Akademik / MKC 516 / Hafta 5 / Ders 5.2

Hafta 5 · Ders 5.2 · ~60 dk

Dönüştürülmüş rijitlik ve esneklik: [Q̄], [S̄] ve değişmezler

Katmanlı bir yapıda her tabakanın rijitliğine x–y eksenlerinde doğrudan ihtiyaç duyulur. Bu derste [Q̄] ve [S̄] matrislerini kuruyor, malzeme eksenlerinde sıfır olan kayma bağlaşım terimlerinin nasıl ortaya çıktığını ve açıya bağlılığın değişmezlerle nasıl sade yazıldığını görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • [Q̄] = [T]⁻¹[Q][R][T][R]⁻¹ ve [S̄] = [T]ᵀ[S][T] bağıntılarını türetmek
  • Verilen bir açı için [Q̄] ve [S̄] terimlerini hesaplamak
  • Kayma bağlaşım terimlerinin fiziksel anlamını ve θ'nın işaretine göre davranışını açıklamak
  • Rijitlik değişmezlerini U₁–U₄ hesaplamak ve Q̄ᵢⱼ'yi değişmez biçimde kullanmak
  • Kaynaktaki dizgi hatalarını bağımsız hesapla yakalamak
Hafta
Hafta 5 — Lif takviyeli açılı tabakanın gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
Süre
~60 dk
Ön koşul
Ders 5.1 ([T], [R], hesap zinciri).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Ders 5.1'deki dört adımlık zincir her tabaka ve her yük için yeniden yürütülebilir; ama katmanlı bir yapıda onlarca tabaka vardır ve her biri aynı şekil değiştirmeyi paylaşır (Hafta 10). O zaman tabakanın x–y eksenlerindeki rijitliğini doğrudan veren tek bir matrise ihtiyaç duyarız: $[\bar Q]$. Katmanlı yapının $[A]$, $[B]$, $[D]$ matrisleri bu matrislerin kalınlık boyunca toplamlarıdır.

$[\bar Q]$'nun bize öğrettiği asıl yenilik fizikseldir: malzeme eksenlerinde sıfır olan $Q_{16}$ ve $Q_{26}$, açılı tabakada sıfırdan farklıdır. Normal gerilme kayma, kayma gerilmesi de uzama yaratır. İzotrop malzemede böyle bir şey yoktur.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 5.1'den

$$ \{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy},\qquad \{\varepsilon\}_{12} = [R][T][R]^{-1}\{\varepsilon\}_{xy} = [T]^{-\mathsf T}\{\varepsilon\}_{xy},\qquad \{\varepsilon\}_{xy} = [T]^{\mathsf T}\{\varepsilon\}_{12} $$

Malzeme eksenlerinde $\{\sigma\}_{12} = [Q]\{\varepsilon\}_{12}$, $\{\varepsilon\}_{12} = [S]\{\sigma\}_{12}$ (Ders 4.1).

3. Dönüştürülmüş indirgenmiş rijitlik matrisi

Adım 1. Genel gerilmeyi yerelden yazalım: $\{\sigma\}_{xy} = [T]^{-1}\{\sigma\}_{12} = [T]^{-1}[Q]\{\varepsilon\}_{12}$.

Adım 2. Yerel şekil değiştirmeyi genel cinsinden koyalım:

$$ \{\sigma\}_{xy} = \underbrace{[T]^{-1}[Q][R][T][R]^{-1}}_{[\bar Q]}\{\varepsilon\}_{xy} \tag{1} $$

[Kaw, Eş. 2.102–2.103, s. 111–112] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 125–127]. Dönüştürülmüş indirgenmiş rijitlik matrisi (İng. transformed reduced stiffness matrix; sembol $[\bar Q]$; birim: GPa) $[\bar Q]$ simetrik ve doludur:

$$ \begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix} = \begin{bmatrix}\bar Q_{11} & \bar Q_{12} & \bar Q_{16}\\ \bar Q_{12} & \bar Q_{22} & \bar Q_{26}\\ \bar Q_{16} & \bar Q_{26} & \bar Q_{66}\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix} $$

Adım 3. Çarpım açılınca [Kaw, Eş. 2.104a–f, s. 112]:

$$ \begin{aligned} \bar Q_{11} &= Q_{11}c^4 + Q_{22}s^4 + 2(Q_{12} + 2Q_{66})s^2c^2\\ \bar Q_{12} &= (Q_{11} + Q_{22} - 4Q_{66})s^2c^2 + Q_{12}(c^4 + s^4)\\ \bar Q_{22} &= Q_{11}s^4 + Q_{22}c^4 + 2(Q_{12} + 2Q_{66})s^2c^2\\ \bar Q_{16} &= (Q_{11} - Q_{12} - 2Q_{66})c^3s - (Q_{22} - Q_{12} - 2Q_{66})s^3c\\ \bar Q_{26} &= (Q_{11} - Q_{12} - 2Q_{66})cs^3 - (Q_{22} - Q_{12} - 2Q_{66})c^3s\\ \bar Q_{66} &= (Q_{11} + Q_{22} - 2Q_{12} - 2Q_{66})s^2c^2 + Q_{66}(s^4 + c^4) \end{aligned} \tag{2} $$

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Eş. 2.104b, s. 112. Kaw'ın baskısında $\bar Q_{12}$ ifadesinin son terimi $Q_{12}(c^4 + s^2)$ olarak çıkmış; doğrusu $Q_{12}(c^4 + s^4)$'tür. Hatalı biçim θ = 60°'de grafit/epoksi için $\bar Q_{12} = 25{,}34$ GPa verir; doğrusu 32,46 GPa'dır (Örnek 5.2.1'de sayısal $[\bar S]^{-1}$ ile doğrulandı).

4. Dönüştürülmüş esneklik matrisi

Aynı yoldan, $\{\varepsilon\}_{xy} = [T]^{\mathsf T}\{\varepsilon\}_{12} = [T]^{\mathsf T}[S][T]\{\sigma\}_{xy}$:

$$ [\bar S] = [T]^{\mathsf T}[S][T] = [R][T]^{-1}[R]^{-1}[S][T] = [\bar Q]^{-1} \tag{3} $$

Dönüştürülmüş esneklik matrisinin (İng. transformed reduced compliance matrix; sembol $[\bar S]$; birim: 1/GPa) terimleri [Kaw, Eş. 2.105–2.106, s. 112–113]:

$$ \begin{aligned} \bar S_{11} &= S_{11}c^4 + (2S_{12} + S_{66})s^2c^2 + S_{22}s^4\\ \bar S_{12} &= S_{12}(s^4 + c^4) + (S_{11} + S_{22} - S_{66})s^2c^2\\ \bar S_{22} &= S_{11}s^4 + (2S_{12} + S_{66})s^2c^2 + S_{22}c^4\\ \bar S_{16} &= (2S_{11} - 2S_{12} - S_{66})sc^3 - (2S_{22} - 2S_{12} - S_{66})s^3c\\ \bar S_{26} &= (2S_{11} - 2S_{12} - S_{66})s^3c - (2S_{22} - 2S_{12} - S_{66})sc^3\\ \bar S_{66} &= 2(2S_{11} + 2S_{22} - 4S_{12} - S_{66})s^2c^2 + S_{66}(s^4 + c^4) \end{aligned} \tag{4} $$

$[\bar S]$'de 16 ve 26 terimlerinde 2 çarpanları vardır, $[\bar Q]$'da yoktur; bu fark, $[R]$'nin matrisin hangi yanında durduğundan gelir. Hesapta en güvenli yol, (1) ya da (3)'ü matris çarpımı olarak yapmaktır.

Dört soru

Bağıntı (1)–(4) için dört soru

  • Nereden geliyor? Malzeme eksenlerindeki Hooke yasası + gerilme ve şekil değiştirme dönüşümleri. Yeni bir fiziksel kabul yok.
  • Hangi şartlarda geçerli? Düzlem gerilmedeki doğrusal elastik tek yönlü (ya da özel ortotrop) tabaka, z ekseni etrafında θ kadar döndürülmüş.
  • Nasıl uygulanır? $[Q]$'yu Ders 4.1'deki gibi kur; $[\bar Q] = [T]^{-1}[Q][R][T][R]^{-1}$ ya da (2). $[\bar S]$ için $[\bar Q]$'nun tersi ya da (4).
  • Sonuç ne anlama gelir? Altı terim yalnız dört malzeme sabitine ve θ'ya bağlıdır; ama genel eksende tabaka genel ortotrop (İng. generally orthotropic lamina) davranır: $\bar Q_{16}, \bar Q_{26} \ne 0$.

5. Kayma bağlaşımı ve simetri özellikleri

Malzeme eksenlerinde yüklenen tabakada normal gerilme ile kayma birbirinden bağımsızdı. Açılı tabakada (3)'teki $\bar S_{16}$ ve $\bar S_{26}$ yüzünden yalnız σₓ uygulansa bile $\gamma_{xy} = \bar S_{16}\sigma_x \ne 0$ olur: kare bir eleman eşkenar dörtgene döner (Şekil 1). Kaw'ın vurguladığı gibi, açılı tabakanın uçları bir çekme makinesinde tutulursa bu kayma engellenir ve uçlarda eğilme momentleri ve kesme kuvvetleri doğar [Kaw, s. 113, 123].

Açılı tabakada kayma bağlaşımı Solda yalnız x doğrultusunda çekilen 0° tabaka: kare, dikdörtgene dönüşüyor (uzuyor ve daralıyor), köşeler dik kalıyor. Sağda aynı yük altında 30° açılı tabaka: kare, eğik bir paralelkenara dönüşüyor; dik açı bozuluyor. 0°: γₓᵧ = 0 30°: γₓᵧ = S̄₁₆σₓ ≠ 0
Şekil 1. Yalnız σₓ altında 0° ve 30° tabakalar (şekil değiştirmeler abartılı). Açılı tabakada lif doğrultusu rijit olduğundan eleman liflere doğru “yatar”: normal gerilme kayma şekil değiştirmesi yaratır.

θ'nın işaretiyle ilgili özellikler, (2)'de $s \to -s$ konarak görülür:

  • $\bar Q_{11}, \bar Q_{12}, \bar Q_{22}, \bar Q_{66}$ θ'nın çift fonksiyonudur; $\bar Q_{16}, \bar Q_{26}$ tek fonksiyonudur: $\bar Q_{16}(-\theta) = -\bar Q_{16}(\theta)$.
  • Bu yüzden +θ ve −θ tabakaları eşit kalınlıkta birlikte kullanılırsa (dengeli dizilim) bağlaşım terimleri toplamda birbirini götürür (Hafta 10–12).
  • θ = 0° ve 90°'de bağlaşım yoktur; 90° tabakada $\bar Q_{11} = Q_{22}$, $\bar Q_{22} = Q_{11}$.

6. Değişmez (invaryant) biçim

(2), $c^4$, $s^2c^2$ gibi kuvvetler içerdiğinden açının etkisini görmek zordur. Çift açı özdeşlikleri ($c^2 = (1 + \cos2\theta)/2$, $\sin^22\theta = (1 - \cos4\theta)/2$ vb.) kullanılınca terimler $\cos2\theta$, $\cos4\theta$, $\sin2\theta$, $\sin4\theta$ cinsinden yazılabilir [Kaw, Bölüm 2.7, Eş. 2.137–2.138, s. 132–133] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 162–163]:

$$ \begin{aligned} \bar Q_{11} &= U_1 + U_2\cos2\theta + U_3\cos4\theta, & \bar Q_{12} &= U_4 - U_3\cos4\theta\\ \bar Q_{22} &= U_1 - U_2\cos2\theta + U_3\cos4\theta, & \bar Q_{66} &= \tfrac12(U_1 - U_4) - U_3\cos4\theta\\ \bar Q_{16} &= \tfrac{U_2}{2}\sin2\theta + U_3\sin4\theta, & \bar Q_{26} &= \tfrac{U_2}{2}\sin2\theta - U_3\sin4\theta \end{aligned} \tag{5} $$ $$ U_1 = \tfrac18(3Q_{11} + 3Q_{22} + 2Q_{12} + 4Q_{66}),\quad U_2 = \tfrac12(Q_{11} - Q_{22}),\quad U_3 = \tfrac18(Q_{11} + Q_{22} - 2Q_{12} - 4Q_{66}),\quad U_4 = \tfrac18(Q_{11} + Q_{22} + 6Q_{12} - 4Q_{66}) \tag{6} $$

$U_1$–$U_4$ rijitlik değişmezleridir (İng. stiffness invariants; sembol $U_1$–$U_4$; birim: GPa): θ'dan bağımsızdırlar. Esneklik için benzer $V_1$–$V_4$ tanımlanır [Kaw, Eş. 2.139–2.140, s. 133–134].

Türetme Q̄₁₁'in değişmez biçime indirgenmesi (Kaw Örnek 2.10)

$c^4 = \left(\dfrac{1 + \cos2\theta}{2}\right)^2 = \dfrac{1 + 2\cos2\theta + \cos^22\theta}{4}$ ve $\cos^22\theta = \dfrac{1 + \cos4\theta}{2}$ ile $c^4 = \dfrac{3 + 4\cos2\theta + \cos4\theta}{8}$. Aynı yoldan $s^4 = \dfrac{3 - 4\cos2\theta + \cos4\theta}{8}$, $s^2c^2 = \dfrac{\sin^22\theta}{4} = \dfrac{1 - \cos4\theta}{8}$.

(2)'ye koyup $\cos2\theta$ ve $\cos4\theta$ katsayılarını toplayalım:

$$ \bar Q_{11} = \underbrace{\tfrac{3Q_{11} + 3Q_{22} + 2Q_{12} + 4Q_{66}}{8}}_{U_1} + \underbrace{\tfrac{Q_{11} - Q_{22}}{2}}_{U_2}\cos2\theta + \underbrace{\tfrac{Q_{11} + Q_{22} - 2Q_{12} - 4Q_{66}}{8}}_{U_3}\cos4\theta $$

[Kaw, Örnek 2.10, s. 134–135] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 166].

Dört soru

Bağıntı (5)–(6) için dört soru

  • Nereden geliyor? (2)'nin trigonometrik yeniden yazımı; içerik aynıdır.
  • Hangi şartlarda geçerli? (2) ile aynı.
  • Nasıl uygulanır? Dört $U$ bir kez hesaplanır; sonra her açı için yalnız $\cos2\theta$, $\cos4\theta$ gerekir. Türev ve tümlev almak (ör. bir açı dağılımı üzerinden ortalama) kolaylaşır.
  • Sonuç ne anlama gelir? $U_1$ açıdan bağımsız “ortalama” rijitliktir; $U_2$ 2θ ile, $U_3$ 4θ ile değişen kısımlardır. Açıları eşit aralıklı yayılmış bir katmanlı yapıda cos2θ ve cos4θ terimleri ortalamada sıfırlanır ve yapı düzlem içinde yarı izotrop davranır; rijitliği $U_1$ ve $U_4$ ile belirlenir (Hafta 11).

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 5.2.1Temel

60° grafit/epoksi: [S̄], [Q̄] ve genel şekil değiştirmeler

Verilenler

Örnek 5.1.1'deki tabaka ve yük: grafit/epoksi, θ = 60°, $\sigma_x = 2$, $\sigma_y = -3$, $\tau_{xy} = 4$ MPa [Kaw, Örnek 2.7, s. 113–116].

İstenenler

$[\bar S]$, $[\bar Q]$; genel şekil değiştirmeler (Örnek 5.1.1'in zinciriyle karşılaştırın).

Model ve kabuller

(4) ile $[\bar S]$, tersiyle $[\bar Q]$; (2) ile çapraz kontrol. $c^4 = 0{,}0625$, $s^4 = 0{,}5625$, $s^2c^2 = 0{,}1875$, $sc^3 = 0{,}1083$, $s^3c = 0{,}3248$.

Çözüm

$S_{11} = 5{,}525$, $S_{12} = -1{,}547$, $S_{22} = 97{,}09$, $S_{66} = 139{,}5$ (×10⁻³ 1/GPa).

$$ \bar S_{11} = 5{,}525(0{,}0625) + [2(-1{,}547) + 139{,}5](0{,}1875) + 97{,}09(0{,}5625) = 80{,}53\times10^{-3}\ \text{1/GPa} $$

Diğerleri aynı biçimde (×10⁻³ 1/GPa): $\bar S_{12} = -7{,}878$, $\bar S_{22} = 34{,}75$, $\bar S_{16} = -32{,}34$, $\bar S_{26} = -46{,}96$, $\bar S_{66} = 114{,}1$.

$$ [\bar Q] = [\bar S]^{-1} = \begin{bmatrix} 23{,}65 & 32{,}46 & 20{,}05\\ 32{,}46 & 109{,}4 & 54{,}19\\ 20{,}05 & 54{,}19 & 36{,}74\end{bmatrix}\ \text{GPa} $$

(2) ile kontrol: $\bar Q_{11} = 181{,}8(0{,}0625) + 10{,}35(0{,}5625) + 2[2{,}897 + 2(7{,}17)](0{,}1875) = 11{,}36 + 5{,}82 + 6{,}46 = 23{,}65$ GPa ✓.

Genel şekil değiştirmeler, $\{\varepsilon\}_{xy} = [\bar S]\{\sigma\}_{xy}$:

$$ \varepsilon_x = 80{,}53(2) - 7{,}878(-3) - 32{,}34(4) = 55{,}34\ \mu,\quad \varepsilon_y = -307{,}8\ \mu,\quad \gamma_{xy} = 532{,}8\ \mu $$

Birim kontrolü

$[\bar S][\bar Q] = [I]$ ✓. Sonuçlar Örnek 5.1.1'in zinciriyle ve Kaw'ın değerleriyle (0,8053×10⁻¹⁰ 1/Pa … ; $\bar Q$: 0,2365×10¹¹ … Pa) aynı ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

60° tabakada $\bar Q_{22} = 109{,}4$ GPa, $\bar Q_{11} = 23{,}65$ GPa: lifler y eksenine daha yakın (30°) olduğundan y doğrultusu daha rijit. $\bar Q_{26} = 54{,}2$ GPa büyüklüğü, $\bar Q_{11}$'in iki katından fazla: bağlaşım terimleri küçük düzeltmeler değil, birinci mertebe etkilerdir. Ayrıca $[\bar Q]$, $[Q]$'nun terim terim döndürülmüşü değildir: $\bar Q_{12} = 32{,}46$ GPa, $Q_{12} = 2{,}90$ GPa'nın on katından fazla.

Benzer problem — kendinizi sınayın±45° tabakalar (Ödev 1, malzeme C)

AS4/3501-6 için ($[Q]$: 142,75; 2,796; 10,355; 7,2 GPa, Ders 4.1) θ = +45° ve −45° tabakaların $[\bar Q]$ matrislerini bulun. Hangi terimler eşit, hangileri zıt işaretli?

İpucu

45°'de $c^4 = s^4 = s^2c^2 = 0{,}25$, $c^3s = cs^3 = 0{,}25$.

Çözümü göster

$\bar Q_{11} = \bar Q_{22} = 0{,}25(142{,}75 + 10{,}355) + 0{,}5(2{,}796 + 14{,}4) = 46{,}88$ GPa; $\bar Q_{12} = 0{,}25(142{,}75 + 10{,}355 - 28{,}8) + 0{,}5(2{,}796) = 32{,}48$ GPa; $\bar Q_{66} = 0{,}25(142{,}75 + 10{,}355 - 5{,}592 - 14{,}4) + 0{,}5(7{,}2) = 36{,}88$ GPa; $\bar Q_{16} = \bar Q_{26} = 0{,}25[(142{,}75 - 2{,}796 - 14{,}4) - (10{,}355 - 2{,}796 - 14{,}4)] = 33{,}10$ GPa (+45°), $-33{,}10$ GPa (−45°).

Eşit: 11, 12, 22, 66; zıt: 16, 26. 45°'de x ve y eşdeğerdir ($\bar Q_{11} = \bar Q_{22}$).

Çözümlü örnek 5.2.2Temel

Değişmezler ve açıya göre hızlı hesap

Verilenler

Grafit/epoksi $[Q]$: $Q_{11} = 181{,}8$, $Q_{12} = 2{,}897$, $Q_{22} = 10{,}35$, $Q_{66} = 7{,}17$ GPa [Kaw, Örnek 2.11, s. 135–137].

İstenenler

$U_1$–$U_4$; (5) ile θ = 60°'de $\bar Q_{11}$, $\bar Q_{16}$, $\bar Q_{66}$.

Model ve kabuller

(5)–(6).

Çözüm

$U_1 = [3(181{,}8) + 3(10{,}35) + 2(2{,}897) + 4(7{,}17)]/8 = 76{,}37$; $U_2 = (181{,}8 - 10{,}35)/2 = 85{,}73$; $U_3 = [181{,}8 + 10{,}35 - 5{,}794 - 28{,}68]/8 = 19{,}71$; $U_4 = [181{,}8 + 10{,}35 + 17{,}38 - 28{,}68]/8 = 22{,}61$ GPa.

θ = 60°: $\cos120^\circ = -0{,}5$, $\cos240^\circ = -0{,}5$, $\sin120^\circ = 0{,}866$, $\sin240^\circ = -0{,}866$.

$$ \bar Q_{11} = 76{,}37 + 85{,}73(-0{,}5) + 19{,}71(-0{,}5) = 23{,}65,\quad \bar Q_{16} = \tfrac{85{,}73}{2}(0{,}866) + 19{,}71(-0{,}866) = 20{,}05 $$ $$ \bar Q_{66} = \tfrac12(76{,}37 - 22{,}61) - 19{,}71(-0{,}5) = 36{,}74\ \text{GPa} $$

Birim kontrolü

GPa ✓; Örnek 5.2.1'le aynı ✓. Kaw'ın değerleri: $U_1 = 0{,}7637\times10^{11}$, $U_2 = 0{,}8573\times10^{11}$, $U_3 = 0{,}1971\times10^{11}$, $U_4 = 0{,}2261\times10^{11}$ Pa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

$\bar Q_{11}$ 0°'de $U_1 + U_2 + U_3 = 181{,}8$, 90°'de $U_1 - U_2 + U_3 = 10{,}35$, 45°'de $U_1 - U_3 = 56{,}66$ GPa; ama 45°'deki değer iki ucun ortalamasının (96,1) çok altında. Bunun nedeni $\cos4\theta$ teriminin işaret değiştirmesi; $\bar Q_{11}$ açıyla doğrusal değil, hızla düşer.

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Örnek 2.11, s. 136–137. Kaw'ın çözümünde $V_1$ ve $V_2$'nin sayısal yerine koyma satırlarında terimlerin sırası karışmış görünüyor (ör. $V_2$ satırında $S_{22}$ yerine $S_{12}$ yazılmış); ama verilen sonuçlar ($V_1 = 0{,}5553\times10^{-10}$, $V_2 = -0{,}4578\times10^{-10}$, $V_3 = -0{,}4220\times10^{-11}$, $V_4 = -0{,}5767\times10^{-11}$ 1/Pa) doğru formüllerle elde edilenlerle aynıdır.

Benzer problem — kendinizi sınayınCam/epoksi, θ = 30°

Cam/epoksi $[Q]$: $Q_{11} = 39{,}17$, $Q_{12} = 2{,}182$, $Q_{22} = 8{,}392$, $Q_{66} = 4{,}14$ GPa (Ders 4.1). $U_1$–$U_4$'ü bulun; θ = 30°'de $\bar Q_{11}$ ve $\bar Q_{16}$'yı (5) ile hesaplayın.

İpucu

$\cos60^\circ = 0{,}5$, $\cos120^\circ = -0{,}5$, $\sin60^\circ = \sin120^\circ = 0{,}866$.

Çözümü göster

$U_1 = 20{,}45$, $U_2 = 15{,}39$, $U_3 = 3{,}329$, $U_4 = 5{,}511$ GPa. $\bar Q_{11} = 20{,}45 + 15{,}39(0{,}5) + 3{,}329(-0{,}5) = 26{,}48$ GPa; $\bar Q_{16} = 7{,}694(0{,}866) + 3{,}329(0{,}866) = 9{,}546$ GPa.

Kendiniz deneyin

Araç seçilen θ için $[Q]$, $[\bar Q]$ ve $[\bar S]$'yi hesaplar ve altı $\bar Q_{ij}$ teriminin 0°–90° (isterseniz −90°–90°) arasındaki değişimini çizer. θ'yı eksiye çevirip $\bar Q_{16}$ ve $\bar Q_{26}$'nın işaret değiştirdiğini, 0° ve 90°'de sıfırlandığını izleyin.

[Q̄] ve [S̄] hesaplayıcıBağıntı (1)–(6) · GPa

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 5.2.1'deki matrisleri kullanabilirsiniz.

8. Sık yapılan hatalar

  • $[\bar Q] = [T]^{-1}[Q][T]$ yazmak. $[R]$'ler unutulursa kayma terimleri 2 çarpanıyla yanlış çıkar. Ya (1)'i tam yazın ya da $[T]^{-1}[Q][T]^{-\mathsf T}$ kullanın.
  • $[\bar S]$ ile $[\bar Q]$ formüllerini karıştırmak. 16, 26 ve 66 terimlerindeki 2 çarpanları farklıdır.
  • Kaw Eş. 2.104b'yi baskıdaki gibi kullanmak. $c^4 + s^4$ olmalı.
  • $\bar Q_{16}$'yı küçük sanıp atmak. 60° grafit/epoksi örneğinde $\bar Q_{26}$, $\bar Q_{11}$'in iki katı.
  • Tek bir açılı tabakayı “ortotrop” diye yalnız dört terimle modellemek. Genel eksende altı terim gerekir.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsal90° tabaka

θ = 90° için (2)'yi uygulayın. $[\bar Q]$ ile $[Q]$ arasındaki ilişki nedir?

İpucu

$c = 0$, $s = 1$.

Çözümü göster

$\bar Q_{11} = Q_{22}$, $\bar Q_{22} = Q_{11}$, $\bar Q_{12} = Q_{12}$, $\bar Q_{66} = Q_{66}$, $\bar Q_{16} = \bar Q_{26} = 0$. 90° tabaka, eksenleri yer değiştirmiş özel ortotrop tabakadır.

Alıştırma 2KolaySayısal−60° tabaka

Örnek 5.2.1'in sonucunu kullanarak θ = −60° için $[\bar Q]$'yu yazın; hesap yapmadan.

İpucu

Bölüm 5'teki çift/tek fonksiyon özelliği.

Çözümü göster

$\bar Q_{11} = 23{,}65$, $\bar Q_{12} = 32{,}46$, $\bar Q_{22} = 109{,}4$, $\bar Q_{66} = 36{,}74$, $\bar Q_{16} = -20{,}05$, $\bar Q_{26} = -54{,}19$ GPa.

Alıştırma 3OrtaSayısal30° ile 60° arasındaki ilişki

Grafit/epoksi 30° tabakanın $[\bar Q]$'su ile 60° tabakanınki arasında bir ilişki var mı? (5)'i kullanarak 30°'deki altı terimi yazın.

İpucu

θ → 90° − θ: $\cos2\theta$ işaret değiştirir, $\cos4\theta$ değişmez, $\sin2\theta$ değişmez, $\sin4\theta$ işaret değiştirir.

Çözümü göster

30°: $\bar Q_{11} = 109{,}4$, $\bar Q_{22} = 23{,}65$, $\bar Q_{12} = 32{,}46$, $\bar Q_{66} = 36{,}74$, $\bar Q_{16} = 54{,}19$, $\bar Q_{26} = 20{,}05$ GPa: 60°'deki matriste 1 ↔ 2 indisleri yer değiştirmiş. Fiziksel olarak 30° tabaka, 60° tabakanın x ve y eksenleri değiştirilmiş hâlidir.

Alıştırma 4OrtaTüretmeQ̄₁₆'nın en büyük olduğu açı

(5)'teki $\bar Q_{16}(\theta)$'nın türevini sıfıra eşitleyerek en büyük değerin açısı için bir denklem yazın. Grafit/epoksi için yaklaşık açıyı bulun.

İpucu

$U_2\cos2\theta + 4U_3\cos4\theta = 0$; $\cos4\theta = 2\cos^22\theta - 1$ ile $\cos2\theta$'da ikinci derece denklem.

Çözümü göster

$8U_3x^2 + U_2x - 4U_3 = 0$, $x = \cos2\theta$. $U_2 = 85{,}73$, $U_3 = 19{,}71$: $157{,}7x^2 + 85{,}73x - 78{,}84 = 0$ → $x = 0{,}486$ → $2\theta = 60{,}9^\circ$, θ ≈ 30,5°. $\bar Q_{16,\max} = 42{,}87\sin60{,}9^\circ + 19{,}71\sin121{,}9^\circ = 42{,}87(0{,}874) + 19{,}71(0{,}849) \approx 54{,}2$ GPa (30°'deki 54,19 GPa'ya çok yakın).

Alıştırma 5ZorTüretme[T]⁻¹[Q][T]⁻ᵀ

(1)'deki $[R][T][R]^{-1}$'in $[T]^{-\mathsf T}$'ye eşit olduğunu kullanarak $[\bar Q]$'nun simetrik olduğunu gösterin.

İpucu

$(ABC)^{\mathsf T} = C^{\mathsf T}B^{\mathsf T}A^{\mathsf T}$; $[Q]$ simetrik.

Çözümü göster

$[\bar Q] = [T]^{-1}[Q][T]^{-\mathsf T}$. $[\bar Q]^{\mathsf T} = ([T]^{-\mathsf T})^{\mathsf T}[Q]^{\mathsf T}([T]^{-1})^{\mathsf T} = [T]^{-1}[Q][T]^{-\mathsf T} = [\bar Q]$ ✓. Simetri, enerjinin eksenden bağımsız olmasının sonucudur.

Alıştırma 6OrtaKavramsalTutulmuş açılı numune

30° açılı bir tek yönlü numune çekme makinesinin dönemeyen çenelerine bağlanıp çekiliyor. Numune neden “S” biçiminde eğilir? Uçlar serbestçe dönebilseydi ne olurdu?

İpucu

$\gamma_{xy} = \bar S_{16}\sigma_x$; çeneler $\gamma_{xy}$'yi uçlarda engelliyor.

Çözümü göster

Serbest numune σₓ altında kayma şekil değiştirmesi yapmak (Şekil 1) ister; çeneler bunu uçlarda engeller. Engel, uçlarda kesme kuvvetleri ve düzlem içi eğilme momentleri doğurur; numune ortada serbestçe kayarken uçlarda tutulduğundan S biçimini alır [Kaw, s. 123]. Uçlar dönebilseydi numune eğilmeden kayar, gerilme durumu düzgün olurdu.

10. Özet

Özet
  • $[\bar Q] = [T]^{-1}[Q][R][T][R]^{-1} = [T]^{-1}[Q][T]^{-\mathsf T}$; $[\bar S] = [T]^{\mathsf T}[S][T] = [\bar Q]^{-1}$.
  • Açılı tabakada $\bar Q_{16}, \bar Q_{26} \ne 0$: normal–kayma bağlaşımı (genel ortotrop tabaka).
  • $\bar Q_{11}, \bar Q_{12}, \bar Q_{22}, \bar Q_{66}$ θ'da çift, $\bar Q_{16}, \bar Q_{26}$ tek fonksiyonlardır.
  • Değişmez biçim: $\bar Q_{11} = U_1 + U_2\cos2\theta + U_3\cos4\theta$ vb.; $U_1$–$U_4$ açıdan bağımsızdır.

Ders 5.3'te $[\bar S]$'yi mühendislik sabitlerine çeviriyoruz: $E_x$, $E_y$, $G_{xy}$, $\nu_{xy}$ ve bağlaşımı ölçen $m_x$, $m_y$.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
dönüştürülmüş indirgenmiş rijitlik matrisitransformed reduced stiffness matrix$[\bar Q]$GPa
dönüştürülmüş esneklik matrisitransformed reduced compliance matrix$[\bar S]$1/GPa
genel ortotrop tabakagenerally orthotropic lamina——
rijitlik değişmezleristiffness invariants$U_1$–$U_4$GPa

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 125–131 ([Q̄], [S̄], 60° örneği) ve 162–166 (değişmez biçim, Örnek 2.10)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.5 ve 2.7 (s. 111–137), Eş. 2.102–2.106 ve 2.137–2.140, Örnek 2.7, 2.10, 2.11
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Malzeme C (45° karbon/epoksi)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.