Akademik / MKC 516 / Hafta 13 / Ders 13.1

Hafta 13 · Ders 13.1 · ~75 dk

Katmanlı yapıların tasarımı

Final sınavındaki basınçlı kabı karbon/epoksiyle yeniden tasarlıyoruz: 18 kat dayanım için yeter, ama burulma burkulması 36 kat ister. Bu derste dayanım ve kararlılığı birlikte sınayan tasarım akışını kuruyor, çeliğe göre %78 hafif bir dizilime ulaşıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Yükleri katmanlı yapının bileşkelerine çevirmek
  • Kat açılarını yük doğrultularına göre seçmek ve simetrik dengeli dizilim kurmak
  • Tsai–Wu dayanımını ve burulma burkulmasını birlikte kontrol etmek
  • Kütleye göre en iyi dizilimi seçip çelik çözümle karşılaştırmak
Hafta
Hafta 13 — Katmanlı yapıların tasarımı
Süre
~75 dk
Ön koşul
Ders 12.2, Ders 12.1.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 9. Kompozit katmanlı yapılarda kalınlık boyunca gerilme ve şekil değişimini hesaplayacaktır.
  • ÖÇ 10. Katmanlı yapıların tasarımını ve analizini yapacak, çıkan sonuçları yorumlayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Hafta 10–12'de verilen bir dizilimin davranışını hesapladık. Tasarım ters yönde ilerler: yük, güvenlik katsayısı ve kısıtlar verilir; açılar, sıra ve kat sayısı aranır. Seçenek çoktur ve tek bir formül yoktur, ama izlenen akıl yürütme düzenlidir: yükün yönlerini oku, her yönü taşıyacak katları seç, dizilimi bağlaşımsız olacak biçimde kur, dayanım ve kararlılık (burkulma) ölçütlerini birlikte sına, en hafif (ya da en ucuz) çözümü seç. Bu derste bu akışı MKC 516 Final sınavındaki basınçlı kap üzerinden uyguluyoruz: çelik kabı karbon/epoksiyle değiştirip ağırlığı yaklaşık %78 azaltıyoruz ve bu tasarımı dayanımın değil burkulmanın belirlediğini görüyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hafta 10–12'den

[A], [B], [D] ve kat gerilmeleri (Ders 10.2), simetrik ve dengeli dizilimin sıfırladığı terimler (Ders 12.1), Tsai–Wu mukavemet oranı ve ilk katman kırılması (Ders 6.1, 12.2), düzlem içi modüller (Ders 11.1). İnce cidarlı silindirde iç basınçla eksenel ve çevresel gerilme $\sigma_x = pd/(4t)$, $\sigma_y = pd/(2t)$; burulmada $\tau = M_b/(2\pi r_m^2t)$.

3. Tasarım akışı

Kaw, tasarımda göz önüne alınan ölçütleri maliyet, kütle, dayanım, rijitlik, kararlılık, ısıl ve nem davranışı, üretim ve çevre etkileri olarak sıralar ve kendi bölümünü düzlem içi yüklerle sınırlar; burkulma ve darbe gibi konular ayrıca ele alınır [Kaw, Bölüm 5.4, s. 393–419] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 75–115]. Pratik akış:

  1. Yükleri bileşkelere çevir. Silindirde $N_x = pd/4$, $N_y = pd/2$, $N_{xy} = M_b/(2\pi r_m^2)$ (N/mm).
  2. Kat açılarını yüklerin taşınacağı doğrultulardan seç. 0° eksenel kuvvet, 90° çevresel kuvvet ve burkulma için çevresel rijitlik, ±45 kayma (burulma). Kaw'ın tahrik mili örneğinin sonucu: “±45 katlar burulma dayanımını, 90° katlar burulma burkulma yükünü, 0° katlar doğal frekansı artırır” [Kaw, Örnek 5.8, s. 411–419].
  3. Dizilimi simetrik ve dengeli kur. [B] = 0 (çarpılma yok), $A_{16} = A_{26} = 0$ (basınçla burulma yok).
  4. Dayanımı sına. Her katın üst ve alt yüzünde Tsai–Wu SR; en küçüğü ≥ S olmalı (burada FPF ölçütü).
  5. Kararlılığı sına. İnce cidarlı silindirde burulma burkulma momenti (Kaw Eş. 5.28 ve 5.32; Final sınavında verilen biçim):
$$ M_{cr} = 0{,}272\,E\,\frac{\pi}{2}D_{ort}^2\,t\left(\frac{2t}{D_{ort}}\right)^{3/2}\ \text{(izotrop)},\qquad M_{cr} = 0{,}272\left(E_xE_y^3\right)^{1/4}\frac{\pi}{2}D_{ort}^2\,t\left(\frac{2t}{D_{ort}}\right)^{3/2}\ \text{(ortotrop)} \tag{1} $$

Kaw aynı bağıntıyı $T = 2\pi r_m^2t(0{,}272)(E_xE_y^3)^{1/4}(t/r_m)^{3/2}$ biçiminde yazar [Kaw, Eş. 5.28 ve 5.32, s. 413–415]; $2\pi r_m^2 = (\pi/2)D_{ort}^2$ ve $t/r_m = 2t/D_{ort}$ olduğundan ikisi aynıdır.

  1. Kütleyi (maliyeti) hesapla ve en iyi seçeneği seç. Birim boy başına $m = \rho\pi D_{ort}t$.
Dört soru

Tasarım hesabı için dört soru

  • Nereden geliyor? İnce cidarlı kap dengesi (bileşkeler), klasik laminasyon teorisi (kat gerilmeleri), Tsai–Wu (dayanım) ve ince cidarlı silindirin burulma burkulması için verilen yarı ampirik bağıntı (1).
  • Hangi şartlarda geçerli? $t \ll D$, uç kapaklardan ve bağlantılardan uzak bölge, kür artığı gerilmesi ihmal (Final sınavında verilmedi), (1)'in uzun silindir varsayımı ve ortotrop için $(E_xE_y^3)^{1/4}$ eşdeğer modülü. Malzeme özellikleri sınavda verilmediği için Ödev 1'deki AS4/3501-6 değerleri kullanıldı; başka bir karbon/epoksi seçilirse sayılar değişir.
  • Nasıl uygulanır? Kat sayılarıyla oynayarak (araç) ya da sistemli arama ile hem SR ≥ S hem $M_{cr}/M_b \ge S$ koşulunu sağlayan en az katlı dizilim bulunur.
  • Sonuç ne anlama gelir? Kompozitte özgül dayanım yüksek olduğundan çoğu ince cidarlı yapıda belirleyici olan dayanım değil, rijitlik ve kararlılıktır. Ağırlık kazancı malzemenin dayanımından değil, doğru doğrultudaki rijitlikten gelir.

4. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 13.1.1Temel

Final sınavı: çelik kabın kontrolü

Verilenler

$p = 100$ N/cm² = 1 MPa, $D = 510$ mm, $d = 500$ mm ($t = 5$ mm, $D_{ort} = 505$ mm), $M_b = 50$ kN·m, $S = 3$; çelik $E = 210$ GPa, $\nu = 0{,}3$, $\rho = 7800$ kg/m³, $\sigma_{ak} = 200$ MPa; von Mises [Final, tek soru].

İstenenler

Dayanım ve burkulma güvenlik katsayıları; birim boy kütlesi.

Model ve kabuller

İnce cidarlı silindir; düzlem gerilme; (1) izotrop.

Çözüm

$\sigma_x = pd/(4t) = 1(500)/20 = 25$ MPa; $\sigma_y = pd/(2t) = 50$ MPa; $\tau = M_b/[(\pi/2)D_{ort}^2t] = 50\times10^6/[(\pi/2)(505^2)(5)] = 24{,}96$ MPa.

$\sigma_{vM} = \sqrt{\sigma_x^2 - \sigma_x\sigma_y + \sigma_y^2 + 3\tau^2} = \sqrt{625 - 1250 + 2500 + 1869} = 61{,}19$ MPa → $SF = 200/61{,}19 = 3{,}27 \ge 3$ ✓.

(1): $M_{cr} = 0{,}272(210\,000)(\pi/2)(505^2)(5)(10/505)^{3/2} = 3{,}188\times10^8$ N·mm = 318,8 kN·m → $318{,}8/50 = 6{,}38$ ✓.

Kütle: $7800\pi(0{,}505)(0{,}005) = 61{,}87$ kg/m.

Birim kontrolü

MPa·mm²·mm = N·mm ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Çelik kap dayanımla sınırda güvenli (3,27), burkulmada bol güvenli. Kompozitte durum tersine dönecek: dayanım fazlası, burkulma sınırda.

Benzer problem — kendinizi sınayınBasınç iki katına çıkarsa

$p = 2$ MPa'da çelik kabın SF'si nedir? 5 mm yeterli mi?

İpucu

$\sigma_x$, $\sigma_y$ iki katına çıkar, $\tau$ değişmez.

Çözümü göster

$\sigma_x = 50$, $\sigma_y = 100$, $\tau = 24{,}96$: $\sigma_{vM} = \sqrt{2500 - 5000 + 10\,000 + 1869} = 96{,}79$ MPa → SF = 2,07 < 3; yetersiz.

Çözümlü örnek 13.1.2Mühendislik uygulaması

Final sınavı: karbon/epoksi kap tasarımı

Verilenler

Aynı yükler ve iç çap; 0°, 90°, ±45 katlar, kat kalınlığı 0,15 mm; Tsai–Wu; S = 3. Malzeme: AS4/3501-6 (Ödev 1 Tablo 2: $E_1 = 142$, $E_2 = 10{,}3$, $G_{12} = 7{,}2$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}27$; dayanımlar 2280, 1440, 57, 228, 71 MPa; $\rho = 1580$ kg/m³) [Ödev 1, Tablo 2].

İstenenler

Dizilim, kalınlık, güvenlik katsayıları, kütle ve çeliğe göre hafifleme.

Model ve kabuller

Simetrik ve dengeli $[0_a/90_b/(\pm45)_c]_s$; $x$ eksenel, $y$ çevresel. $N_x = pd/4 = 125$ N/mm, $N_y = pd/2 = 250$ N/mm, $N_{xy} = M_b/[(\pi/2)D_{ort}^2]$ ($D_{ort} = d + t$, yaklaşık 125 N/mm). Kür artığı gerilmesi ihmal (sınavda sıcaklık verilmedi).

Çözüm

Yalnız dayanım: en az katlı çözüm $[90_3/(\pm45)_3]_s$ (18 kat, $t = 2{,}7$ mm, SR = 3,23, kritik −45° kat, enine çekme). Ama (1) ile burkulma SF = 0,34: çok ince.

Dayanım + burkulma: sistemli arama ($a \le 12$, $b \le 30$, $c \le 20$) en az 36 kat ($t = 5{,}4$ mm) gerektiğini gösterir; aynı kat sayısında üç seçenek:

DizilimSR (Tsai–Wu)Burkulma SF$E_x$ (GPa)$E_y$ (GPa)
$[0_4/90_{12}/\pm45]_s$3,433,0343,5101,8
$[0_3/90_{13}/\pm45]_s$3,363,0536,1109,0
$[0_2/90_{14}/\pm45]_s$3,243,0228,8116,1

Kütle: $1580\pi(0{,}5054)(0{,}0054) = 13{,}55$ kg/m (üç seçenekte aynı). Hafifleme: $1 - 13{,}55/61{,}87 = $ %78.

Birim kontrolü

$N_{xy}$: N·mm/mm² = N/mm ✓; $(E_xE_y^3)^{1/4}$: MPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Tasarımı burkulma belirliyor: 18 katlık yapı dayanımı karşılarken burkulmaya karşı 9 kat yetersiz. (1)'de $(E_xE_y^3)^{1/4}$ terimi $E_y$'yi (çevresel rijitlik) üçüncü kuvvetle ödüllendirdiği için 90° katlar baskındır; tek bir ±45 çifti burulma kaymasını taşımaya yeter. Kritik kat −45° katın enine çekmesidir: burulma yönü +45° liflerini çeker, −45° katın liflerine dik çekme yaratır. 0° katlar eksenel kuvveti taşır; $0_2$'ye düşülünce SR azalır. Sınav çözümünde öğrenci farklı bir dizilim seçebilir; önemli olan iki ölçütün birlikte sağlandığının gösterilmesidir.

Benzer problem — kendinizi sınayınBurulma momenti yarıya inerse

$M_b = 25$ kN·m olsaydı en az katlı uygun dizilim kaç kat olurdu? Aracın arama düğmesiyle bulun ve sonucu yorumlayın.

İpucu

Burkulma SF, $M_b$ ile ters orantılı.

Çözümü göster

Arama: $[0_3/90_{11}]_s$, 28 kat, $t = 4{,}2$ mm; SR = 3,62, burkulma SF = 3,42, 10,51 kg/m. $M_{cr} \propto t^{5/2}$ olduğundan gereken kalınlık kabaca $(1/2)^{2/5} = 0{,}76$ katına iner (5,4 → 4,1 mm); tasarımı yine burkulma belirler. İlginç olan, ±45 çiftine artık gerek kalmamasıdır: yarıya inen kayma bileşkesini 0/90 katlar $G_{12}$ ile taşıyabiliyor. Ama yalnız 0/90'dan oluşan bir yapı kaymada zayıftır ve yük durumu değişirse (örneğin burulma yönü ya da darbe) hassastır; mühendislik yargısıyla en az bir ±45 çifti eklemek yaygın bir uygulamadır.

5. Etkileşimli araç

Yarı dizilimdeki 0°, 90° ve ±45 kat sayılarını, yükleri ve hedef güvenlik katsayısını girin. Araç bileşkeleri, en küçük Tsai–Wu SR'yi ve kritik katı, $E_x$, $E_y$'yi, (1) ile burkulma güvenliğini, kütleyi ve aynı yükteki 5 mm'lik çelik kabı verir. “En hafif dizilimi ara” düğmesi yarı dizilimde 0–12 × 0–30 × 0–20 kat aralığını tarar ve her iki koşulu sağlayan en az katlı dizilimi seçer (eşitlikte iki güvenlik katsayısının küçüğü en büyük olanı); grafik her denemeyi kütle–güvenlik düzleminde gösterir.

Basınçlı kap tasarımıKat sayıları, Tsai–Wu SR, burulma burkulması, kütle

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 13.1.2'deki tabloyu kullanabilirsiniz.

6. Sık yapılan hatalar

  • Yalnız dayanımı kontrol etmek. İnce cidarlı kompozitte burkulma çoğu zaman belirleyicidir.
  • Kayma bileşkesinde dış çapı kullanmak. Ortalama çap $D_{ort}$; kompozit kalınlık değiştikçe $D_{ort}$ da değişir.
  • Simetri ve dengeyi bozmak. $(\pm45)$ çifti eksikse basınç kabı burulur.
  • Kat gerilmelerini ortalama gerilmeyle karıştırmak. Kompozitte $N/t$ bir kat gerilmesi değildir.
  • Malzeme verisi olmadan sayı vermek. Bu örnekte malzeme sınavda verilmediği için kabul açıkça yazıldı.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalBileşkeler

Örnek 13.1.2'de 36 katlı yapı için $N_{xy}$'yi hesaplayın.

İpucu

$D_{ort} = 500 + 5{,}4$ mm.

Çözümü göster

$N_{xy} = 50\times10^6/[(\pi/2)(505{,}4^2)] = 124{,}6$ N/mm.

Alıştırma 2OrtaKavramsal±45 yerine ±60?

Kayma katlarını ±45 yerine ±60 seçmek burkulma ve dayanımı nasıl etkiler?

İpucu

±60 katlar çevresel rijitliğe daha çok katkı yapar ama kaymayı daha az verimli taşır.

Çözümü göster

$E_y$ artar → burkulma SF artar; $G_{xy}$ ve burulma dayanımı azalır. Final sınavı yalnız 0, 90 ve ±45 açılarına izin verir; serbest seçimde Kaw Örnek 5.7'deki gibi ±60 da denenebilir.

Alıştırma 3OrtaSayısalCam/epoksiyle aynı kap

Araçta malzemeyi cam/epoksi (Kaw Tablo 2.1, ρ = 1800 kg/m³) yapıp arama yapın. Kat sayısı ve kütle nasıl değişir?

İpucu

Cam/epoksinin modülleri karbon/epoksinin yaklaşık dörtte biri.

Çözümü göster

Arama: $[0_7/90_{24}]_s$, 62 kat, $t = 9{,}3$ mm; SR = 3,09, burkulma SF = 3,81; 26,78 kg/m. Karbon/epoksiye göre iki kat ağır ama çelikten yine %57 hafif. Cam/epoksinin dayanımı ve modülü daha düşük olduğundan bu kez iki ölçüt birbirine yaklaşır; burada dayanım (SR 3,09) sınırda, burkulma bol. Malzeme seçimi belirleyici ölçütü değiştirebilir; her tasarımda ikisi de kontrol edilmelidir.

Alıştırma 4ZorKavramsalKür artığı ve S = 3

Örnek 13.1.2'de $\Delta T = -150$ °C kür artığını hesaba katmak tasarımı nasıl değiştirir? (Ders 12.2'deki AS4 sonucu ipucu.)

İpucu

Yarı izotrop AS4 yapıda −100 °C, FPF'yi %46 düşürmüştü.

Çözümü göster

Enine artık çekme gerilmesi tüm açılı katlarda $\sigma_2$'yi artırır; kritik −45° katın SR'si düşer. Bu tasarımda burkulma belirleyici olduğundan 36 kat yine yeterli olabilir; ama SR 3,43'ten 3'ün altına düşerse daha fazla ±45 ya da farklı bir dizilim gerekir. Sonuç hesapla doğrulanmalıdır (Ders 12.2 aracı, ΔT girdisi).

8. Özet

Özet
  • Akış: bileşkeler → kat açıları → simetrik dengeli dizilim → dayanım (Tsai–Wu) → kararlılık → kütle/maliyet.
  • Final sınavı kabı: çelik 5 mm (SF 3,27, 61,9 kg/m); karbon/epoksi 36 kat, 5,4 mm (SR 3,43, burkulma SF 3,03, 13,6 kg/m) → %78 hafif.
  • Kompozit ince cidarlı yapıda belirleyici çoğu zaman burkulmadır; 90° katlar çevresel rijitlikle burkulma direncini artırır.

Ders 13.2'de hesaplarımızın dışında kalan tasarım unsurlarını (sandviç, katlar arası gerilmeler, darbe, yorulma, birleşimler) gözden geçiriyoruz.

Kaynaklar

  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 5.4 (s. 393–419), Örnek 5.5–5.8, Eş. 5.25, 5.28, 5.32
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 5: Tabakalı Kompozitlerin Hasarı, Analizi ve Tasarımı, ders notları (slayt, 132 s.), İTÜ, 2026. — slayt 75–115 (tasarım)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 (MAK 516) Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Final Sınavı, İTÜ, 5 Haziran 2026. — Final sınavı (basınçlı kap)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Tablo 2 (AS4/3501-6 özellikleri)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.