Bu derste öğrenecekleriniz
- Kompozit malzemeyi tanımlamak; lif, matris ve arayüzün görevlerini açıklamak
- Lif → tabaka → katmanlı yapı → yapı elemanı ölçek zincirini ve mikromekanik–makromekanik ayrımını açıklamak
- Lif hacim ve kütle oranlarını birbirine çevirmek, kompozitin yoğunluğunu türetmek ve hesaplamak
- İzotrop–anizotrop–ortotrop ve homojen–heterojen kavramlarını örneklerle ayırt etmek
- Tek yönlü bir tabakanın yük doğrultusundaki elastisite modülünü açıya göre hesaplamak ve yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Boeing, 787 yolcu uçağının yapısal ağırlığının yüzde 50'sinin kompozit, yalnız yüzde 12'sinin alüminyum olacağını açıkladığında havacılıkta bir dönem kapandı [Griffiths 2005]. Rüzgâr türbini kanatlarında durum benzer: kabuk cam/epoksi sandviç yapıdır, uzun kanatların yükü taşıyan kiriş başlıklarında karbon lif kullanılır ve malzeme seçimini belirleyen ölçüt rijitliğin ağırlığa oranıdır [Mishnaevsky vd. 2017]. Bina cephelerinde de iki ince levha ile hafif bir çekirdekten oluşan kompozit paneller yaygındır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 156–158].
Bu parçaların ortak özelliği, malzemenin parçayla birlikte tasarlanmasıdır. Çelikten bir levha alırsınız ve her yönde aynı davranır. Karbon/epoksi bir panelde ise lifleri hangi yöne koyduğunuz, kaç tabaka kullandığınız ve tabakaları hangi sırayla dizdiğiniz panelin rijitliğini ve mukavemetini belirler. Bunu hesaplayabilmek için önce dilin temelini kurmamız gerekiyor: kompozit nedir, hangi ölçeklerde incelenir ve "yöne bağlı" davranış sayısal olarak ne kadar büyüktür?
2. Ön bilgiler
Bu derste kullanacağımız mukavemet bilgisi
- Gerilme $\sigma = F/A$; birimi MPa (1 MPa = 1 N/mm²). Kayma gerilmesi $\tau$.
- Şekil değiştirme $\varepsilon = \Delta L / L$ (boyutsuz); kayma şekil değiştirmesi $\gamma$ (radyan). Bu derste $\gamma$ her zaman mühendislik kayma şekil değiştirmesidir, yani dik açıdaki toplam değişimdir.
- Hooke yasası (tek eksenli): $\sigma = E\varepsilon$, $\tau = G\gamma$. Yükleme doğrultusuna dik doğrultuda Poisson büzülmesi: $\varepsilon_{\text{enine}} = -\nu\,\varepsilon_{\text{eksenel}}$. İzotrop malzemede $G = E/[2(1+\nu)]$.
- Düzlemde gerilme dönüşümü: x eksenine θ açısı yapan bir doğrultudaki normal gerilme (Mohr dairesi): $$\sigma_{x'} = \sigma_x\cos^2\theta + \sigma_y\sin^2\theta + 2\tau_{xy}\sin\theta\cos\theta$$ Bölüm 8'deki türetimde yalnız bunu kullanacağız.
- Birimler: 1 GPa = 1000 MPa; 1 g/cm³ = 1000 kg/m³; 1 μm = 10⁻³ mm.
Gerilme ve şekil değiştirmenin tansör olarak ayrıntılı anlatımı Hafta 3'te bu kursta, daha geniş hâli MKC 523 — Gerilme ölçütleri ve denge sayfasında.
3. Kompozit malzeme nedir?
Ders notlarındaki tanım şöyle:
“Kompozit malzeme, makroskopik seviyede birleşen ve birbirleri içinde çözünmeyen iki veya daha fazla bileşenden oluşan yapısal bir malzemedir.”
Kaynak: E. Tüfekçi, MKC 516 ders notları, Bölüm 1: Giriş, slayt 8.
Kompozit malzeme tanımındaki iki ifade belirleyicidir:
- Makroskopik ölçekte birleşme. Bileşenleri mikroskopla (çoğu zaman gözle) ayırt edebilirsiniz. Karbon/epoksi bir kesitte lifler ve aralarındaki reçine ayrı ayrı görünür.
- Birbiri içinde çözünmeme. Bileşenler atom düzeyinde karışırsa sonuç alaşımdır, kompozit değildir. Çelik demir ile karbonun alaşımıdır; betonarme ise çelik ile betonun kompozitidir [Zor, s. 7, 13].
Amaç, bileşenlerin tek başına sağlayamadığı bir özellik bileşimi elde etmektir. Epoksi reçine kolay şekillenir ama yumuşaktır (elastisite modülü yaklaşık 3,8 GPa). Karbon lif çok rijittir (yaklaşık 230 GPa) ama tek başına yalnız çekme taşıyan bir ip gibidir; basınç ya da eğilme taşıyamaz [Kaw, Tablo 1.5 ve 1.10, s. 20, 28]. İkisi birleşince lif doğrultusunda çelik kadar rijit, çeliğin beşte biri yoğunlukta bir malzeme ortaya çıkar.
Kompozit yeni bir fikir değildir: samanla güçlendirilmiş kerpiç, ahşap (selüloz lifleri lignin matrisi içinde), kemik ve kompozit yaylar bilinen örneklerdir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 11–16, 25–26]. Bu kursun konusu ise yirminci yüzyılda gelişen lif takviyeli kompozitler, özellikle de polimer matrisli olanlardır.
4. Bileşenler ve görevleri: lif, matris, arayüz
Lif takviyeli bir kompozitte üç ayrı “oyuncu” vardır:
- Takviye ; bu kursta neredeyse her zaman lif . Yükün büyük kısmını lif taşır; kompozitin lif doğrultusundaki rijitliğini ve mukavemetini belirler. Lifler genellikle 5–15 μm çapında binlerce filamentten oluşan demetler hâlinde satılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 56].
- Matris . Lifleri bir arada ve doğru konumda tutar, yükü liflere aktarır, lifleri nem, kimyasal ve aşınmaya karşı korur. Basınçta lifleri yanal olarak destekleyip tek tek burkulmalarını engeller. Bu yüzden enine rijitlik ve mukavemet, kayma rijitliği ve mukavemeti, basma mukavemeti, tabakalar arası kayma mukavemeti ve ısıl genleşme katsayısı büyük ölçüde matrise bağlıdır [Kaw, s. 15] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 94, 97].
- Arayüz . Yük, matristen life arayüzdeki kayma gerilmesiyle geçer. Arayüz zayıfsa lif taşıyabileceği yükü alamaz; nem ve sıcak gazlar da çatlamış arayüzden lifere ulaşır [Kaw, s. 15–16].
5. Ölçek zinciri: lif, tabaka, katmanlı yapı, yapı
Lif takviyeli bir yapıyı anlamak için birbirinin üstüne kurulan dört ölçekte çalışırız (Şekil 2):
- Lif ve matris (mikrometre). Lifler matris içinde dağılmıştır. Bu ölçekte malzeme açıkça iki fazlıdır.
- Tabaka (0,1–0,3 mm kalınlık). Liflerin hepsi aynı doğrultudaysa tek yönlü tabaka denir. Lif doğrultusuna 1 ekseni, tabaka düzleminde life dik doğrultuya 2 ekseni, kalınlık doğrultusuna 3 ekseni diyoruz. Bu eksenler bütün kurs boyunca aynı kalacak.
- Katmanlı yapı (birkaç mm). Tabakalar farklı açılarda üst üste dizilir. Her tabakanın lif doğrultusu, yapının x–y eksenlerine göre lif açısı ile verilir.
- Yapı elemanı (metre). Panel, boru, kanat, basınçlı kap.
Bu zincir iki inceleme düzeyine karşılık gelir:
- Mikromekanik : lif ve matris ayrı fazlar olarak ele alınır ve bunların özelliklerinden, oranlarından ve dizilişinden tabakanın ortalama (etkin) özellikleri bulunur. “Karbon lif + epoksi + yüzde 60 lif → tabakanın $E_1$'i kaç?” sorusu mikromekanik bir sorudur.
- Makromekanik : tabaka, etkin özellikleri bilinen homojen bir malzeme kabul edilir; lif ve matris artık ayrı görülmez. Tabakaların açıları ve sırası üzerinden katmanlı yapının davranışı hesaplanır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 35] [Kaw, s. 51–52].
“Homojen kabul etmek” ne demek?
Bir tabakanın içinde lifler ve matris vardır; bir noktayı lifin üstünde seçerseniz özellikler başka, matrisin içinde seçerseniz başka çıkar. Ama tabaka kalınlığı (0,15 mm) bir lif çapının (yaklaşık 0,007 mm) yirmi katıdır ve bizi ilgilendiren gerilmeler binlerce lif üzerinde ortalanmış gerilmelerdir. Bu ölçekte tabakayı, ortalama özellikleri olan tek bir malzeme gibi düşünmek çok iyi bir yaklaşımdır. Hafta 3–6 ve 10–14'teki bütün hesaplar bu kabule dayanır.
6. Hacim oranı ve yoğunluk
Bir kompozitin en temel tarifi, içinde ne kadar lif olduğudur. Bunu lif hacim oranı ile veririz. Kompozitin hacmi $v_c$, liflerin toplam hacmi $v_f$, matrisinki $v_m$ ise:
$$ V_f = \frac{v_f}{v_c}, \qquad V_m = \frac{v_m}{v_c} $$Burada $V_m$ matris hacim oranıdır . Yapısal kompozitlerde $V_f$ tipik olarak 0,45–0,70 arasındadır [Kaw, Tablo 2.1, s. 106].
Kompozitin yoğunluğu: türetim
- Kompozitte boşluk (hava kabarcığı) yoktur: $v_c = v_f + v_m$, dolayısıyla $V_f + V_m = 1$.
- Kütle korunur: $w_c = w_f + w_m$.
- Lifin ve matrisin yoğunluğu ($\rho_f$, $\rho_m$) üretim sırasında değişmez.
Adım 1. Kütleleri yoğunluk ve hacim cinsinden yazalım: $w_f = \rho_f v_f$, $w_m = \rho_m v_m$, $w_c = \rho_c v_c$.
Adım 2. Kütle korunumuna yerleştirelim: $\rho_c v_c = \rho_f v_f + \rho_m v_m$.
Adım 3. Her iki tarafı $v_c$'ye bölelim:
$$ \rho_c = \rho_f V_f + \rho_m V_m = \rho_f V_f + \rho_m (1 - V_f) \tag{1} $$Üreticiler reçine miktarını çoğu zaman kütlece verir (ör. “prepreg reçine içeriği ağırlıkça %35”). Bu yüzden lif kütle oranına da ihtiyacımız var: $W_f = w_f / w_c$, $W_m = 1 - W_f$. Bölme işlemini bu kez kütlelerle yaparsak:
$$ W_f = \frac{\rho_f v_f}{\rho_c v_c} = \frac{\rho_f}{\rho_c}\,V_f \tag{2} $$Türetme Kütle oranından hacim oranına geçiş
Kütle oranları biliniyorsa hacimler $v_f = w_f/\rho_f$ ve $v_m = w_m/\rho_m$ olur. Hacim oranı tanımına yerleştirip pay ve paydayı $w_c$'ye bölersek:
$$ V_f = \frac{w_f/\rho_f}{w_f/\rho_f + w_m/\rho_m} = \frac{W_f/\rho_f}{W_f/\rho_f + W_m/\rho_m} \tag{3} $$Bu bağıntı da yalnızca kütle korunumu ve boşluksuzluk kabulüne dayanır.
Bağıntı (1) için dört soru
- Nereden geliyor? Kütle korunumu ve hacimlerin toplanabilirliğinden; başka hiçbir fiziksel kabul yok.
- Hangi şartlarda geçerli? Boşluk yoksa. Gerçek parçalarda birkaç yüzdeye varan boşluk olabilir; o zaman ölçülen yoğunluk (1)'den küçük çıkar. Aradaki fark boşluk oranını hesaplamak için kullanılır (Hafta 7). Ayrıca $V_f$ bir ortalamadır; parçanın içinde yerel olarak değişebilir.
- Nasıl uygulanır? $\rho_f$, $\rho_m$ ve $V_f$ (ya da kütle oranları ve (3)) ile doğrudan. Aşağıdaki iki örnek.
- Sonuç ne anlama gelir? Yoğunluk bileşenlerin hacimce ağırlıklı ortalamasıdır, yani bir karışım kuralıdır. Bu bir istisnadır: Hafta 7'de göreceğimiz gibi life dik doğrultudaki rijitlik ($E_2$) ve kayma rijitliği ($G_{12}$) böyle basit bir ortalama vermez.
Karbon/epoksi tabakanın yoğunluğu ve lif kütle oranı
Verilenler
Karbon (grafit) lif: $\rho_f = 1{,}8$ g/cm³. Epoksi: $\rho_m = 1{,}28$ g/cm³ [Kaw, Tablo 1.5 ve 1.10]. Lif hacim oranı $V_f = 0{,}60$.
İstenenler
Kompozitin yoğunluğu $\rho_c$ ve lif kütle oranı $W_f$.
Model ve kabuller
Boşluksuz tabaka; (1) ve (2) bağıntıları.
Çözüm
$$ \rho_c = 1{,}8 \times 0{,}60 + 1{,}28 \times 0{,}40 = 1{,}080 + 0{,}512 = 1{,}592\ \text{g/cm}^3 $$ $$ W_f = \frac{1{,}8}{1{,}592}\times 0{,}60 = 0{,}678 \quad\Rightarrow\quad W_m = 0{,}322 $$Birim kontrolü
(g/cm³)·(boyutsuz) = g/cm³. $W_f$ için (g/cm³)/(g/cm³) = boyutsuz. Sağlama: $0 < W_f < 1$ ve lif matristen yoğun olduğu için $W_f > V_f$ olmalı: 0,678 > 0,60 ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Sonuç, Kaw'ın tek yönlü grafit/epoksi için verdiği 1,6 bağıl yoğunlukla uyumlu [Kaw, Tablo 1.1, s. 6]. Kütlece bakınca malzemenin üçte ikisinden fazlası lif; reçine hacmin %40'ı olsa da kütlenin yalnız %32'si. Bir parçanın kütlesini azaltmak isteyen tasarımcı için $V_f$'yi artırmak yoğunluğu yükseltir (lif daha ağır), ama rijitliği çok daha hızlı artırır. Bu dengeyi Ders 1.2'de inceleyeceğiz.
Benzer problem — kendinizi sınayınCam/epoksi
Cam lif ($\rho_f = 2{,}5$ g/cm³) ve epoksiden ($1{,}28$ g/cm³) oluşan, $V_f = 0{,}55$ olan bir tabakanın yoğunluğunu ve lif kütle oranını bulun.
Çözümü göster
Cam lif karbondan daha yoğun olduğu için aynı hacim oranında kütle oranı daha yüksek (0,705 > 0,678) ve kompozit daha ağır.
Prepreg reçine içeriğinden panel kütlesi
Verilenler
Karbon/epoksi prepreg: reçine içeriği ağırlıkça %35 ($W_m = 0{,}35$, $W_f = 0{,}65$). PAN esaslı karbon lif $\rho_f = 1{,}78$ g/cm³ [Kaw, Tablo 1.8, s. 25], epoksi $\rho_m = 1{,}28$ g/cm³. Panel 1,2 m × 0,8 m, 16 tabaka, her tabaka 0,15 mm.
İstenenler
$V_f$, $\rho_c$ ve panel kütlesi. Karşılaştırma için aynı kalınlıkta alüminyum levhanın kütlesi ($\rho = 2{,}70$ g/cm³).
Model ve kabuller
Kürleme sonrası boşluk ve reçine kaybı yok kabul ediliyor (gerçekte vakum torbalamada bir miktar reçine emilir; Hafta 2). Bağıntı (3), sonra (1).
Çözüm
1. Hacim oranı:
$$ V_f = \frac{0{,}65/1{,}78}{0{,}65/1{,}78 + 0{,}35/1{,}28} = \frac{0{,}3652}{0{,}3652 + 0{,}2734} = 0{,}572 $$2. Yoğunluk:
$$ \rho_c = 1{,}78 \times 0{,}572 + 1{,}28 \times 0{,}428 = 1{,}566\ \text{g/cm}^3 $$3. Hacim: kalınlık $h = 16 \times 0{,}15 = 2{,}40$ mm; $v_c = 1{,}2 \times 0{,}8 \times 0{,}0024 = 0{,}002304$ m³.
4. Kütle: $m = 1566 \times 0{,}002304 = 3{,}61$ kg. Aynı kalınlıkta alüminyum: $2700 \times 0{,}002304 = 6{,}22$ kg.
Birim kontrolü
$\rho_c$ g/cm³ → ×1000 → kg/m³; kg/m³ × m³ = kg ✓. Ara kontrol: $V_f$ (0,572) < $W_f$ (0,65), çünkü lif daha yoğun ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Karbon/epoksi panel aynı kalınlıktaki alüminyumdan %42 hafif. Ama “aynı kalınlık” adil bir karşılaştırma değildir: alüminyum her yönde aynı rijitliğe sahipken, 16 tabakanın açıları panelin hangi yönde ne kadar rijit olacağını belirler. Adil karşılaştırma “aynı görevi yapan” parçalar arasında yapılır; bunu Ders 1.2'de malzeme indisleriyle kuracağız.
Benzer problem — kendinizi sınayınCam/epoksi kapak
E-cam ($\rho_f = 2{,}54$ g/cm³ [Kaw, Tablo 1.6]) ve epoksiden ($1{,}28$ g/cm³) yapılan prepregte reçine içeriği ağırlıkça %40'tır. 1,0 m × 0,5 m boyutunda, her biri 0,25 mm olan 10 tabakalı bir kapağın $V_f$, $\rho_c$ ve kütlesini bulun.
İpucu
Önce (3) ile $V_f$'yi, sonra (1) ile yoğunluğu bulun; kalınlık 2,5 mm.
Çözümü göster
Hacim $1{,}0 \times 0{,}5 \times 0{,}0025 = 0{,}00125$ m³; kütle $1822 \times 0{,}00125 = 2{,}28$ kg. Kütlece %60 lif olmasına karşın hacimce yalnız %43 lif var; cam lifin yüksek yoğunluğu bu farkı büyütüyor.
7. Yöne ve konuma bağlılık
Kompozitleri metallerden ayıran iki özellik, malzeme özelliklerinin doğrultuya ve konuma bağlı olabilmesidir. Bu ikisi birbirinden bağımsız kavramlardır [Kaw, s. 53] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 29–31]:
- Doğrultuya göre: bir noktada özellikler her doğrultuda aynıysa malzeme izotroptur ; doğrultuya göre değişiyorsa anizotroptur . Birbirine dik üç simetri düzlemi olan özel anizotrop malzemeye ortotrop denir. İzotrop malzemenin sonsuz, ortotrop malzemenin üç, genel anizotrop malzemenin hiç simetri düzlemi yoktur.
- Konuma göre: özellikler cismin her noktasında aynıysa cisim homojendir , noktadan noktaya değişiyorsa heterojendir .
Hangi sınıfta olduğu, hangi ölçekte baktığımıza bağlıdır. Mikro ölçekte lif takviyeli bir kompozit hem heterojen hem anizotroptur. Makro ölçekte (Şekil 2'deki tabaka) homojen kabul edilir ama anizotrop kalır. Bu kursun büyük kısmı “homojen, ortotrop tabaka” modelini kullanır.
Ortotrop, izotrop demek değildir
Tek yönlü bir tabaka 1-2-3 eksenlerine göre ortotroptur: bu üç eksen boyunca yüklediğinizde normal gerilme yalnız normal şekil değiştirme, kayma gerilmesi yalnız kayma şekil değiştirmesi oluşturur. Ama bu eksenlerin dışında bir doğrultuda yüklerseniz, hem rijitlik çok değişir hem de çekme bir kayma şekil değiştirmesi doğurur. Sonraki bölüm bu farkın ne kadar büyük olduğunu gösteriyor.
8. Tek yönlü tabaka yöne ne kadar bağlı?
Lif doğrultusu x ekseniyle θ açısı yapan tek yönlü bir tabakayı x doğrultusunda çektiğimizi düşünelim (Şekil 4). Tabakanın bu doğrultudaki görünür elastisite modülü $E_x = \sigma_x/\varepsilon_x$ θ ile nasıl değişir? Bunun için tabakanın 1-2 eksenlerindeki dört sabitini kullanacağız: boyuna modül $E_1$, enine modül $E_2$, asıl Poisson oranı $\nu_{12}$ ve düzlem içi kayma modülü $G_{12}$.
- Tabaka makro ölçekte homojen ve ortotrop; 1-2 eksenleri malzeme eksenleri.
- Doğrusal elastik davranış, küçük şekil değiştirme.
- Düzlem gerilme; uygulanan tek gerilme $\sigma_x$ ($\sigma_y = \tau_{xy} = 0$).
- Tabaka serbestçe şekil değiştirebiliyor: uçları kaymayı engelleyecek biçimde tutulmuyor.
Türetme E_x(θ) bağıntısının türetimi (dört adım)
Adım 1 — Gerilmeyi malzeme eksenlerine taşı. Ön bilgilerdeki dönüşümde $\sigma_y = \tau_{xy} = 0$ koyarsak:
$$ \sigma_1 = \sigma_x\cos^2\theta,\qquad \sigma_2 = \sigma_x\sin^2\theta,\qquad \tau_{12} = -\sigma_x\sin\theta\cos\theta $$Adım 2 — Malzeme eksenlerinde Hooke yasası. Ortotrop tabakada normal gerilmeler yalnız normal şekil değiştirme, kayma gerilmesi yalnız kayma şekil değiştirmesi doğurur. $\sigma_2$'nin 1 doğrultusunda yarattığı büzülmeyi karşılıklılık bağıntısı $\nu_{21}/E_2 = \nu_{12}/E_1$ ile yazıyoruz (Hafta 3'te türetilecek):
$$ \varepsilon_1 = \frac{\sigma_1}{E_1} - \frac{\nu_{12}}{E_1}\sigma_2,\qquad \varepsilon_2 = -\frac{\nu_{12}}{E_1}\sigma_1 + \frac{\sigma_2}{E_2},\qquad \gamma_{12} = \frac{\tau_{12}}{G_{12}} $$Adım 3 — Şekil değiştirmeyi x doğrultusuna geri taşı. 1-2 eksenlerinden x eksenine dönüşümde (açı −θ), mühendislik kayma şekil değiştirmesiyle:
$$ \varepsilon_x = \varepsilon_1\cos^2\theta + \varepsilon_2\sin^2\theta - \gamma_{12}\sin\theta\cos\theta $$Adım 4 — Yerleştir ve topla. $c = \cos\theta$, $s = \sin\theta$ ile:
$$ \varepsilon_x = \sigma_x\left[\frac{c^2(c^2 - \nu_{12}s^2)}{E_1} + \frac{s^2}{E_2}s^2 - \frac{\nu_{12}c^2 s^2}{E_1} + \frac{s^2c^2}{G_{12}}\right] $$Köşeli parantezi düzenleyip $E_x = \sigma_x/\varepsilon_x$ yazınca bağıntı (4) elde edilir.
Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Eş. 2.130, s. 125. Aynı bağıntı Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 144'te de verilir; Hafta 5'te matris gösterimiyle yeniden türetilecek.
Bağıntı (4) için dört soru
- Nereden geliyor? Gerilme dönüşümü + ortotrop Hooke yasası + şekil değiştirme dönüşümü. Başka kabul yok.
- Hangi şartlarda geçerli? Tek başına, serbestçe şekil değiştirebilen tek yönlü bir tabaka; yalnız $\sigma_x$ yüklemesi; doğrusal elastik bölge. Katmanlı bir yapının içindeki bir tabakaya doğrudan uygulanamaz, çünkü komşu tabakalar onun şekil değiştirmesini kısıtlar (Hafta 10–11). Uçları tutulmuş bir deney numunesinde de kayma bağlaşımı engellendiği için ölçülen değer farklı olabilir [Kaw, s. 123].
- Nasıl uygulanır? $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$ ve θ verilince doğrudan hesaplanır. Sağlama: θ = 0° için $E_x = E_1$, θ = 90° için $E_x = E_2$.
- Sonuç ne anlama gelir? Aşağıdaki örnek ve araç gösteriyor: küçük bir açı sapması bile rijitliği çok düşürür, çünkü yük hızla matrisin baskın olduğu kayma ve enine modlara kayar.
Grafit/epoksi tabakada yöne bağlı rijitlik
Verilenler
Tek yönlü grafit/epoksi: $E_1 = 181$ GPa, $E_2 = 10{,}30$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}28$, $G_{12} = 7{,}17$ GPa [Kaw, Tablo 2.1, s. 106]. Karşılaştırma için çelik: $E = 206{,}84$ GPa (her yönde).
İstenenler
θ = 0°, 45° ve 90° için $E_x$.
Model ve kabuller
Bağıntı (4) ve kabulleri.
Çözüm
θ = 0°: $c = 1$, $s = 0$ → $1/E_x = 1/E_1$ → $E_x = 181$ GPa.
θ = 90°: $c = 0$, $s = 1$ → $E_x = E_2 = 10{,}30$ GPa.
θ = 45°: $c^2 = s^2 = 0{,}5$, $c^4 = s^4 = s^2c^2 = 0{,}25$:
$$ \frac{1}{E_x} = \frac{0{,}25}{181} + \left(\frac{1}{7{,}17} - \frac{2\times 0{,}28}{181}\right)0{,}25 + \frac{0{,}25}{10{,}30} $$ $$ = 0{,}001381 + (0{,}13947 - 0{,}00309)\times 0{,}25 + 0{,}024272 = 0{,}059747\ \text{GPa}^{-1} $$ $$ E_x(45^\circ) = 16{,}74\ \text{GPa} $$Birim kontrolü
Her terim 1/GPa; $\nu_{12}$ boyutsuz olduğundan parantez içi tutarlı ✓. Sınır durumlar: 0° ve 90° sonuçları $E_1$ ve $E_2$'ye eşit ✓. Aynı bağıntıyla θ = 60° için 12,42 GPa çıkıyor; bu Kaw'ın Örnek 2.9'daki sonucuyla birebir aynı [Kaw, s. 126–127].
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Lif doğrultusunda çeliğin %88'i kadar rijit olan tabaka, 45°'de çeliğin yalnızca %8'i, 90°'de %5'i kadar rijittir. 45°'deki değeri en çok $1/G_{12}$ terimi belirliyor (0,0341 / 0,0597, yani yaklaşık %57): yük artık lifleri çekmiyor, matrisi kaydırıyor. Mühendislik sonucu: tek yönlü tabaka yalnızca yükün yönü kesin bilinen yerlerde tek başına kullanılabilir; yük birden fazla yönden geliyorsa farklı açılarda tabakalar dizmek gerekir. Katmanlı yapıların varlık nedeni budur.
Benzer problem — kendinizi sınayınCam/epoksi tabaka, θ = 30°
Kaw Tablo 2.1'deki cam/epoksi tabaka için ($E_1 = 38{,}6$ GPa, $E_2 = 8{,}27$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}26$, $G_{12} = 4{,}14$ GPa) θ = 30°'de $E_x$'i bulun ve $E_1$'e oranını grafit/epoksinin aynı açıdaki oranıyla karşılaştırın.
İpucu
$c^2 = 0{,}75$, $s^2 = 0{,}25$, $c^4 = 0{,}5625$, $s^4 = 0{,}0625$, $s^2c^2 = 0{,}1875$.
Çözümü göster
$E_x = 15{,}41$ GPa, yani $E_1$'in %40'ı. Grafit/epoksi aynı açıda (araçtan ya da (4)'ten) 28,78 GPa, $E_1$'in yalnız %16'sı. Cam/epoksi daha az anizotroptur ($E_1/E_2 = 4{,}7$; grafit/epoksi için 17,6); bu yüzden açıya daha az duyarlıdır.
Kendiniz deneyin
Aşağıdaki araç (4) bağıntısını bütün açılar için hesaplayıp kutupsal grafikte çizer. Merkezden bir doğrultuya olan uzaklık, tabakayı o doğrultuda çektiğinizde ölçeceğiniz $E_x$'tir. Çelik ve alüminyum daire çizer; kompozit ise lif doğrultusunda uzamış bir şekil. Malzemeyi değiştirin, kendi değerlerinizi girin ve θ kaydırıcısıyla bir doğrultu seçin.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Çözümlü örnek 1.1.3'teki değerleri kullanabilirsiniz: 0°'de 181, 45°'de 16,74, 90°'de 10,30 GPa.
Denemeniz için: grafit/epoksiyi seçin ve kaydırıcıyı 0°'den yavaşça artırın. $E_x$ hangi açıda $E_1$'in yarısına iner? (Alıştırma 4.) Sonra malzeme listesinden “İzotrop sağlaması”nı seçin: $E_1 = E_2$ ve $G_{12} = E/[2(1+\nu)]$ girildiğinde grafik tam bir daireye dönüşür.
9. Sık yapılan hatalar
- Kompoziti alaşımla karıştırmak. Alaşımda bileşenler atom düzeyinde karışır; kompozitte ayrı fazlar olarak kalır ve arayüzle birbirine bağlanır.
- Heterojen ile anizotropu eş anlamlı sanmak. Biri konuma, diğeri doğrultuya bağlılıktır. Bir ucu ısıtılmış çelik çubuk heterojen ama izotroptur; makro ölçekte tek yönlü tabaka homojen ama anizotroptur.
- Kütle oranını hacim oranı yerine kullanmak. “Ağırlıkça %65 lif”, hacimce %65 lif demek değildir (Örnek 1.1.2'de 0,572). Mikromekanik bağıntılar hacim oranıyla çalışır.
- Lifin özelliğini kompozitin özelliği sanmak. Karbon lifin modülü 230 GPa'dır; $V_f = 0{,}70$ olan tek yönlü tabakanınki 181 GPa'dır ve bu da yalnız lif doğrultusunda geçerlidir [Kaw, s. 5].
- Tek yönlü tabakanın “biraz” yöne bağlı olduğunu düşünmek. Grafit/epoksi 12°'lik bir sapmada rijitliğinin yarısını kaybeder (Alıştırma 4). Lif hizası üretimde en çok dikkat edilen konulardan biridir.
- θ'nın yönünü ters almak. θ, x ekseninden 1 eksenine, saat yönünün tersine pozitiftir. $E_x$ yalnız $\cos^2$ ve $\sin^2$ içerdiği için işarete duyarsızdır; ama Hafta 5'te kayma bağlaşımı terimlerinin işareti θ'nın işaretiyle değişecek.
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalHangi sınıf, hangi ölçek?
Aşağıdakileri homojen/heterojen ve izotrop/anizotrop olarak sınıflandırın; gerekiyorsa hangi ölçekte baktığınızı belirtin: (a) betonarme kiriş, (b) ahşap kiriş, (c) kısa ve rastgele yönlenmiş cam lif katkılı enjeksiyon plastik parça, (d) makro ölçekte tek yönlü karbon/epoksi tabaka, (e) oda sıcaklığında alüminyum levha.
İpucu
Önce “özellik noktadan noktaya değişiyor mu?”, sonra “bir noktada doğrultuya göre değişiyor mu?” diye sorun. Rastgele yönlenmiş kısa lifler büyük ölçekte hiçbir doğrultuyu kayırmaz.
Çözümü göster
(a) Heterojen (donatı ve beton ayrı); kiriş ölçeğinde donatı boyuna yerleştiği için anizotrop davranır. (b) Ahşap: lif doğrultusunda çok daha rijit, yani anizotrop; yıllık halkalar ve budaklar nedeniyle heterojen; makro ölçekte genellikle homojen ve ortotrop kabul edilir. (c) Mikro ölçekte heterojen ve anizotrop; parça ölçeğinde lifler rastgele dağılmışsa yaklaşık homojen ve izotrop (bu yüzden bu tür kompozitlere bazen yarı izotrop denir [Zor, s. 22]). Kalıp içindeki akış lifleri yönlendirirse izotropluk bozulur. (d) Homojen, anizotrop (ortotrop). (e) Homojen, izotrop.
Alıştırma 2KolaySayısalTablodaki yoğunluktan lif oranı
Kaw Tablo 1.1, tek yönlü cam/epoksi için bağıl yoğunluğu 1,8, grafit/epoksi için 1,6 olarak verir. Cam lif 2,5, grafit lif 1,8, epoksi 1,28 g/cm³ ise her biri için $V_f$ ne olmalıdır? Aynı kitabın Tablo 2.1'i bu malzemeler için $V_f$ = 0,45 ve 0,70 verir. Fark nereden geliyor?
İpucu
(1)'i $V_f$ için çözün: $V_f = (\rho_c - \rho_m)/(\rho_f - \rho_m)$. Sonra $\rho_c$'deki ±0,05'lik yuvarlamanın $V_f$'yi ne kadar değiştirdiğine bakın.
Çözümü göster
Cam/epoksi: $V_f = (1{,}8 - 1{,}28)/(2{,}5 - 1{,}28) = 0{,}426$. Grafit/epoksi: $V_f = (1{,}6 - 1{,}28)/(1{,}8 - 1{,}28) = 0{,}615$.
Fark yuvarlamadan geliyor. $\mathrm{d}V_f/\mathrm{d}\rho_c = 1/(\rho_f - \rho_m)$; grafit/epoksi için bu 1/0,52 ≈ 1,9'dur, yani yoğunluktaki 0,05 g/cm³'lük yuvarlama $V_f$'yi yaklaşık 0,1 değiştirir. $V_f = 0{,}70$ ile (1) 1,644 g/cm³ verir, bu da tek ondalıkla “1,6” yazılır. Ders: yoğunluktan lif oranı çıkarmak hassas ölçüm ister; yuvarlanmış tablo değerleri bunun için uygun değildir.
Alıştırma 3OrtaSayısalYoğunluk sınırı
Bir drone kolu için karbon/epoksi kompozitin yoğunluğunun 1,55 g/cm³'ü geçmemesi isteniyor ($\rho_f = 1{,}8$, $\rho_m = 1{,}28$ g/cm³). İzin verilen en büyük $V_f$ nedir? Bu sınır rijitlik açısından neden istenmeyen bir sınırdır?
İpucu
(1) $V_f$ ile doğrusal artar. İkinci soru için lif doğrultusundaki modülün $V_f$ ile nasıl değiştiğini düşünün.
Çözümü göster
$V_f \le (1{,}55 - 1{,}28)/(1{,}8 - 1{,}28) = 0{,}519$. Lif doğrultusundaki modül yaklaşık $E_f V_f + E_m V_m$ ile artar (Hafta 7); lif, matristen 60 kat rijittir. $V_f$'yi 0,60'tan 0,52'ye indirmek yoğunluğu yalnız %2,6 (1,592 → 1,55 g/cm³) azaltırken lif doğrultusundaki modülü yaklaşık %13 düşürür. Hafif tasarımda ölçüt yoğunluğun kendisi değil, rijitliğin yoğunluğa oranıdır; bu sınır kütleyi azaltmak yerine çoğu zaman artırır (parça daha kalın yapılmak zorunda kalır).
Alıştırma 4OrtaSayısalYarı rijitlik açısı
Kaw Tablo 2.1'deki grafit/epoksi tabaka için $E_x$ hangi açıda $E_1$'in yarısına iner? Hangi açıda $E_1$'in %10'una iner? Araçla ya da (4) ile bulun.
İpucu
(4)'ü θ için kapalı biçimde çözmek zahmetli; araçta kaydırıcıyı gezdirin ya da hesap makinesinde birkaç açı deneyip aralığı daraltın (ikiye bölme).
Çözümü göster
$E_x = 90{,}5$ GPa için θ ≈ 12,2°; $E_x = 18{,}1$ GPa için θ ≈ 42,2°. Lif hizasındaki 12°'lik bir sapma rijitliğin yarısını götürür. Bu yüzden basınçlı kap, profil çekme ve otomatik bant yatırma gibi yöntemlerde lif açısı sıkı toleranslarla kontrol edilir.
Alıştırma 5ZorTüretmeİzotrop malzeme sağlaması
(a) (4)'te $E_1 = E_2 = E$, $\nu_{12} = \nu$ ve $G_{12} = E/[2(1+\nu)]$ koyarak $E_x$'in θ'dan bağımsız olduğunu gösterin. (b) $E = 200$ GPa, $\nu = 0{,}3$ fakat $G_{12} = 60$ GPa olsaydı $E_x(45^\circ)$ ne olurdu? Böyle bir malzeme izotrop mudur?
İpucu
$1/G - 2\nu/E$ ifadesine $1/G = 2(1+\nu)/E$ koyun ve $c^4 + 2s^2c^2 + s^4 = (c^2+s^2)^2$ olduğunu kullanın.
Çözümü göster
(a) $1/G_{12} - 2\nu/E = 2(1+\nu)/E - 2\nu/E = 2/E$. O hâlde
$$ \frac{1}{E_x} = \frac{c^4 + 2s^2c^2 + s^4}{E} = \frac{(c^2+s^2)^2}{E} = \frac{1}{E} $$ve her θ için $E_x = E$.
(b)
$$ \frac{1}{E_x} = \frac{0{,}25}{200} + \left(\frac{1}{60} - \frac{0{,}6}{200}\right)0{,}25 + \frac{0{,}25}{200} = 0{,}005917 \;\Rightarrow\; E_x = 169{,}0\ \text{GPa} $$0° ve 90°'de 200 GPa, 45°'de 169 GPa: malzeme 1 ve 2 doğrultularında aynı rijitlikte olsa da izotrop değildir. İzotropluk için iki doğrultunun eşitliği yetmez; $G$, $E$ ve $\nu$ arasındaki bağıntı da sağlanmalıdır. (Kübik kristaller ve dengeli dokuma kumaşlar böyle davranır.)
Alıştırma 6OrtaKavramsalZayıf matris, basma mukavemeti
Matrisin modülü lifin altmışta biri kadarken, Kaw tek yönlü kompozitin basma mukavemetini “matrisin etkilediği” özellikler arasında sayar. Neden? Bu, Örnek 1.1.3'te 90° ve 45°'deki düşük rijitlikle nasıl ilişkili?
İpucu
Basınç altında çok ince, uzun bir çubuk ne yapar? Onu yanal olarak ne tutar?
Çözümü göster
Lifler son derece ince ve uzundur; tek başına basınç altında hemen burkulurlar. Onları yanal olarak destekleyen matristir. Lifler mikro ölçekte burkulmaya (mikro burkulma) zorlandığında matris kayma şekil değiştirmesi yapar; dolayısıyla basma mukavemeti matrisin kayma rijitliği ve mukavemetiyle sınırlanır. Aynı mekanizma 45° ve 90° yüklemede de işler: yük lif boyunca değil, matrisin kayma ve enine şekil değiştirmesi üzerinden taşınır. İki durumda da “zincirin zayıf halkası” matristir.
11. Özet
- Kompozit, makro ölçekte birleşen ve birbiri içinde çözünmeyen bileşenlerden oluşur. Lif yükü taşır; matris lifleri tutar, korur, yükü aktarır ve basınçta destekler; aktarım arayüzdeki kayma gerilmesiyle olur.
- Ölçek zinciri: lif ve matris → tabaka → katmanlı yapı → yapı elemanı. Mikromekanik lif ve matristen tabaka özelliklerini, makromekanik tabakalardan yapı davranışını bulur.
- Boşluksuz kompozitte $\rho_c = \rho_f V_f + \rho_m V_m$ ve $W_f = (\rho_f/\rho_c)V_f$. Üretici verisi çoğu zaman kütlecedir; hacim oranına (3) ile geçilir.
- Homojen–heterojen konuma, izotrop–anizotrop doğrultuya bağlılıktır. Makro ölçekte tabaka homojen ve ortotrop kabul edilir.
- Tek yönlü tabakada $E_x$ bağıntı (4) ile açıya bağlıdır. Grafit/epoksi 45°'de lif doğrultusundaki rijitliğinin yalnız %9'unu gösterir.
Sonraki derste, kompozitin metallere göre “daha iyi” olduğu iddiasını sayılarla sınayacağız: hangi yüklemede, hangi ölçüte göre ve ne kadar?
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| kompozit malzeme | composite material | — | — |
| takviye | reinforcement | — | — |
| lif | fiber (fibre) | indis $f$ | — |
| rijitlik | stiffness | — | duruma göre (N/mm, N·mm²…) |
| mukavemet | strength | $\sigma_{\ult}$ | MPa |
| matris | matrix | indis $m$ | — |
| arayüz | interface | — | — |
| tabaka | lamina (ply, layer) | — | — |
| tek yönlü tabaka | unidirectional lamina | — | — |
| katmanlı yapı | laminate | — | — |
| lif açısı | fiber orientation angle | $\theta$ | ° (derece) |
| mikromekanik | micromechanics | — | — |
| makromekanik | macromechanics | — | — |
| lif hacim oranı | fiber volume fraction | $V_f$ | boyutsuz (0–1 veya %) |
| matris hacim oranı | matrix volume fraction | $V_m$ | boyutsuz |
| yoğunluk | density | $\rho$ | kg/m³ (veya g/cm³) |
| lif kütle oranı | fiber mass (weight) fraction | $W_f$ | boyutsuz |
| izotrop | isotropic | — | — |
| anizotrop | anisotropic | — | — |
| ortotrop | orthotropic | — | — |
| homojen | homogeneous | — | — |
| heterojen | heterogeneous (nonhomogeneous) | — | — |
| elastisite modülü | Young's modulus (modulus of elasticity) | $E$ | GPa (= 1000 MPa) |
| Poisson oranı | Poisson's ratio | $\nu$, $\nu_{12}$ | boyutsuz |
| kayma modülü | shear modulus | $G$, $G_{12}$ | GPa |
Kaynaklar
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 8–35 (tanım, terimler), 56–61 (lifler), 94–97 (matris ve arayüz)
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1.1 ve 1.4 (s. 1–4, 12–16, 51–54); Eş. 2.130 ve Örnek 2.9 (s. 125–127); Tablo 1.5, 1.6, 1.8, 1.10, 2.1
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.1–1.2 ve 1.7 (s. 6–8, 20–25)
- B. Griffiths, “Boeing sets pace for composite usage in large civil aircraft”, CompositesWorld, 1 Mayıs 2005. compositesworld.com — Boeing 787'de malzeme payları
- L. Mishnaevsky Jr., K. Branner, H. N. Petersen, J. Beauson, M. McGugan, B. F. Sørensen, “Materials for Wind Turbine Blades: An Overview”, Materials, 10(11), 1285, 2017. doi:10.3390/ma10111285 — rüzgâr türbini kanadı malzemeleri
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026.
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.