Akademik / MTA 555 / Hafta 10

Hafta 10 · Ders 10 · ~25 dk

Gürültü ve titreşim kriterleri

Bir ortamın 'yeterince sessiz' olup olmadığına karar vermek için ölçülen düzeyi bir ölçütle karşılaştırırız. Bu derste gürültünün insanlar üzerindeki etkilerini, iç mekânlarda kullanılan NC ve NR eğrilerini ve trafik gürültüsü için türetilen bir indeksi öğreneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Gürültünün insanlar üzerindeki başlıca etkilerini sıralamak
  • Tek sayılı dB(A) ile spektrum esaslı ölçütler arasındaki farkı açıklamak
  • Ölçülen oktav bant spektrumundan NR değerini bulmak
  • Trafik gürültüsü indeksini L10 ve L90'dan hesaplamak

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
  • Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Hafta
10 · Taşıtlar, binalar ve toplu yaşam alanları için kriterler
Süre
~25 dk
Neden öğreniyoruz?

Aynı dB(A), farklı rahatsızlık

İki otel odasında da 40 dB(A) ölçülüyor. Birinde klimadan gelen derin bir uğultu var, ötekinde hafif bir hışırtı. Konuklar ilk odadan şikâyet ediyor. Tek bir dB(A) değeri, gürültünün frekans içeriğini ve karakterini anlatmaya yetmiyor. Bu yüzden iç mekânlarda spektrumu bir eğri ailesiyle karşılaştıran ölçütler kullanılır.

1. Gürültünün ve titreşimin insanlar üzerindeki etkileri

  • İşitme kaybı: yüksek düzeylere uzun süre maruz kalmak önce geçici, tekrarlandıkça kalıcı işitme kaybına yol açar. Değerlendirme günlük maruziyetle yapılır (Hafta 5).
  • Konuşmanın anlaşılmaması: arka plan gürültüsü konuşmayı maskeler; ofis ve sınıflarda asıl sorun budur.
  • Uyku bozulması ve rahatsızlık: gece düşük düzeylerde bile etkili olabilir; tonlar, darbeler ve dalgalı gürültü daha rahatsız edicidir.
  • Titreşim: taşıtlarda ve makinalarda tüm vücut ya da el–kol titreşimi konforu ve sağlığı etkiler. Düşük frekanslı gürültü hafif yapıları titreştirip tıkırtı da yapabilir.

Ölçütler bu etkilerden birini hedefler: işitme için günlük maruziyet ve doz (Hafta 5), konuşma ve konfor için iç mekân eğrileri, dış ortam için trafik gürültüsü göstergeleri.

2. Tek sayı mı, spektrum mu?

dB(A) tek sayıdır ve ölçmesi kolaydır. Ama aynı dB(A)'yı veren iki spektrum çok farklı duyulabilir: düşük frekansta yoğun bir spektrum "uğultu", yüksek frekansta yoğun olan "hışırtı" gibi gelir. Bu yüzden özellikle havalandırma gürültüsü için oktav bant spektrumu bir eğri ailesiyle karşılaştırılır:

  • NC eğrileri (noise criteria): Beranek'in önerdiği, ABD'de yaygın eğriler.
  • NR eğrileri (noise rating): Avrupa'da yaygın eğriler. Bir bağıntıyla tanımlanır.

Eğriler düşük frekansta yüksek, yüksek frekansta düşüktür; çünkü kulak düşük frekanslara daha az duyarlıdır. Değerlendirme kuralı: ölçülen spektrum eğrilerin üstüne çizilir; spektrumun hiçbir bandının aşmadığı en düşük eğrinin numarası, ortamın NC ya da NR değeridir (spektrumun "değdiği" en yüksek eğri).

NR eğrileri her oktav bandında $L = A + B\cdot NR$ bağıntısıyla tanımlanır. Ters çevirince her bandın kendi NR değeri bulunur; en büyüğü odanın değeridir:

$$ NR_i = \frac{L_i - A_i}{B_i}, \qquad NR = \max_i NR_i $$
NR eğrisi katsayıları (ISO R 1996'daki değerler; Arup'un teknik notundan)
f [Hz]31,5631252505001k2k4k8k
A55,435,422,012,04,80,0−3,5−6,1−8,0
B0,6810,7900,8700,9300,9741,0001,0151,0251,030
Gürültü değerlendirme (NR) eğrileri ve örnek bir oda spektrumuYatay eksen oktav bant merkez frekansları 31,5 hertzden 8 kilohertze, düşey eksen ses basıncı düzeyi 0 ile 100 desibel. Gri çizgiler NR 20, 30, 40, 50 ve 60 eğrileri; hepsi düşük frekansta yüksek, yüksek frekansta düşük. Kalın mavi çizgi 63 hertz ile 4 kilohertz arasında ölçülmüş örnek bir spektrum; en çok 1 kilohertzde NR 42 eğrisine değiyor.02040608010031,5631252505001k2k4k8kNR 20NR 30NR 40NR 50NR 60● örnek spektrum (NR 42)Oktav bandı merkez frekansı [Hz]Lp [dB]
Şekil 1. NR 20–60 eğrileri ve bir oda spektrumu. Spektrum en çok 1 kHz bandında NR 42 eğrisine değiyor.

Hedef değerler: oda türüne göre önerilen aralıklar vardır. Örneğin Vér & Beranek'teki öneriye göre (havalandırma gürültüsü, boş oda) yatak odası için NC 25–30, otel odası için NC 30–35, 70 m²'den küçük derslik için NC 35–40, açık ofis için NC 35–40. Derste, ülkemizde yönetmeliklerin NC ya da NR yerine dB(A) kullandığı belirtildi. Bir projede hangi ölçütün ve hangi sınırın geçerli olduğu, o projeye uygulanan güncel yönetmelikten kontrol edilmelidir.

Dikkat

NC ve NR eğrileri benzer ama aynı değildir; bir NC değeri ile bir NR değeri birebir karşılaştırılmaz. Eğriler tonsuz ve dalgalanmayan gürültü varsayar. Belirgin ton ya da dalgalanma varsa ölçüt daha sıkı uygulanmalıdır.

3. Trafik gürültüsü indeksi

Trafik gürültüsünde rahatsızlık yalnız ortalama düzeye değil, düzeyin ne kadar dalgalandığına da bağlıdır. Derste verilen trafik gürültüsü indeksi bu iki etkiyi birleştirir:

$$ TNI = 4\,L_{10} - 3\,L_{90} - 30 \ \ [\text{dB(A)}] $$

Bu bağıntı $TNI = L_{90} + 4(L_{10} - L_{90}) - 30$ diye de yazılabilir: arka plan düzeyine, dalgalanmanın ($L_{10} - L_{90}$) dört katı eklenir. Ölçüm, cepheden 1 m uzakta yapılır (derste). Aynı ortalama düzeyde, araç geçişlerinin belirgin olduğu sokak, sürekli uğuldayan bir otoyol kenarından daha yüksek TNI alır.

4. Taşıtlar

Taşıt içinde motor, lastik–yol ve rüzgâr gürültüsü birlikte bulunur. Kabin küçük bir kapalı ortamdır: düşük frekanslı motor harmonikleri kabin modlarıyla (Hafta 4) birleşince "uğultu" oluşur. Değerlendirmede dB(A)'nın yanında tonlar ve konuşma anlaşılabilirliği de dikkate alınır. Titreşim konforu için titreşim, insanın duyarlılığına göre frekans ağırlıklandırılmış ivmeyle değerlendirilir. Bu dersin kapsamında yalnız kavram düzeyinde ele alınıyor.

5. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Otel odasının NR değeri

Verilenler

Bir otel odasında klima çalışırken ölçülen oktav bandı düzeyleri [dB]: 63 Hz: 62 · 125 Hz: 55 · 250 Hz: 50 · 500 Hz: 45 · 1 kHz: 42 · 2 kHz: 38 · 4 kHz: 33.

İstenenler

(a) NR değeri ve onu belirleyen bant, (b) A-ağırlıklı toplam düzey, (c) hangi bantta ne kadar azalma gerekir ki oda NR 35'i sağlasın?

Kabuller

Gürültü sürekli ve belirgin tonsuz; 31,5 ve 8 kHz bantları belirleyici değil.

Çözüm

  1. Her bant için $NR_i = (L_i - A_i)/B_i$: 63 Hz: $(62 - 35{,}4)/0{,}79 = 33{,}7$ · 125 Hz: 37,9 · 250 Hz: 40,9 · 500 Hz: 41,3 · 1 kHz: 42,0 · 2 kHz: 40,9 · 4 kHz: 38,1. En büyüğü 1 kHz'de: NR 42.
  2. A-ağırlıklı bantlar: 35,8 · 38,9 · 41,4 · 41,8 · 42,0 · 39,2 · 34,0 → $L_{pA} = 48{,}3$ dB(A).
  3. NR 35 eğrisinin değerleri $A + 35B$: 250 Hz: 44,6 · 500 Hz: 38,9 · 1 kHz: 35,0 · 2 kHz: 32,0 · 4 kHz: 29,8 dB. Gereken azalmalar: 250 Hz 5,4 dB, 500 Hz 6,1 dB, 1 kHz 7,0 dB, 2 kHz 6,0 dB, 4 kHz 3,2 dB; 125 Hz'de 2,5 dB (eğri 52,5). 63 Hz zaten altında.

Birim kontrolü

NR boyutsuz bir eğri numarasıdır; $A$ dB, $B$ boyutsuz ✓.

Yorum

Odayı orta ve yüksek frekans bantları belirliyor. Bu bantlarda kanal susturucusu ve menfez seçimi (hava hızını düşürmek, Hafta 8) etkili olur. Spektrumu NC tablolarıyla karşılaştırınca da değer yaklaşık NC 40–41 çıkıyor; otel odası için önerilen NC 30–35'in üstünde.

Benzer problemKendiniz çözünİki sokağın TNI değeri

A sokağında $L_{10} = 72$, $L_{90} = 58$ dB(A); B sokağında $L_{10} = 68$, $L_{90} = 62$ dB(A). TNI değerlerini bulun ve karşılaştırın.

Çözümü göster

A: $4\cdot72 - 3\cdot58 - 30 = 84$. B: $4\cdot68 - 3\cdot62 - 30 = 56$. A sokağında dalgalanma (14 dB) büyük olduğu için TNI çok daha yüksek.

6. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
İç mekânda oktav bant $L_{eq}$ spektrumu (NC/NR için) ve $L_{Aeq}$; dış ortamda $L_{10}$, $L_{90}$, $L_{Aeq}$.
Sensör
Oktav bant süzgeçli Sınıf 1 ses düzeyi ölçer.
Sensör konumu
İç mekânda kullanıcıların bulunduğu yerlerde, duvarlardan uzak birkaç nokta (oda boşken); trafik için cepheden 1 m önde (derste verilen).
Kalibrasyon
Akustik kalibratör, ölçüm öncesi ve sonrası.
Frekans aralığı
NC/NR için 63 Hz – 8 kHz oktav bantları (gerekirse 31,5 Hz).
Hata kaynakları
Odadaki başka kaynaklar (insan, cihaz), dış gürültünün karışması, kısa ölçüm süresi, oda modları yüzünden noktadan noktaya düşük frekans farkları.

7. Sık yapılan hatalar

  • NC ya da NR değerini spektrumun ortalamasından bulmak; belirleyici olan eğriye değen en yüksek banttır.
  • dB(A) ile NC/NR değerini aynı sayı sanmak.
  • NC ile NR değerlerini birbirinin yerine kullanmak.
  • Tonlu ya da dalgalı gürültüyü eğrilerle değerlendirip sorunu gözden kaçırmak.
  • Bir kitaptaki önerilen değeri yasal sınır sanmak.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalUğultu mu hışırtı mı?

Aynı dB(A)'yı veren iki spektrumdan biri düşük frekansta, öteki yüksek frekansta yoğun. NR değerlendirmesinde hangisi daha düşük NR alır? Neden?

Çözümü göster

Genellikle düşük frekanslı olan. Eğriler düşük frekansta daha yüksek düzeylere izin verir; aynı enerji düşük frekansta toplanınca eğrilere daha zor değer. Ama düşük frekanslı uğultu yine de rahatsız edici olabilir; ayrıca değerlendirilmelidir.

Alıştırma 2SayısalTek bant

Bir odada 500 Hz bandında 50 dB ölçülüyor (diğer bantlar daha düşük NR veriyor). NR değeri nedir?

Çözümü göster

$NR = (50 - 4{,}8)/0{,}974 = 46{,}4$ → NR 47 (bir üst tam sayıya yuvarlanır, yani 46 eğrisi aşılmış).

Alıştırma 3SayısalNR eğrisi değeri

NR 30 eğrisinin 125 Hz ve 2 kHz'deki değerleri nedir?

Çözümü göster

125 Hz: $22{,}0 + 0{,}870\cdot30 = 48{,}1$ dB; 2 kHz: $-3{,}5 + 1{,}015\cdot30 = 27{,}0$ dB.

Alıştırma 4SayısalTNI

Bir yol kenarında $L_{10} = 70$, $L_{90} = 55$ dB(A). Gürültü bariyeri hem $L_{10}$'u hem $L_{90}$'ı 5 dB düşürürse TNI nasıl değişir?

Çözümü göster

Önce: $280 - 165 - 30 = 85$. Sonra: $260 - 150 - 30 = 80$. İkisi de 5 dB düşünce TNI de 5 düşer ($4 - 3 = 1$ katı).

Özet

Özet
  • Ölçütler hedefledikleri etkiye göre seçilir: işitme (maruziyet), konuşma ve konfor (iç mekân eğrileri), dış ortam rahatsızlığı (trafik indeksleri).
  • NC ve NR değeri, spektrumun hiçbir bandının aşmadığı en düşük eğridir; NR için $NR_i = (L_i - A_i)/B_i$.
  • Önerilen değerler oda türüne göre değişir; yasal sınırlar ilgili güncel yönetmelikten alınır.
  • $TNI = 4L_{10} - 3L_{90} - 30$: dalgalanmayı ağır cezalandırır.

Sonraki hafta: makinaların gürültü ve titreşim düzeyleri.

Kaynaklar

  • L. L. Beranek, "Criteria for Noise in Buildings and Communities", Bl. 20: 20.1 (s. 887), 20.2 Evaluation of room noise (s. 888; önerilen NC aralıkları Tablo 20.2, s. 891; NC eğrileri Tablo 20.3, s. 893); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • S. D. Smith, C. W. Nixon, H. E. von Gierke, "Damage Risk Criteria for Hearing and Human Body Vibration", Bl. 19 (s. 857–886), aynı kitap.
  • NR eğrisi katsayıları: Arup, Strutt yardım sayfası — NR curves (ISO R 1996'ya dayanır).
  • İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): NC/NR eğrileri, TNI, konuşma girişim düzeyi.