tekrarlanmalıdır.
Özet
- Nokta kaynak: iki kat uzaklıkta −6 dB; çizgisel kaynak: −3 dB.
- $L_p = L_W + 10\log(Q/4\pi r^2)$; açık havada zemin için $Q = 2$.
- Hesap oktav bantlarında yapılır; A düzeltmesi eklenip enerji toplanır.
- Hava yutuşu frekansın karesiyle artar; uzak mesafede yüksek frekansı siler.
- Bariyer azalımı Fresnel sayısı $N = 2\delta/\lambda$ ile artar; gerçek dış ortamda sınırlıdır.
Sonraki hafta: ses kapalı ve küçük bir odaya girince ne olur?
Kaynaklar
- U. J. Kurze, G. S. Anderson, "Outdoor Sound Propagation", Bl. 5: 5.3 Sources (s. 122), 5.4 Elements in propagation path (s. 126–137; bariyer ve Fresnel sayısı s. 132–135); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- M. Hodgson, J. Bradley, "Sound in Rooms", Bl. 7, Denk. (7.12): Maekawa'nın perde bağıntısı (s. 202), aynı kitap.
- ISO 9613-1 (atmosferik yutuşun hesabı) ve ISO 9613-2 (dış ortamda yayılma, genel yöntem). Adları ve bariyer sınırı Vér & Beranek Bl. 5'ten.
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (12 Kasım): "Sesin Açık Alanda Yayılması ve Yutum".