Akademik / MKC 516 / Hafta 3 / Ders 3.2

Hafta 3 · Ders 3.2 · ~60 dk

Genelleştirilmiş Hooke yasası ve malzeme simetrisi

Çelikte iki sabit (E ve ν) yeter; tek yönlü bir kompozit tabakada dokuz, en genel anizotrop malzemede yirmi bir sabit gerekir. Bu derste bu sayıların nereden geldiğini, her simetri düzleminin rijitlik matrisinden hangi terimleri neden sildiğini adım adım görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Genelleştirilmiş Hooke yasasını tansör ve Voigt (6×6 matris) biçiminde yazmak
  • 81 → 36 → 21 indirgemesini gerilme, şekil değiştirme ve enerji simetrileriyle açıklamak
  • Bir simetri düzleminin hangi rijitlik terimlerini sıfırladığını yansıma dönüşümüyle göstermek
  • Monoklinik, ortotrop, enine izotrop ve izotrop malzemelerin [C] matrislerini yazmak ve bağımsız sabitleri saymak
  • Verilen bir rijitlik matrisinin hangi simetri sınıfına girdiğini sınamak
Hafta
Hafta 3 — Farklı malzemelerin gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
Süre
~60 dk
Ön koşul
Ders 3.1 (Voigt gösterimi, γ = 2ε, şekil değiştirme enerjisi). Ayrıntı için MKC 521 — Bünye denklemleri.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir uçak kanadının sonlu elemanlar modelinde her kompozit tabakaya bir malzeme tanımlanır. Program sizden kaç sayı ister? Çelik için iki, tek yönlü karbon/epoksi için dokuz (üç boyutlu analizde), dokuma bir kumaş için yine dokuz, rastgele dizilmiş kısa lifli bir enjeksiyon parçası için iki. Bu sayılar keyfi değildir: malzemenin iç yapısındaki simetrilerden doğar. Doğru sayıda ve doğru biçimde sabit girilmezse model ya hata verir ya da, daha kötüsü, fiziksel olmayan bir sonuç üretir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 3.1'den gerekenler

  • Voigt sırası: $\{\sigma\} = \{\sigma_1, \sigma_2, \sigma_3, \tau_{23}, \tau_{31}, \tau_{12}\}^{\T}$, $\{\varepsilon\} = \{\varepsilon_1, \varepsilon_2, \varepsilon_3, \gamma_{23}, \gamma_{31}, \gamma_{12}\}^{\T}$, mühendislik kayma şekil değiştirmesiyle.
  • Şekil değiştirme enerjisi $W = \tfrac12\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\}$; elastik malzemede rijitlik matrisi simetrik ve pozitif tanımlı olmalıdır.
  • Bir yansımada (ör. $x_3 \to -x_3$) bir bileşenin işareti, indislerinde 3'ün kaç kez geçtiğine bağlıdır: tek sayıdaysa işaret değişir.

3. Genelleştirilmiş Hooke yasası

Doğrusal elastik bir malzemede her gerilme bileşeni, bütün şekil değiştirme bileşenlerinin doğrusal bir birleşimidir. Tansör gösterimiyle [Kaw, s. 79–80] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 59–62]:

$$ \sigma_{ij} = C_{ijkl}\,\varepsilon_{kl} \qquad (i,j,k,l = 1,2,3) \tag{1} $$

$C_{ijkl}$ dördüncü mertebe rijitlik tansörüdür (İng. stiffness matrix; sembol $[C]$ (3B), $[Q]$ (düzlem gerilme); birim: GPa); 3⁴ = 81 bileşeni vardır. Bunlar üç simetriyle azalır:

  1. $\sigma_{ij} = \sigma_{ji}$ → $C_{ijkl} = C_{jikl}$ (ilk iki indis yer değiştirebilir).
  2. $\varepsilon_{kl} = \varepsilon_{lk}$ → $C_{ijkl} = C_{ijlk}$. Bu iki “küçük simetri” 81'i 6 × 6 = 36'ya indirir.
  3. Şekil değiştirme enerjisinin varlığı → $C_{ijkl} = C_{klij}$ (Ders 3.1, Alıştırma 6). 6×6 matris simetrik olur; bağımsız terim sayısı $6 + 15 = 21$.

Voigt gösterimiyle (1) şöyle yazılır:

$$ \begin{Bmatrix}\sigma_1\\ \sigma_2\\ \sigma_3\\ \tau_{23}\\ \tau_{31}\\ \tau_{12}\end{Bmatrix} = \begin{bmatrix} C_{11} & C_{12} & C_{13} & C_{14} & C_{15} & C_{16}\\ & C_{22} & C_{23} & C_{24} & C_{25} & C_{26}\\ & & C_{33} & C_{34} & C_{35} & C_{36}\\ & & & C_{44} & C_{45} & C_{46}\\ & \text{sim.} & & & C_{55} & C_{56}\\ & & & & & C_{66} \end{bmatrix} \begin{Bmatrix}\varepsilon_1\\ \varepsilon_2\\ \varepsilon_3\\ \gamma_{23}\\ \gamma_{31}\\ \gamma_{12}\end{Bmatrix} \tag{2} $$

Tersi $\{\varepsilon\} = [S]\{\sigma\}$, $[S] = [C]^{-1}$'dir; $[S]$'ye esneklik matrisi (İng. compliance matrix; sembol $[S] = [C]^{-1}$; birim: 1/GPa) denir. Hiç simetri düzlemi olmayan bu en genel malzemeye anizotrop (triklinik) denir: 21 bağımsız sabit [Kaw, s. 81].

Dikkat

Voigt matrisindeki 2 çarpanı nereye gitti?

Tansör denkleminde $\sigma_{12} = C_{1212}\varepsilon_{12} + C_{1221}\varepsilon_{21} + \ldots = 2C_{1212}\varepsilon_{12} + \ldots = C_{1212}\gamma_{12} + \ldots$ olur. Yani Voigt matrisinde mühendislik kayma şekil değiştirmesi kullanınca $C_{66} = C_{1212}$ olur ve hiçbir yerde 2 çarpanı görünmez. Kayma için tansör bileşeni kullanılsaydı kayma sütunları 2 ile çarpılmak zorunda kalırdı; bu kurs bu yüzden $\gamma$ kullanır.

4. Bir simetri düzlemi ne yapar? Monoklinik malzeme

Malzemenin 1–2 düzlemine göre simetrik olduğunu varsayalım: 3 ekseni ters çevrildiğinde ($x_3 \to -x_3$) malzeme “aynı” görünüyor. O zaman aynı fiziksel durumu iki koordinat sisteminde tarif eden $[C]$ aynı olmalıdır.

Kabuller
  • Simetri düzlemi 1–2 düzlemi; yansıma $x_1' = x_1$, $x_2' = x_2$, $x_3' = -x_3$.
  • $[C]$ yansımayla değişmez (simetrinin tanımı).

Adım 1. Yansımada bir bileşenin işareti, indislerinde 3'ün kaç kez geçtiğine göre değişir: $\varepsilon_{23}$ ve $\varepsilon_{31}$ (3 bir kez) işaret değiştirir; $\varepsilon_{11}, \varepsilon_{22}, \varepsilon_{33}, \varepsilon_{12}$ değiştirmez. Gerilmeler de aynı.

Adım 2. Örneğin $\sigma_1 = \ldots + C_{14}\gamma_{23} + \ldots$ satırına bakalım. Yansımadan sonra $\sigma_1' = \sigma_1$ ama $\gamma_{23}' = -\gamma_{23}$. Aynı $C_{14}$ ile hem $\sigma_1 = C_{14}\gamma_{23}$ hem $\sigma_1 = -C_{14}\gamma_{23}$ sağlanamaz; bu ancak $C_{14} = 0$ ise mümkündür.

Adım 3. Genel kural: indislerinde (tansör gösterimiyle) 3 tek sayıda geçen her $C$ terimi sıfırdır. Voigt indisleriyle bunlar 4 ve 5'i, 1, 2, 3, 6'dan biriyle eşleyen terimlerdir: $C_{14}, C_{15}, C_{24}, C_{25}, C_{34}, C_{35}, C_{46}, C_{56}$ (8 terim).

$$ [C]_{\text{monoklinik}} = \begin{bmatrix} C_{11} & C_{12} & C_{13} & 0 & 0 & C_{16}\\ & C_{22} & C_{23} & 0 & 0 & C_{26}\\ & & C_{33} & 0 & 0 & C_{36}\\ & & & C_{44} & C_{45} & 0\\ & \text{sim.} & & & C_{55} & 0\\ & & & & & C_{66} \end{bmatrix} \tag{3} $$

21 − 8 = 13 bağımsız sabit [Kaw, Örnek 2.3, s. 82–83, 90] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 74–78]. $C_{45}$ sıfır olmaz: 4 ve 5'te 3'er tane, toplamda iki tane 3 vardır.

5. Üç simetri düzlemi: ortotrop malzeme

Bir de 2–3 düzlemine göre simetri eklersek (1 ekseni ters çevrilir), aynı mantık 1 indisini tek sayıda içeren terimleri siler: $C_{16}, C_{26}, C_{36}, C_{45}$. Üçüncü düzlem (1–3) kendiliğinden gelir; yeni terim silmez. Sonuç, birbirine dik üç simetri düzlemi olan ortotrop malzemedir [Kaw, s. 84–86]:

$$ [C]_{\text{ortotrop}} = \begin{bmatrix} C_{11} & C_{12} & C_{13} & 0 & 0 & 0\\ & C_{22} & C_{23} & 0 & 0 & 0\\ & & C_{33} & 0 & 0 & 0\\ & & & C_{44} & 0 & 0\\ & \text{sim.} & & & C_{55} & 0\\ & & & & & C_{66} \end{bmatrix} \tag{4} $$

9 bağımsız sabit. Fiziksel anlamı: malzeme eksenlerinde yüklendiğinde normal gerilmeler yalnız normal şekil değiştirme, her kayma gerilmesi yalnız kendi kayma şekil değiştirmesini doğurur; normal–kayma ve kayma–kayma bağlaşımı yoktur. Tek yönlü tabaka, dokuma kumaş ve ahşap 1–2–3 malzeme eksenlerinde ortotroptur.

Dikkat

Ortotropluk eksene bağlıdır

(4)'teki sıfırlar yalnız malzeme (simetri) eksenlerinde geçerlidir. Aynı tabakayı eksenlerine 30° açıyla bakan x–y–z sisteminde yazarsanız bağlaşım terimleri geri gelir ($\bar C_{16}$, $\bar C_{26}$…) ve matris monoklinik görünür. Hafta 5'in konusu tam olarak budur.

6. Enine izotrop ve izotrop

Tek yönlü bir tabakada lifler kesitte rastgele (ya da altıgen düzende) dağılmışsa, 2–3 düzlemindeki bütün doğrultular eşdeğerdir: malzeme life dik düzlemde izotroptur. Buna enine izotrop malzeme denir. 2 ve 3 indisleri yer değiştirebilir ve 2–3 düzlemindeki dönme simetrisi ek bir bağıntı getirir [Kaw, s. 87–88]:

$$ C_{22} = C_{33},\quad C_{12} = C_{13},\quad C_{55} = C_{66},\quad C_{44} = \frac{C_{22} - C_{23}}{2} \tag{5} $$

Bağımsız sabitler: $C_{11}, C_{12}, C_{22}, C_{23}, C_{66}$ → 5. Son bağıntı, 2–3 düzlemindeki kaymanın o düzlemdeki çekme ve basmaya denk olmasından gelir; izotrop malzemedeki $G = E/[2(1+\nu)]$'nin karşılığıdır.

Türetme C₄₄ = (C₂₂ − C₂₃)/2 nereden geliyor?

2–3 düzleminde yalnız saf kayma $\gamma_{23} = \gamma$ uygulayalım. Bu durumu 2–3 düzleminde 45° döndürülmüş eksenlerde (2′, 3′) yazarsak, Ders 3.1'deki dönüşümle $\varepsilon_{2'} = \gamma/2$, $\varepsilon_{3'} = -\gamma/2$, $\gamma_{2'3'} = 0$ olur. 2–3 düzlemi izotrop olduğundan döndürülmüş eksenlerde de aynı $C$ geçerlidir: $\sigma_{2'} = C_{22}(\gamma/2) + C_{23}(-\gamma/2) = (C_{22} - C_{23})\gamma/2$. Bu gerilme durumunu yeniden 2–3 eksenlerine çevirince $\tau_{23} = \sigma_{2'} = (C_{22}-C_{23})\gamma/2$ çıkar (saf kaymanın 45° eksenlerinde $\sigma_{2'} = -\sigma_{3'} = \tau_{23}$ olduğunu hatırlayın). Öte yandan $\tau_{23} = C_{44}\gamma$; karşılaştırınca $C_{44} = (C_{22} - C_{23})/2$.

Her doğrultu ve her düzlem eşdeğerse malzeme izotroptur: $C_{11} = C_{22} = C_{33}$, $C_{12} = C_{13} = C_{23}$, $C_{44} = C_{55} = C_{66} = (C_{11} - C_{12})/2$. 2 bağımsız sabit. Mühendislik sabitleriyle (Lamé sabitleri $\lambda$, $\mu = G$):

$$ C_{11} = \lambda + 2\mu = \frac{E(1-\nu)}{(1+\nu)(1-2\nu)},\qquad C_{12} = \lambda = \frac{E\nu}{(1+\nu)(1-2\nu)},\qquad C_{44} = \mu = \frac{E}{2(1+\nu)} \tag{6} $$
Malzeme sınıfları ve bağımsız elastik sabit sayısı
SınıfSimetriSabitKompozit örneği
Anizotrop (triklinik)yok21genel eksenlerde yazılmış katmanlı yapı elemanı
Monoklinik1 düzlem13açılı tabaka, x–y–z eksenlerinde (z = tabaka normali)
Ortotrop3 dik düzlem9tek yönlü tabaka, dokuma kumaş (malzeme eksenlerinde)
Enine izotropbir eksen etrafında dönme5lifleri rastgele dağılmış tek yönlü tabaka
İzotropher doğrultu2matris, parçacık takviyeli kompozit (yaklaşık)

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Bölüm 2.3, s. 81–89. Sınıflandırma ve sabit sayıları Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 70–84 ile aynı.

Kendiniz deneyin

Araçta bir simetri sınıfı seçin; 6×6 rijitlik matrisinde sıfır olan terimler boş, bağımsız terimler dolu, başka terimlere eşit ya da onlardan hesaplanan terimler ayrı işaretle gösterilir. Bir terimin üzerine gelince (ya da klavyeyle odaklanınca) neden sıfır ya da neden bağımlı olduğu yazar.

Malzeme simetrisi gezginiVoigt 6×6 [C] · bağımsız sabit sayısı

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa bölüm 4–6'daki matrisleri ve tabloyu kullanabilirsiniz.

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 3.2.1Temel

İzotrop çeliğin rijitlik matrisi

Verilenler

Çelik: $E = 200$ GPa, $\nu = 0{,}3$.

İstenenler

$[C]$'nin bağımsız terimleri; sonra $\varepsilon_1 = 1000\ \mu$ (diğerleri sıfır) için gerilmeler.

Model ve kabuller

İzotrop, doğrusal elastik; bağıntı (6).

Çözüm

$$ C_{11} = \frac{200(0{,}7)}{(1{,}3)(0{,}4)} = 269{,}2\ \text{GPa},\quad C_{12} = \frac{200(0{,}3)}{(1{,}3)(0{,}4)} = 115{,}4\ \text{GPa},\quad C_{44} = \frac{200}{2{,}6} = 76{,}9\ \text{GPa} $$

Sağlama: $(C_{11} - C_{12})/2 = 76{,}9$ ✓. Gerilmeler: $\sigma_1 = C_{11}\varepsilon_1 = 269{,}2$ MPa, $\sigma_2 = \sigma_3 = C_{12}\varepsilon_1 = 115{,}4$ MPa, kaymalar sıfır.

Birim kontrolü

GPa × 10⁻³ = MPa ✓ (1000 μ = 10⁻³). Bağıntı (6) boyutsuz katsayı × E.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

$\sigma_1 = 269$ MPa, $E\varepsilon_1 = 200$ MPa'dan büyük; çünkü yalnız $\varepsilon_1$ var demek, enine şekil değiştirmeler engellenmiş demektir ve engellemek için enine gerilmeler gerekir. Rijitlik matrisindeki $C_{11}$ “çekme modülü” değil, yanal şekil değiştirmesi tutulmuş durumdaki modüldür. Bu ayrım, Hafta 4'te düzlem gerilmede $Q_{11} \ne C_{11}$ olmasının da nedenidir.

Benzer problem — kendinizi sınayınAlüminyum

$E = 70$ GPa, $\nu = 0{,}33$ olan alüminyum için $C_{11}$, $C_{12}$, $C_{44}$'ü bulun ve $\nu \to 0{,}5$ iken $C_{11}$'e ne olduğunu yorumlayın.

Çözümü göster

$(1+\nu)(1-2\nu) = 1{,}33\times0{,}34 = 0{,}4522$. $C_{11} = 70(0{,}67)/0{,}4522 = 103{,}7$ GPa, $C_{12} = 70(0{,}33)/0{,}4522 = 51{,}1$ GPa, $C_{44} = 70/2{,}66 = 26{,}3$ GPa; sağlama $(103{,}7-51{,}1)/2 = 26{,}3$ ✓. $\nu \to 0{,}5$'te payda sıfıra gider ve $C_{11} \to \infty$: sıkıştırılamaz malzemede hacim değişimi tamamen engellenir (kauçuğa yakın davranış).

Çözümlü örnek 3.2.2Mühendislik uygulaması

Bir rijitlik matrisi enine izotrop mu?

Verilenler

Kaw'ın grafit/epoksi tabaka için (dokuz sabitten) hesapladığı rijitlik matrisi, GPa [Kaw, Örnek 2.5, s. 98–99]: $C_{11} = 185{,}0$, $C_{12} = 7{,}270$, $C_{13} = 7{,}204$, $C_{22} = 16{,}38$, $C_{23} = 9{,}939$, $C_{33} = 16{,}37$, $C_{44} = 3{,}000$, $C_{55} = 7{,}000$, $C_{66} = 7{,}170$; diğerleri sıfır.

İstenenler

Matris hangi sınıftadır? Enine izotrop olmak için hangi koşul sağlanmıyor?

Model ve kabuller

Sıfır deseni (4) → en az ortotrop. Enine izotropluk için (5)'in dört koşulu.

Çözüm

  • $C_{22} \approx C_{33}$ (16,38 ve 16,37) ✓; $C_{12} \approx C_{13}$ (7,270 ve 7,204), %1 fark.
  • $C_{55} = 7{,}000$, $C_{66} = 7{,}170$: %2,4 fark.
  • $(C_{22} - C_{23})/2 = (16{,}38 - 9{,}939)/2 = 3{,}22$ GPa, ama $C_{44} = 3{,}00$ GPa: %7 fark.

Birim kontrolü

Bütün terimler GPa; karşılaştırmalar oran olarak boyutsuz.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Matris ortotroptur; enine izotropa yakındır ama tam değildir. Fark, verilen $G_{23} = 3{,}0$ GPa'nın enine izotrop malzemede beklenen $E_2/[2(1+\nu_{23})] = 10{,}3/3{,}2 = 3{,}22$ GPa'dan farklı olmasından ve $\nu_{12} \ne \nu_{13}$, $G_{12} \ne G_{31}$ seçilmesinden gelir. Mühendislik pratiğinde $G_{23}$ çoğu zaman ölçülmez ve enine izotropluk varsayımıyla (5)'ten hesaplanır; ölçülmüş verilerde bu küçük farklar normaldir. Sonlu elemanlar programına veri girerken hangi varsayımı yaptığınızı bilmeniz gerekir.

Benzer problem — kendinizi sınayınDokuma kumaş

Dengeli bir dokuma kumaş tabakada (atkı ve çözgü aynı lif, aynı miktar) 1 ve 2 doğrultuları eşdeğerdir. $[C]$'de hangi eşitlikler oluşur ve kaç bağımsız sabit kalır? Malzeme enine izotrop mudur?

İpucu

1 ↔ 2 değiş tokuşunda hangi terimler birbirine dönüşür? 3 ekseni etrafında her açı eşdeğer mi, yoksa yalnız 90°?

Çözümü göster

1 ↔ 2 değiş tokuşu $C_{11} = C_{22}$, $C_{13} = C_{23}$, $C_{44} = C_{55}$ verir; bağımsız sabitler $C_{11}, C_{12}, C_{13}, C_{33}, C_{44}, C_{66}$ → 6 (kare/tetragonal simetri). Enine izotrop değildir: yalnız 90°'lik dönmeler simetridir; 45°'de lifler yoktur ve rijitlik düşer, yani $C_{66} \ne (C_{11} - C_{12})/2$. Ders 1.1'deki $G_{12}$ uyumsuz “izotrop olmayan” örnek (Alıştırma 5) aynı durumdur.

8. Sık yapılan hatalar

  • “Ortotrop” malzemeyi her eksende ortotrop sanmak. Sıfırlar yalnız simetri eksenlerinde vardır.
  • $C_{11}$'i $E_1$ sanmak. $C_{11}$ yanal şekil değiştirmeler engelliyken ölçülen rijitliktir; $E_1 = 1/S_{11}$. Tek yönlü grafit/epoksi için $C_{11} = 185{,}0$, $E_1 = 181$ GPa.
  • Bağımsız sabit sayısını terim sayısıyla karıştırmak. Ortotrop matriste 12 sıfır olmayan terim vardır ($C_{12} = C_{21}$ gibi), ama bağımsız olan 9'dur.
  • Enine izotropta $C_{44}$'ü ayrı bir veri gibi girmek. (5)'teki bağıntıyı bozan bir $C_{44}$ (ya da $G_{23}$) malzemeyi artık enine izotrop yapmaz; bu bilinçli bir seçim olmalıdır.
  • Tansör ve Voigt indislerini karıştırmak. $C_{44}$ (Voigt) = $C_{2323}$ (tansör); $C_{1212}$ = $C_{66}$.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalSabit sayısı

Monoklinik bir malzemede kaç bağımsız sabit vardır? Ortotrop malzemeye geçerken hangi dört terim daha sıfırlanır?

İpucu

Bölüm 4 ve 5.

Çözümü göster

13. Ortotropa geçerken $C_{16}, C_{26}, C_{36}, C_{45}$ sıfırlanır: 13 − 4 = 9.

Alıştırma 2KolayKavramsalBağlaşım var mı?

Ortotrop bir küpü malzeme eksenlerinde yalnız $\tau_{12}$ ile yüklüyorsunuz. Hangi şekil değiştirmeler oluşur? Aynı küpü monoklinik (1–2 düzlemine göre simetrik) bir malzemeden yapsaydınız?

İpucu

$[S]$, $[C]$ ile aynı sıfır desenine sahiptir.

Çözümü göster

Ortotropta yalnız $\gamma_{12} = S_{66}\tau_{12}$. Monoklinikte $S_{16}, S_{26}, S_{36}$ sıfır değildir: $\tau_{12}$, $\varepsilon_1$, $\varepsilon_2$, $\varepsilon_3$'ü de doğurur (kayma–uzama bağlaşımı).

Alıştırma 3OrtaTüretmeYansımayla sıfırlanan terimler

2–3 düzlemine göre simetrik (yalnız bu düzlem) bir malzemede hangi $C_{ij}$ terimleri sıfır olur? Yansıma kuralıyla gösterin.

İpucu

Yansıma $x_1 \to -x_1$. Hangi Voigt bileşenleri 1 indisini bir kez içerir?

Çözümü göster

$\tau_{31}$ (5) ve $\tau_{12}$ (6) işaret değiştirir; 1, 2, 3, 4 değiştirmez. 5 ve 6'yı 1, 2, 3, 4 ile eşleyen terimler sıfır olur: $C_{15}, C_{16}, C_{25}, C_{26}, C_{35}, C_{36}, C_{45}, C_{46}$ (8 terim). $C_{56}$ kalır. Yine 13 sabit; yalnız simetri düzlemi farklı.

Alıştırma 4OrtaSayısalİzotrop matristen E ve ν

Bir izotrop malzemenin rijitlik matrisinde $C_{11} = 110$ GPa, $C_{12} = 55$ GPa. $E$, $\nu$ ve $G$'yi bulun.

İpucu

$C_{12}/C_{11} = \nu/(1-\nu)$.

Çözümü göster

$\nu/(1-\nu) = 0{,}5$ → $\nu = 1/3$. $G = (C_{11}-C_{12})/2 = 27{,}5$ GPa; $E = 2G(1+\nu) = 73{,}3$ GPa. (Sağlama: (6) ile $C_{11} = 73{,}3(2/3)/((4/3)(1/3)) = 110$ ✓.)

Alıştırma 5ZorTüretmeEnine izotropta sabitleri saymak

Enine izotrop bir malzemenin 5 bağımsız mühendislik sabiti olarak $E_1, E_2, \nu_{12}, \nu_{23}, G_{12}$ seçilir. $E_3$, $\nu_{13}$, $G_{13}$ ve $G_{23}$ bunlardan nasıl bulunur?

İpucu

2 ve 3 eşdeğer; 2–3 düzlemi izotrop.

Çözümü göster

$E_3 = E_2$, $\nu_{13} = \nu_{12}$, $G_{13} = G_{12}$ (2 ↔ 3 eşdeğerliği) ve 2–3 düzlemindeki izotropluktan $G_{23} = E_2/[2(1+\nu_{23})]$. Kaw'ın Örnek 2.5'te verdiği $G_{23} = 3{,}0$ GPa ise bu formülün 3,22'sinden farklıdır (Örnek 3.2.2).

Alıştırma 6OrtaKavramsalKaç sabit ölçmelisiniz?

Yeni bir tek yönlü karbon/PEEK tabakanın 3B sonlu elemanlar modeli için malzeme verisi hazırlıyorsunuz. Mikroskopta lifler kesitte düzensiz dağılmış görünüyor. En az kaç sabit ölçmeniz gerekir; hangi deneyler ilk akla gelir?

İpucu

Rastgele dağılım hangi simetriyi verir?

Çözümü göster

Enine izotrop → 5 sabit: lif doğrultusunda çekme ($E_1$, $\nu_{12}$), life dik çekme ($E_2$), düzlem içi kayma ($G_{12}$) ve bir enine Poisson oranı ya da $G_{23}$. Düzlem gerilme analizinde (Hafta 4) yalnız ilk dördü gerekir; bu yüzden $\nu_{23}$ ve $G_{23}$ tablolarda çoğu zaman eksiktir.

10. Özet

Özet
  • $\sigma_{ij} = C_{ijkl}\varepsilon_{kl}$: 81 → (gerilme ve şekil değiştirme simetrisi) 36 → (enerji) 21 bağımsız sabit.
  • Her simetri düzlemi, ilgili ekseni tek sayıda içeren terimleri siler: monoklinik 13, ortotrop 9.
  • Enine izotrop 5 ($C_{44} = (C_{22}-C_{23})/2$), izotrop 2.
  • Sıfırlar yalnız malzeme eksenlerinde geçerlidir; eksen döndürülünce bağlaşım terimleri geri gelir.

Sonraki derste ortotrop malzemenin dokuz sabitini ölçülebilir büyüklüklerle, yani mühendislik sabitleriyle yazıyor ve bu sabitlerin alabileceği değerlere hangi sınırlar konduğunu görüyoruz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
rijitlik matrisistiffness matrix$[C]$ (3B), $[Q]$ (düzlem gerilme)GPa
esneklik matrisicompliance matrix$[S] = [C]^{-1}$1/GPa

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 59–90 (farklı malzemeler için Hooke yasası, Cijkl ve Sijkl özellikleri, Voigt gösterimi, örnekler)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.3 (s. 79–98), Örnek 2.3 ve 2.5
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 2 (s. 43–75)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.