Akademik / MKC 516 / Hafta 8 / Ders 8.1

Hafta 8 · Ders 8.1 · ~50 dk

Yarı ampirik modeller: Halpin–Tsai

Mukavemet malzemesi yaklaşımı E₂ ve G₁₂'yi deneylerin altında tahmin eder. Halpin ve Tsai, elastisite çözümlerine uydurulmuş ama parametreleri fiziksel anlam taşıyan basit bağıntılar önerdi. Bu derste bu bağıntıları ve takviye katsayısı ξ'nin seçimini görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Halpin–Tsai bağıntılarıyla E₂ ve G₁₂'yi hesaplamak
  • η'nın sınır değerlerini ve ξ'nin seri–paralel modeller arasındaki rolünü türetmek
  • Lif geometrisine ve lif oranına göre ξ seçmek; Hewitt–Malherbe düzeltmesini uygulamak
  • Halpin–Tsai ile mukavemet malzemesi yaklaşımını karşılaştırmak
Hafta
Hafta 8 — Ampirik modeller; elastisite yaklaşımı
Süre
~50 dk
Ön koşul
Ders 7.2.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Ders 7.2'deki mukavemet malzemesi yaklaşımı $E_2$ ve $G_{12}$'yi deneylerin belirgin biçimde altında tahmin ediyordu. Daha doğru sonuç veren yöntemler (sonlu elemanlar, elastisite çözümleri) ya karmaşık denklemler ya da grafikler hâlinde sonuç verir; tasarımda hızlı kullanılamazlar. Halpin ve Tsai, elastisite çözümlerine uydurulmuş ama parametreleri fiziksel anlam taşıyan basit bağıntılar önerdi [Kaw, Bölüm 3.3.2, s. 232–233]. Bu derste bu “yarı ampirik” bağıntıları, içlerindeki $\xi$ parametresinin anlamını ve seçimini görüyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 7.2'den

Seri (ters karışım) model $E_2$ ve $G_{12}$ için alt sınıra yakın, paralel (karışım) model üst sınır gibi davranır. Gerçek değer arada, alt sınıra daha yakındır.

3. Halpin–Tsai bağıntıları

$E_1$ ve $\nu_{12}$ için Halpin–Tsai (İng. Halpin–Tsai equations; sembol $\xi$, $\eta$), karışım kuralıyla aynıdır. $E_2$ ve $G_{12}$ için aynı biçimde iki bağıntı vardır [Kaw, Eş. 3.56–3.61, s. 234–237] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 55–67]:

$$ \frac{E_2}{E_m} = \frac{1 + \xi\eta V_f}{1 - \eta V_f},\quad \eta = \frac{E_f/E_m - 1}{E_f/E_m + \xi};\qquad \frac{G_{12}}{G_m} = \frac{1 + \xi\eta V_f}{1 - \eta V_f},\quad \eta = \frac{G_f/G_m - 1}{G_f/G_m + \xi} \tag{1} $$

$\xi$ takviye katsayısıdır; lifin geometrisine, diziliş geometrisine ve yükleme doğrultusuna bağlıdır. Halpin ve Tsai $\xi$'yi elastisite çözümleriyle karşılaştırarak seçmiştir. Kaw'ın verdiği değerler [Kaw, s. 234, 237]:

  • $E_2$: kare dizilimde dairesel lif için $\xi = 2$; altıgen dizilimde $a \times b$ dikdörtgen kesitli lif için $\xi = 2(a/b)$ ($b$ yük doğrultusunda).
  • $G_{12}$: kare dizilimde dairesel lif için $\xi = 1$. Kaw'a göre bu değer ancak $V_f \le 0{,}5$'e kadar makul sonuç verir; örneğin $V_f = 0{,}75$ cam/epokside elastisite çözümünden %30 düşük kalır. Hewitt ve Malherbe'nin önerisi [Kaw, Eş. 3.62, s. 237]:
$$ \xi = 1 + 40V_f^{10} \tag{2} $$

3.1 η ve ξ ne anlatır?

$\eta$, lifin matrise göre ne kadar “farklı” olduğunun ölçüsüdür [Kaw, s. 236]:

  • $E_f/E_m = 1$ → $\eta = 0$ → $E_2 = E_m$: homojen ortam.
  • $E_f/E_m \to \infty$ → $\eta \to 1$: rijit kapanımlar; $E_2/E_m = (1 + \xi V_f)/(1 - V_f)$.
  • $E_f/E_m \to 0$ → $\eta \to -1/\xi$: boşluklar.

$\xi$ ise iki uç model arasında bir ayar düğmesidir:

Türetme ξ = 0 ve ξ → ∞ sınırları

$\xi = 0$: $\eta = (E_f/E_m - 1)/(E_f/E_m) = 1 - E_m/E_f$. $E_2/E_m = 1/(1 - \eta V_f)$; $1 - \eta V_f = 1 - V_f + V_fE_m/E_f = V_m + V_fE_m/E_f$ → $1/E_2 = V_m/E_m + V_f/E_f$: seri model (ters karışım kuralı).

$\xi \to \infty$: $\eta \approx (E_f/E_m - 1)/\xi \to 0$, ama $\xi\eta \to E_f/E_m - 1$. $E_2/E_m \to 1 + (E_f/E_m - 1)V_f$ → $E_2 = E_fV_f + E_mV_m$: paralel model (karışım kuralı).

Dört soru

Bağıntı (1)–(2) için dört soru

  • Nereden geliyor? Elastisite çözümlerine uydurulmuş eğri; biçimi seri ve paralel modelleri sınır durum olarak içerecek şekilde seçilmiş.
  • Hangi şartlarda geçerli? Sürekli, paralel lifler; $\xi$ belirli bir lif ve diziliş geometrisi için ayarlanmış. Çok yüksek $V_f$'de (lifler birbirine yaklaştıkça) sapma artar; $G_{12}$'de bu yüzden (2) önerilir.
  • Nasıl uygulanır? Önce $\eta$, sonra (1). Enine izotrop liflerde $E_f$ yerine lifin enine modülü $E_{fT}$, $G_f$ yerine eksenel kayma modülü kullanılır.
  • Sonuç ne anlama gelir? $\xi$ büyüdükçe lif daha etkili “takviye” sayılır. Dairesel lif için $E_2$'de $\xi = 2$, $G_{12}$'de $\xi = 1$: enine çekmede lif, kaymaya göre daha etkilidir.

4. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 8.1.1Temel

Cam/epoksi, Vf = 0,70: E₂ ve G₁₂

Verilenler

Cam/epoksi ($E_f = 85$, $E_m = 3{,}4$, $G_f = 35{,}42$, $G_m = 1{,}308$ GPa), $V_f = 0{,}70$, dairesel lifler kare dizilimde [Kaw, Örnek 3.7–3.8, s. 234–239]. Aynı veriler Vize 2, Soru 1'de [Vize 2, Soru 1].

İstenenler

Halpin–Tsai ile $E_2$ ($\xi = 2$) ve $G_{12}$ ($\xi = 1$ ve Hewitt–Malherbe).

Model ve kabuller

(1)–(2).

Çözüm

$E_2$: $\eta = (25 - 1)/(25 + 2) = 0{,}8889$; $E_2 = 3{,}4\,\dfrac{1 + 2(0{,}8889)(0{,}7)}{1 - 0{,}8889(0{,}7)} = 3{,}4\,\dfrac{2{,}2444}{0{,}3778} = 20{,}20$ GPa.

$G_{12}$, $\xi = 1$: $G_f/G_m = 27{,}08$; $\eta = 26{,}08/28{,}08 = 0{,}9288$; $G_{12} = 1{,}308\,\dfrac{1{,}6502}{0{,}3498} = 6{,}169$ GPa.

Hewitt–Malherbe: $\xi = 1 + 40(0{,}7)^{10} = 2{,}130$; $\eta = 26{,}08/29{,}21 = 0{,}8928$; $G_{12} = 1{,}308\,\dfrac{2{,}3312}{0{,}3750} = 8{,}130$ GPa.

Birim kontrolü

GPa ✓. Kaw'ın sonuçları: 20,20; 6,169; 8,130 GPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Mukavemet malzemesi yaklaşımı 10,37 ve 4,014 GPa vermişti; Halpin–Tsai iki katına yakın değerler veriyor. Hangi tahminin doğru olduğunu yalnız deney söyler; Kaw'ın karşılaştırma grafikleri Halpin–Tsai'nin deney noktalarına çok daha yakın olduğunu gösterir [Kaw, Şekil 3.15 ve 3.17, s. 236, 240]. $G_{12}$'de $\xi$ seçimi sonucu %30 değiştiriyor: yüksek lif oranında “doğru” $\xi$ belirsizliği tasarımda bir belirsizlik payı olarak düşünülmelidir.

Benzer problem — kendinizi sınayınÖdev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60

Grafit lif enine izotrop ($E_{fT} = 22$, eksenel kayma modülü 22 GPa), epoksi $E_m = 3{,}4$, $G_m = 1{,}308$ GPa. Halpin–Tsai ile ($\xi = 2$ ve 1) $E_2$ ve $G_{12}$'yi bulun [Ödev 2, Soru 1].

İpucu

$E_f$ yerine $E_{fT}$.

Çözümü göster

$E_{fT}/E_m = 6{,}471$; $\eta = 5{,}471/8{,}471 = 0{,}6458$; $E_2 = 3{,}4(1 + 2(0{,}6458)(0{,}6))/(1 - 0{,}3875) = 3{,}4(1{,}7750)/0{,}6125 = 9{,}85$ GPa. $G_f/G_m = 16{,}82$; $\eta = 15{,}82/17{,}82 = 0{,}8878$; $G_{12} = 1{,}308(1{,}5327)/0{,}4673 = 4{,}29$ GPa. (Mukavemet malzemesi: 6,90 ve 3,00 GPa.)

Çözümlü örnek 8.1.2Mühendislik uygulaması

Lif kesitinin etkisi

Verilenler

Cam/epoksi, $V_f = 0{,}70$; lifler altıgen dizilimde dikdörtgen kesitli ($a/b$ oranı). Kaw'ın önerisi: $E_2$ için $\xi = 2(a/b)$, $b$ yük doğrultusunda [Kaw, s. 234].

İstenenler

$a/b = 0{,}5$, 1 ve 2 için $E_2$; yorum.

Model ve kabuller

(1), $\eta = (E_f/E_m - 1)/(E_f/E_m + \xi)$.

Çözüm

$a/b = 0{,}5$ ($\xi = 1$): $\eta = 24/26 = 0{,}9231$, $E_2 = 3{,}4(1{,}6462)/0{,}3538 = 15{,}82$ GPa.

$a/b = 1$ ($\xi = 2$): 20,20 GPa (Örnek 8.1.1).

$a/b = 2$ ($\xi = 4$): $\eta = 24/29 = 0{,}8276$, $E_2 = 3{,}4(3{,}3172)/0{,}4207 = 26{,}81$ GPa.

Birim kontrolü

GPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Yük doğrultusuna dik geniş kesitli lif ($a/b$ büyük), yükün daha büyük bir kısmını lif üzerinden aktarır; matris “köprüleri” kısalır. Aynı lif oranında $E_2$ 1,7 kat değişiyor: mikromekanikte yalnız $V_f$ değil, liflerin biçimi ve dizilişi de önemlidir.

Benzer problem — kendinizi sınayınBor/epoksi

Kaw Şekil 3.15'teki bor/epoksi ($E_f = 414$, $E_m = 4{,}14$ GPa), $V_f = 0{,}6$ için Halpin–Tsai ($\xi = 2$) ve mukavemet malzemesi yaklaşımıyla $E_2$'yi bulun.

İpucu

$E_f/E_m = 100$.

Çözümü göster

$\eta = 99/102 = 0{,}9706$; $E_2 = 4{,}14(1 + 2(0{,}9706)(0{,}6))/(1 - 0{,}5824) = 4{,}14(2{,}1647)/0{,}4176 = 21{,}46$ GPa. Mukavemet malzemesi: $1/E_2 = 0{,}6/414 + 0{,}4/4{,}14$ → $10{,}20$ GPa.

Kendiniz deneyin

Ders 7.2'deki araçta ξ değerlerini değiştirin: ξ = 0'da Halpin–Tsai eğrisinin mukavemet malzemesi eğrisiyle çakıştığını, ξ büyüdükçe yukarı kalktığını görün.

Lif oranından elastik sabitlerBağıntı (1)–(2) · GPa

Bu araç JavaScript ile çalışır.

5. Sık yapılan hatalar

  • $G_{12}$'de $E_2$'nin $\xi$'sini kullanmak. Dairesel lif, kare dizilim: $E_2$ için 2, $G_{12}$ için 1.
  • $\eta$'yı yanlış modül oranıyla kurmak. $E_2$ için $E_f/E_m$, $G_{12}$ için $G_f/G_m$.
  • Halpin–Tsai'yi kesin sonuç sanmak. Bir uydurma bağıntıdır; $\xi$ seçimi sonucu belirgin değiştirir.
  • Enine izotrop lifte boyuna modül kullanmak. $E_{fT}$.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalη hesabı

Grafit/epoksi için ($E_{fT} = 22$, $E_m = 3{,}4$ GPa) $\xi = 2$'de $\eta$ nedir? Rijit lif sınırından ne kadar uzaktır?

İpucu

Rijit sınırda $\eta = 1$.

Çözümü göster

$\eta = 0{,}6458$; enine yönde karbon lif “rijit kapanım” olmaktan uzaktır (cam için 0,889).

Alıştırma 2KolayKavramsalξ = 0

$\xi = 0$ için Halpin–Tsai hangi modele indirgenir? Fiziksel olarak ne anlama gelir?

İpucu

Bölüm 3.1'deki türetme.

Çözümü göster

Seri modele (ters karışım kuralı): lif yükü hiç “toplamıyor”, bütün bloklar aynı gerilmeyi taşıyor. Bu en zayıf takviyedir.

Alıştırma 3OrtaSayısalHewitt–Malherbe düzeltmesinin önemi

Cam/epoksi için $V_f = 0{,}5$ ve $0{,}75$'te (2)'nin verdiği $\xi$'yi ve $G_{12}$'yi bulun; $\xi = 1$ ile karşılaştırın.

İpucu

$0{,}5^{10} = 0{,}000977$; $0{,}75^{10} = 0{,}0563$.

Çözümü göster

$V_f = 0{,}5$: $\xi = 1{,}039$; $G_{12}$ = 3,61 GPa ($\xi = 1$ ile 3,58): fark ihmal edilebilir. $V_f = 0{,}75$: $\xi = 3{,}25$; $\eta = 26{,}08/30{,}33 = 0{,}8599$; $G_{12} = 1{,}308(1 + 3{,}25(0{,}8599)(0{,}75))/(1 - 0{,}6449) = 1{,}308(3{,}0960)/0{,}3551 = 11{,}40$ GPa. $\xi = 1$ ile $\eta = 0{,}9288$, $G_{12} = 1{,}308(1{,}6966)/0{,}3034 = 7{,}31$ GPa. Yüksek lif oranında fark büyük.

Alıştırma 4OrtaTüretmeRijit kapanım sınırı

$E_f/E_m \to \infty$ için $E_2/E_m$'yi $\xi$ ve $V_f$ cinsinden yazın. $V_f \to 1$'de ne olur, bu fiziksel midir?

İpucu

$\eta \to 1$.

Çözümü göster

$E_2/E_m = (1 + \xi V_f)/(1 - V_f)$; $V_f \to 1$'de sonsuza gider: bütün hacim rijit lif olunca rijitlik sınırsızdır. Fiziksel olarak lifler birbirine değmeden $V_f$ %78,5 (kare) ya da %90,7'yi (altıgen) aşamaz.

Alıştırma 5ZorTüretmeHalpin–Tsai = elastisite (G₁₂)

Ders 8.2'deki elastisite yaklaşımının $G_{12}$ bağıntısı $G_{12} = G_m\dfrac{G_f(1 + V_f) + G_mV_m}{G_fV_m + G_m(1 + V_f)}$'dir. Halpin–Tsai'nin $\xi = 1$ ile aynı sonucu verdiğini gösterin (Kaw Tablo 3.5'in altındaki soru).

İpucu

$\xi = 1$, $\eta = (g - 1)/(g + 1)$, $g = G_f/G_m$; payı ve paydayı $(g + 1)$ ile çarpın.

Çözümü göster

$\dfrac{1 + \eta V_f}{1 - \eta V_f} = \dfrac{(g + 1) + (g - 1)V_f}{(g + 1) - (g - 1)V_f} = \dfrac{g(1 + V_f) + (1 - V_f)}{g(1 - V_f) + (1 + V_f)}$; $G_m$ ile çarpıp $g = G_f/G_m$ koyunca elastisite bağıntısı çıkar ✓. Halpin ve Tsai, $\xi = 1$'i tam da bu elastisite çözümüne uyacak biçimde seçmiştir.

Alıştırma 6OrtaKavramsalHangi modeli kullanmalı?

Bir tasarım ön çalışmasında yeni bir lif–matris bileşiminin $E_2$'sini tahmin etmeniz gerekiyor; deney verisi yok. Hangi modeli neden seçersiniz?

İpucu

Tutucu taraf hangisi, tipik sapma ne kadar?

Çözümü göster

Halpin–Tsai deneylere daha yakındır ve hızlıdır; ön tasarımda kullanılabilir. Rijitliğin fazla tahmin edilmesi tehlikeliyse (ör. burkulma) mukavemet malzemesi yaklaşımı tutucu bir alt değer verir. İkisi arasındaki fark bir belirsizlik bandı olarak raporlanmalı; son tasarım deney verisiyle yapılmalıdır.

7. Özet

Özet
  • Halpin–Tsai: $P/P_m = (1 + \xi\eta V_f)/(1 - \eta V_f)$, $\eta = (P_f/P_m - 1)/(P_f/P_m + \xi)$; $E_1$, $\nu_{12}$ karışım kuralıyla aynı.
  • $\xi = 0$ seri, $\xi \to \infty$ paralel model; dairesel lif kare dizilimde $E_2$ için $\xi = 2$, $G_{12}$ için $\xi = 1$.
  • Yüksek lif oranında $G_{12}$ için Hewitt–Malherbe: $\xi = 1 + 40V_f^{10}$.
  • $\xi$ seçimi ve lif kesiti sonucu belirgin değiştirir; tahminler bir belirsizlik bandıyla düşünülmelidir.

Ders 8.2'de Halpin–Tsai'nin uydurulduğu elastisite çözümüne, eş merkezli silindir modeline bakıyoruz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
Halpin–Tsai bağıntılarıHalpin–Tsai equations$\xi$, $\eta$—

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 55–67 (yarı ampirik model, Halpin–Tsai)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.3.2 (s. 232–239), Eş. 3.56–3.62, Örnek 3.7–3.8
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.