Akademik / MTA 555 / Hafta 8

Hafta 8 · Ders 8 · ~30 dk

Akışkan kaynaklı ses ve fan gürültüsü

Fanlar, vanalar, ızgaralar ve jetler hareketli bir akışın kendisinden ses üretir. Bu derste akıştan doğan sesin üç temel türünü, akış hızının sesi neden bu kadar güçlü etkilediğini ve en yaygın akış kaynaklı gürültü kaynağı olan fanları öğreneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Monopol, dipol ve kuadrupol kaynakları örnekleriyle tanımak
  • Akış hızı değişince ses gücünün kaç dB değiştiğini kestirmek
  • Kanat geçiş frekansını ve harmoniklerini hesaplamak
  • Ampirik bağıntıyla bir fanın ses gücü düzeyini tahmin etmek
  • Fan gürültüsünü azaltma yollarını sıralamak

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
  • Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Hafta
8 · Akışkan kaynaklı ses ve gürültü
Süre
~30 dk
Neden öğreniyoruz?

Hava hızı biraz artınca

Bir ofisin havalandırma menfezinden gelen hışırtı, debiyi artırmak için hava hızı yalnız %20 yükseltilince belirgin biçimde artıyor. Sebep, akıştan doğan sesin hızın 6. ya da 8. kuvvetiyle büyümesidir. Fanın kendi sesinde ise kanat geçiş frekansında bir "uğultu" tonu öne çıkar.

1. Akıştan doğan sesin türleri

Akış kaynaklı sesin kaynakları üç temel türe ayrılır (Şekil 1). Her birinin yayılma biçimi ve akış hızına bağlılığı farklıdır.

  • Monopol: hacmi periyodik olarak değişen ya da kütle debisi dalgalanan bir kaynak. Her yöne eşit yayar. Örnekler: içten yanmalı motorun egzoz darbeleri, kararsız yanma, pulsasyonlu vana çıkışı. Ses gücü $W \propto \rho L^2 U^4/c$.
  • Dipol: akışın bir yüzeye uyguladığı dalgalı kuvvet. Sekiz biçiminde yayar. Örnekler: fan kanatları, ızgaralar, akış içindeki destekler. Ses gücü $W \propto \rho L^2 U^6/c^3$.
  • Kuadrupol: yüzeyden uzaktaki serbest türbülans. Dört yapraklı yayar. Örnek: jet gürültüsü. Ses gücü $W \propto \rho L^2 U^8/c^5$.
Aeroakustik kaynak türlerinin yönlülük biçimi ve akış hızıyla değişimiÜç kutupsal diyagram. Solda monopol: her yöne eşit, daire biçiminde; ses gücü hızın dördüncü kuvvetiyle artar. Ortada dipol: sekiz biçiminde iki yapraklı; hızın altıncı kuvvetiyle. Sağda kuadrupol: dört yapraklı yonca biçiminde; hızın sekizinci kuvvetiyle.MonopolW ∝ U⁴DipolW ∝ U⁶KuadrupolW ∝ U⁸pulsasyon, yanmafan, ızgaraserbest jet
Şekil 1. Monopol, dipol ve kuadrupol kaynakların yayılma biçimleri ve ses gücünün akış hızı $U$ ile değişimi.

Pratik sonuç: akış hızı iki katına çıkınca ses gücü monopolde $10\log 2^4 = 12$ dB, dipolde 18 dB, kuadrupolde 24 dB artar. Hızı %20 azaltmak bir dipol kaynakta $60\log 1{,}2 \approx 4{,}8$ dB kazandırır. Akış kaynaklı gürültüyü azaltmanın en etkili yolu akış hızını düşürmektir: daha büyük kesitli kanal, daha büyük ve yavaş dönen fan, daha geniş menfez.

Kabuller

Bu bağıntılar boyut analizine dayanır ve yalnız oranları verir (sabit katsayıları yoktur). Ses hızına göre yavaş (düşük Mach sayılı) akışlar içindir. Aynı makinada birden fazla tür birlikte bulunabilir.

2. Fan gürültüsü

Bir fanın gürültüsü iki bileşenden oluşur:

  • Geniş bantlı gürültü: kanatlar üzerindeki türbülanslı akış ve iz bölgeleri.
  • Tonal gürültü: her kanat, gövde dili (santrifüj fanda) ya da destek ve kılavuz kanatlar (eksenel fanda) önünden geçerken periyodik bir basınç darbesi oluşturur. Bu, kanat geçiş frekansında ve onun harmoniklerinde tonlar verir:
$$ f_{KG} = \frac{z\,n}{60}\ \ [\text{Hz}], \qquad f_k = k\,f_{KG},\ \ k = 1, 2, 3, \dots $$

$z$ kanat sayısı, $n$ devir [dev/dk]. Örneğin 4 kanatlı, 3000 dev/dk'lık bir fanın tonu 200 Hz'dedir (derste verilen örnek). Ders 1c'deki Fourier fikrinin bir sonucudur: kanatlar periyodik bir zorlama oluşturur, spektrumda bu periyodun katlarında çizgiler görülür.

Ses gücünün tahmini

Büyük endüstriyel fanlar için ampirik bağıntılar debi ve basınç artışından toplam ses gücünü verir. Vér & Beranek'te verilen bağıntılar (fan en iyi verim noktasında, düzgün giriş akışıyla):

$$ \text{santrifüj (giriş ya da çıkış): } L_W = 10 + 10\log Q + 20\log p_t \qquad \text{eksenel: } L_W = 24 + 10\log Q + 20\log p_t $$

$Q$ debi [m³/dk], $p_t$ toplam basınç artışı [Pa]. Aynı kaynağa göre:

  • Tonu hesaba katmak için kanat geçiş frekansını ve ikinci harmoniğini içeren oktav bantlarına santrifüj fanda 10 dB eklenir.
  • $N$ özdeş fan için $+10\log N$.
  • Düşük devirde çalışmada ses gücü yaklaşık $55\log(n_2/n_1)$ kadar değişir.
  • Bozuk giriş akışı ya da verim noktasından uzak çalışma 5–10 dB daha yüksek ses gücü verebilir.

Derste kanaldaki fanlar için benzer yapıda başka ampirik bağıntılar ve tablolar da kullanıldı. Hangi bağıntı kullanılırsa kullanılsın, geçerli olduğu fan tipi ve çalışma koşulu yazılmalıdır.

Fan gürültüsünü azaltmak

  • Uç hızını düşürmek: daha büyük çaplı, daha yavaş dönen fan; hız kontrolü.
  • Kanat ile gövde dili ya da destekler arasındaki aralığı artırmak; dili eğik ya da yuvarlatılmış yapmak (tonu azaltır).
  • Giriş akışını düzgün tutmak: fan girişinin hemen önünde dirsek, damper ya da engel bırakmamak.
  • Fanı verim noktasına yakın çalıştırmak.
  • Kanalda susturucu ve kaplama (Hafta 6), fan gövdesine titreşim yalıtımı ve esnek bağlantı (Hafta 7).
  • Birden çok fan aynı devirde çalıştırılmalı; yakın devirlerde tonlar arasında vuru oluşur (Ders 1c).

3. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Santrifüj fanın ses gücü ve tonu

Verilenler

Santrifüj fan: debi $Q = 600$ m³/dk, toplam basınç artışı $p_t = 2000$ Pa, 8 kanat, 1200 dev/dk.

İstenenler

(a) Girişten yayılan toplam $L_W$, (b) kanat geçiş frekansı ve ikinci harmonik ile bulundukları oktav bantları, (c) devir 900 dev/dk'ya düşürülürse $L_W$, (d) aynı fandan iki tane çalışırsa $L_W$.

Kabuller

Fan verim noktasında ve düzgün giriş akışıyla çalışıyor; Vér & Beranek'teki santrifüj fan bağıntısı geçerli.

Çözüm

  1. $L_W = 10 + 10\log 600 + 20\log 2000 = 10 + 27{,}8 + 66{,}0 = 103{,}8$ dB.
  2. $f_{KG} = 8\cdot1200/60 = 160$ Hz (125 Hz oktav bandı: 88–177 Hz). İkinci harmonik 320 Hz (250 Hz bandı: 177–354 Hz). Bant düzeylerine dağıtırken bu iki banda 10 dB eklenir.
  3. $\Delta L_W \approx 55\log(900/1200) = -6{,}9$ dB → $L_W \approx 96{,}9$ dB. Yeni $f_{KG} = 120$ Hz.
  4. İki özdeş fan: $103{,}8 + 10\log 2 = 106{,}8$ dB.

Birim kontrolü

Bağıntı ampiriktir; $Q$ m³/dk ve $p_t$ Pa birimleriyle kullanılmalıdır. Başka birimle (ör. m³/s) sonuç yanlış çıkar.

Yorum

Devri dörtte bir düşürmek yaklaşık 7 dB kazandırıyor ve tonu daha düşük bir frekansa kaydırıyor. Ancak debi ve basınç da düşer; fan seçimi bu kayba göre yapılmalıdır. Aynı işi daha büyük ve yavaş dönen bir fanla yapmak genellikle daha sessizdir.

Benzer problemKendiniz çözünEksenel fan

Eksenel bir fan $Q = 300$ m³/dk, $p_t = 500$ Pa ile çalışıyor; 6 kanatlı, 1500 dev/dk. $L_W$'yi ve kanat geçiş frekansını bulun.

Çözümü göster

$L_W = 24 + 10\log 300 + 20\log 500 = 24 + 24{,}8 + 54{,}0 = 102{,}8$ dB. $f_{KG} = 6\cdot1500/60 = 150$ Hz.

4. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
Fanın giriş, çıkış ya da gövdesinden yayılan ses gücü (Hafta 2) ve dar bantlı spektrum (tonları görmek için).
Sensör
Mikrofon ve FFT analizörü; devri ölçmek için takometre.
Sensör konumu
Kanalda ölçümde mikrofon türbülansı azaltan özel bir başlıkla; dışarıda yarım küre ya da ses şiddeti yöntemi.
Kalibrasyon
Akustik kalibratör.
Frekans aralığı
Kanat geçiş frekansı ve en az birkaç harmoniğini kapsamalı.
Hata kaynakları
Mikrofona çarpan akışın kendi gürültüsü (rüzgâr gürültüsü), verim noktasından farklı çalışma, kanaldan yansımalar.

5. Sık yapılan hatalar

  • Kanat geçiş frekansında devri dev/dk olarak bırakmak: 60'a bölmeyi unutmak.
  • Ampirik bağıntıyı yanlış birimlerle (m³/s, mmSS) kullanmak.
  • Hızın etkisini doğrusal sanmak; hız %20 artınca dipol kaynakta yaklaşık 5 dB artış olur.
  • Tonal bileşeni yalnız toplam dB(A) ile değerlendirmek; ton rahatsızlığı daha çok artırır.
  • Yakın devirlerde çalışan iki fanın oluşturduğu vuruyu gözden kaçırmak.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalHangi tür?

(a) Bir jet motorunun egzozundan uzaktaki serbest türbülans, (b) havalandırma menfezindeki ızgara, (c) pistonlu kompresörün emme ağzı. Her biri hangi kaynak türüne yakındır?

Çözümü göster

(a) Kuadrupol, (b) dipol (akışın ızgara çubuklarına uyguladığı dalgalı kuvvet), (c) monopol (periyodik debi dalgalanması).

Alıştırma 2SayısalHızın etkisi

Bir menfezde hava hızı 4 m/s'den 6 m/s'ye çıkarılıyor. Gürültü dipol türündeyse ses gücü düzeyi kaç dB artar?

Çözümü göster

$60\log(6/4) = 10{,}6$ dB.

Alıştırma 3SayısalKanat geçiş frekansı

12 kanatlı bir fan 1450 dev/dk'da dönüyor. Kanat geçiş frekansı ve ilk üç harmoniği nedir?

Çözümü göster

$f_{KG} = 12\cdot1450/60 = 290$ Hz; harmonikler 580, 870 Hz (ve 1160 Hz).

Alıştırma 4Sayısalİki fan arasında vuru

6 kanatlı iki fan, biri 1500, diğeri 1480 dev/dk'da dönüyor. Kanat geçiş tonları arasındaki vuru frekansı nedir? Ne önerirsiniz?

Çözümü göster

Tonlar 150 Hz ve 148 Hz; vuru frekansı 2 Hz (her 0,5 s'de bir yükselip alçalan ses). İki fan aynı devirde çalıştırılmalı.

Özet

Özet
  • Akış kaynaklı ses: monopol ($U^4$), dipol ($U^6$), kuadrupol ($U^8$); akış hızını düşürmek en etkili önlemdir.
  • Fan tonları kanat geçiş frekansı $f_{KG} = zn/60$ ve harmoniklerindedir.
  • Santrifüj fan için ampirik bağıntı: $L_W = 10 + 10\log Q + 20\log p_t$ ($Q$ m³/dk, $p_t$ Pa); devir düşünce yaklaşık $55\log(n_2/n_1)$.
  • Önlemler: düşük uç hızı, kanat–dil aralığı, düzgün giriş akışı, susturucu ve titreşim yalıtımı.

Sonraki hafta: gürültüyü karşıt fazlı sesle azaltmak, yani aktif gürültü kontrolü.

Kaynaklar

  • H. D. Baumann, W. B. Coney, "Noise of Gas Flows", Bl. 15, 15.2 Aeroacoustical source types (s. 611–616; Denk. 15.1, 15.2, 15.4); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • E. W. Wood, J. D. Barnes, "Prediction of Machinery Noise", Bl. 16, 16.7 Industrial fans (s. 669–672; Denk. 16.20, 16.23), aynı kitap.
  • İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): endüstriyel gürültü kaynakları, fanlar ve kanat geçiş frekansı.