Akademik / MKC 516 / Hafta 6 / Ders 6.1

Hafta 6 · Ders 6.1 · ~75 dk

Tabaka kırılma teorileri ve mukavemet oranı

Lif doğrultusunda 1500 MPa taşıyan bir tabaka life dik doğrultuda 40 MPa'da çatlayabilir. Bu derste beş dayanımla çalışan dört hasar ölçütünü kuruyor, onları mukavemet oranında birleştiriyor ve aynı yük için farklı ölçütlerin neden iki kata varan farklı cevaplar verdiğini görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Tek yönlü tabakanın beş dayanımını ve neden dönüştürülemediklerini açıklamak
  • En büyük gerilme, en büyük şekil değiştirme, Tsai–Hill ve Tsai–Wu ölçütlerini uygulamak
  • Tsai–Wu katsayılarını tek eksenli deneylerden türetmek ve H₁₂ seçeneklerini karşılaştırmak
  • Mukavemet oranını hesaplamak ve kırılma biçimini belirlemek
  • Açılı tabakada kaymanın işaretinin dayanıma etkisini yorumlamak
Hafta
Hafta 6 — Açılı tabakanın mukavemet (kırılma) teorileri; tabakaya ısı ve nemin etkileri
Süre
~75 dk
Ön koşul
Ders 5.1 (yerel gerilmeler).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
  • ÖÇ 5. Açılı tabakanın rijitlik ve esneklik matrislerinin elemanlarını hesaplama yeteneği kazanacaktır.
  • ÖÇ 6. Mekanik yük, ısı ve nem nedeniyle tabakadaki gerilme ve şekil değiştirme büyüklüklerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Hafta 4–5'te bir tabakanın ne kadar şekil değiştirdiğini hesapladık. Tasarımın asıl sorusu ise şudur: Bu tabaka bu yükü taşır mı, taşırsa yük ne kadar artırılabilir? Çelikte cevap kolaydır: asal gerilmeleri ya da von Mises gerilmesini tek bir akma dayanımıyla karşılaştırırız. Tek yönlü tabakada ise lif doğrultusunda 1500 MPa taşıyan malzeme, life dik doğrultuda 40 MPa'da çatlayabilir; kayma dayanımı da başkadır. Üstelik dayanımlar çekmede ve basmada farklıdır.

Bu derste beş dayanım değeriyle çalışan dört hasar ölçütünü kuruyoruz, bunları bir tek sayıda, mukavemet oranında (İng. strength ratio (SR); sembol $SR$) birleştiriyoruz ve aynı yük için farklı ölçütlerin neden farklı cevaplar verdiğini görüyoruz. Hafta 12'de aynı araçları katmanlı yapının her tabakasına uygulayacağız.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 5.1'den

Genel eksenlerde verilen gerilme, lif eksenlerine $\{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy}$ ile taşınır. Hasar her zaman yerel bileşenlerle ($\sigma_1, \sigma_2, \tau_{12}$) değerlendirilir; asal gerilmeler burada işe yaramaz.

3. Tek yönlü tabakanın beş dayanımı

Malzeme eksenlerinde iki normal doğrultu (çekme ve basma ayrı) ve bir kayma düzlemi vardır. Böylece beş dayanım değeri tanımlanır [Kaw, Bölüm 2.8, s. 138–139] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 167–168]:

Beş dayanım ve bu kurstaki simgeleri (hepsi pozitif sayılardır)
DayanımSimgeGrafit/epoksi, Kaw Tablo 2.1 (MPa)
Boyuna çekme$(\sigma_1^T)_{\text{ult}}$1500
Boyuna basma$(\sigma_1^C)_{\text{ult}}$1500
Enine çekme$(\sigma_2^T)_{\text{ult}}$40
Enine basma$(\sigma_2^C)_{\text{ult}}$246
Düzlem içi kayma$(\tau_{12})_{\text{ult}}$68

Kaymanın işareti malzeme eksenlerinde fark etmez (pozitif ve eksi $\tau_{12}$ aynı dayanıma sahiptir). Ama genel eksendeki kaymanın işareti önemlidir; bunu Örnek 6.1.1'in benzer probleminde göreceğiz. Bu dayanımlar, rijitlikler gibi dönüştürülemez: “45° tabakanın dayanımı” diye tek bir sayı yoktur, yüke bağlıdır.

4. Dört hasar ölçütü

4.1 En büyük gerilme ölçütü

Yerel gerilmelerden herhangi biri ilgili dayanıma ulaşırsa tabaka kırılmış sayılır [Kaw, Eş. 2.141, s. 139]:

$$ -(\sigma_1^C)_{\text{ult}} < \sigma_1 < (\sigma_1^T)_{\text{ult}},\qquad -(\sigma_2^C)_{\text{ult}} < \sigma_2 < (\sigma_2^T)_{\text{ult}},\qquad -(\tau_{12})_{\text{ult}} < \tau_{12} < (\tau_{12})_{\text{ult}} \tag{1} $$

Bileşenler birbirini etkilemez; ölçüt hangi eşitsizliğin bozulduğunu, yani kırılma biçimini de söyler (lif kopması, enine çatlak, kayma).

4.2 En büyük şekil değiştirme ölçütü

Aynı mantık yerel şekil değiştirmelerle kurulur; sınır şekil değiştirmeleri, kırılmaya kadar doğrusal davranış kabulüyle $(\varepsilon_1^T)_{\text{ult}} = (\sigma_1^T)_{\text{ult}}/E_1$ gibi bulunur [Kaw, Eş. 2.143, s. 146–149]. İki ölçüt arasındaki tek fark Poisson etkisidir: $\varepsilon_1$'e $\sigma_2$'den de katkı gelir. Poisson oranı sıfır olsaydı iki ölçüt aynı sonucu verirdi; kayma biçimiyle kırılmada da aynı sonucu verirler (Örnek 6.1.1).

4.3 Tsai–Hill ölçütü

İzotrop malzemedeki von Mises (biçim değiştirme enerjisi) ölçütünün Hill tarafından anizotrop malzemeye, Tsai tarafından tek yönlü tabakaya uyarlanmış biçimidir. Düzlem gerilmede [Kaw, Eş. 2.150, s. 151] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 192–198]:

$$ \left(\frac{\sigma_1}{X_1}\right)^2 - \frac{\sigma_1}{X_2}\,\frac{\sigma_2}{X_2} + \left(\frac{\sigma_2}{Y}\right)^2 + \left(\frac{\tau_{12}}{S}\right)^2 < 1 \tag{2} $$

Kaw'ın ilk yazımında hep çekme dayanımları kullanılır ($X_1 = X_2 = (\sigma_1^T)_{\text{ult}}$, $Y = (\sigma_2^T)_{\text{ult}}$, $S = (\tau_{12})_{\text{ult}}$). Bu, enine basmadaki büyük dayanımı yok saydığı için yükü küçük tahmin eder. Düzeltilmiş Tsai–Hill'de her terimde gerilmenin işaretine uygun dayanım seçilir: $\sigma_1 > 0$ ise $X_1 = (\sigma_1^T)_{\text{ult}}$, değilse $(\sigma_1^C)_{\text{ult}}$; $X_2$ ve $Y$ ise $\sigma_2$'nin işaretine göre [Kaw, Eş. 2.151, s. 152–153] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 199]. Ölçüt bileşenleri birleştirdiği için kırılma biçimini doğrudan vermez; en büyük oran (ör. $|\sigma_2/Y|$) biçim için bir ipucudur.

4.4 Tsai–Wu ölçütü

Toplam şekil değiştirme enerjisine dayanan bu ölçüt, çekme ve basma dayanımlarını doğrudan ayırt eden doğrusal terimler içerir [Kaw, Eş. 2.152–2.164, s. 153–155] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 202–206]:

$$ H_1\sigma_1 + H_2\sigma_2 + H_6\tau_{12} + H_{11}\sigma_1^2 + H_{22}\sigma_2^2 + H_{66}\tau_{12}^2 + 2H_{12}\sigma_1\sigma_2 < 1 \tag{3} $$
Türetme Katsayıların beş tek eksenli deneyden bulunması

Yalnız $\sigma_1 = (\sigma_1^T)_{\text{ult}}$ uygulanınca tabaka kırılır: $H_1(\sigma_1^T)_{\text{ult}} + H_{11}(\sigma_1^T)^2_{\text{ult}} = 1$. Yalnız $\sigma_1 = -(\sigma_1^C)_{\text{ult}}$: $-H_1(\sigma_1^C)_{\text{ult}} + H_{11}(\sigma_1^C)^2_{\text{ult}} = 1$. İki denklemden:

$$ H_1 = \frac{1}{(\sigma_1^T)_{\text{ult}}} - \frac{1}{(\sigma_1^C)_{\text{ult}}},\qquad H_{11} = \frac{1}{(\sigma_1^T)_{\text{ult}}(\sigma_1^C)_{\text{ult}}} $$

2 doğrultusunda aynı yolla $H_2$, $H_{22}$. Kaymada pozitif ve eksi $\tau_{12}$ aynı dayanımı verdiğinden $H_6 = 0$, $H_{66} = 1/(\tau_{12})^2_{\text{ult}}$.

$H_{12}$ beş tek eksenli deneyden bulunamaz; iki eksenli bir deney ya da ampirik bir öneri gerekir. Kaw'ın verdiği üç öneri [Kaw, Eş. 2.171, s. 156] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 206–209]:

$$ H_{12} = -\frac{1}{2(\sigma_1^T)^2_{\text{ult}}}\ \text{(Tsai–Hill)},\qquad H_{12} = -\frac{1}{2(\sigma_1^T)_{\text{ult}}(\sigma_1^C)_{\text{ult}}}\ \text{(Hoffman)},\qquad H_{12} = -\frac12\sqrt{\frac{1}{(\sigma_1^T)_{\text{ult}}(\sigma_1^C)_{\text{ult}}(\sigma_2^T)_{\text{ult}}(\sigma_2^C)_{\text{ult}}}}\ \text{(Mises–Hencky)} \tag{4} $$

Bu kurstaki araçlar ve örnekler, aksi söylenmedikçe Mises–Hencky önerisini kullanır (Kaw Örnek 2.19 ile aynı). Ödev 1'de istendiği gibi Hoffman biçimi de kullanılabilir; seçim sonucu genellikle az değiştirir ama $\sigma_1$ ve $\sigma_2$'nin ikisinin de büyük olduğu durumlarda belirgin fark yaratabilir.

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Örnek 2.19, s. 157. Kaw'ın sayısal çözümünde Mises–Hencky $H_{12}$ değeri “3,360 × 10⁻¹⁸ Pa⁻²” diye işaretsiz basılmış; formül ve yerine koyma satırı eksi işaretlidir ($-3{,}360\times10^{-18}$).

5. Mukavemet oranı

Bir ölçüt “kırıldı/kırılmadı” der; tasarımcı ise “yük ne kadar artırılabilir?” diye sorar. Mukavemet oranı bunu söyler [Kaw, Eş. 2.142, s. 143] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 177–178]:

$$ SR = \frac{\text{uygulanabilecek en büyük yük}}{\text{uygulanan yük}} \tag{5} $$

Yük vektörünün bütün bileşenleri aynı oranla büyütülür. $SR > 1$ güvenli, $SR < 1$ güvensiz, $SR = 1$ kırılma anıdır. En büyük gerilme ölçütünde SR, her dayanımın ilgili gerilmeye oranlarının en küçüğüdür. Tsai–Wu'da (3)'e $SR\cdot\sigma$ konunca SR'de ikinci derece bir denklem çıkar ve pozitif kök alınır:

$$ \underbrace{(H_{11}\sigma_1^2 + H_{22}\sigma_2^2 + H_{66}\tau_{12}^2 + 2H_{12}\sigma_1\sigma_2)}_{a}\,SR^2 + \underbrace{(H_1\sigma_1 + H_2\sigma_2)}_{b}\,SR - 1 = 0 \tag{6} $$
Dört soru

Bağıntı (1)–(6) için dört soru

  • Nereden geliyor? En büyük gerilme ve şekil değiştirme ölçütleri, izotroptaki Rankine/Tresca ve St. Venant fikirlerinin yerel eksenlerde uygulanmasıdır. Tsai–Hill biçim değiştirme enerjisinden, Tsai–Wu toplam şekil değiştirme enerjisi fikrinden gelir; katsayılar tek eksenli deneylere oturtulur. Kaw'ın vurguladığı gibi ölçütler “yalnız ifade edilir”, geçerliliklerini deney belirler [Kaw, s. 137].
  • Hangi şartlarda geçerli? Düzlem gerilmedeki tek yönlü tabaka, kırılmaya kadar doğrusal davranış (en büyük şekil değiştirme ölçütünde özellikle), ısıl artık gerilmeler ayrıca eklenmedikçe yok sayılmış. Tabakanın içinde değil, katmanlı yapıda serbest kenar ve delik çevrelerindeki üç boyutlu gerilmeler bu ölçütlerin dışındadır.
  • Nasıl uygulanır? Önce genel gerilmeyi $[T]$ ile yerel eksenlere taşı; sonra seçilen ölçütle SR'yi hesapla. Isıl gerilme gibi büyümeyen bir kısım varsa (6)'nın sabit terimi değişir (Hafta 12).
  • Sonuç ne anlama gelir? SR, yük yolunun ne kadar uzatılabileceğidir. Etkileşimli ölçütler (Tsai–Hill, Tsai–Wu) bileşenler birlikte büyüdüğünde daha erken ya da daha geç kırılma öngörebilir; deneylerle uyumları genellikle daha iyidir ve açıya göre değişimde kırılma biçimi değişimlerinden doğan “sivri köşeler” göstermezler [Kaw, Bölüm 2.8.7, s. 158–160].

6. Kırılma zarfları

Kırılma zarfı (İng. failure envelope; birim: MPa), bir tabakanın kırılmadan taşıyabileceği gerilme bileşimlerinin sınırıdır [Kaw, Bölüm 2.8.3, s. 144–146] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 179–184]. Şekil 1, $\tau_{12} = 0$ için $\sigma_1$–$\sigma_2$ düzlemindeki zarfları gösteriyor: en büyük gerilme ölçütü bir dikdörtgen verir; etkileşimli ölçütler köşeleri yuvarlatır. Tsai–Wu zarfı iki eksenli basma bölgesinde dikdörtgenin çok dışına taşar; ölçütün en çok tartışılan yanı budur ve $H_{12}$ seçimine duyarlıdır.

Grafit/epoksi tabakanın kırılma zarfları σ1–σ2 düzleminde τ12 = 0 için üç zarf. En büyük gerilme zarfı bir dikdörtgen: σ1 eksi 1500 ile 1500, σ2 eksi 246 ile 40 MPa arasında. Düzeltilmiş Tsai–Hill ve Tsai–Wu zarfları bu dikdörtgene yakın, köşeleri yuvarlatılmış eğriler; Tsai–Wu, σ1 ve σ2'nin birlikte basma olduğu bölgede dikdörtgenin dışına taşıyor. −300 −200 −100 0 100 −4000 −3000 −2000 −1000 0 1000 2000 σ₁ (MPa)σ₂ (MPa) en büyük gerilme (düz) Tsai–Wu (kesikli) düzeltilmiş Tsai–Hill (noktalı)
Şekil 1. Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1 dayanımları) için $\sigma_1$–$\sigma_2$ kırılma zarfları, $\tau_{12} = 0$. Tsai–Wu'da $H_{12}$ Mises–Hencky önerisiyle. Eksen ölçekleri farklıdır: tabaka life dik doğrultuda çok zayıftır.

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 6.1.1Temel

60° grafit/epoksi tabaka: dört ölçüt, beş sonuç

Verilenler

60° grafit/epoksi tabaka; $\sigma_x = 2S$, $\sigma_y = -3S$, $\tau_{xy} = 4S$ ($S > 0$, MPa). Dayanımlar ve elastik sabitler Kaw Tablo 2.1'den [Kaw, Örnek 2.13, 2.15, 2.17, 2.18, 2.19].

İstenenler

Her ölçüte göre kırılmadan uygulanabilecek en büyük $S$ (yani $\sigma_x = 2$, $\sigma_y = -3$, $\tau_{xy} = 4$ MPa yükü için mukavemet oranı).

Model ve kabuller

Ders 5.1'deki dönüşüm; (1)–(6). Sınır şekil değiştirmeleri doğrusal davranışla.

Çözüm

Yerel gerilmeler (Örnek 5.1.1): $\sigma_1 = 1{,}714S$, $\sigma_2 = -2{,}714S$, $\tau_{12} = -4{,}165S$.

En büyük gerilme: $1500/1{,}714 = 875{,}1$; $246/2{,}714 = 90{,}64$; $68/4{,}165 = 16{,}33$ → $S = 16{,}33$ MPa (kayma).

En büyük şekil değiştirme: yerel ε (Örnek 5.1.1) $13{,}67S$, $-266{,}2S$, $-580{,}9S$ (μ); sınırlar $8287$, $23\,880$, $9483$ μ → $S = 9483/580{,}9 = 16{,}33$ MPa (kayma; Poisson etkisi kaymaya girmediği için aynı).

Tsai–Hill (çekme dayanımlarıyla):

$$ S^2\left[\left(\frac{1{,}714}{1500}\right)^2 - \frac{1{,}714(-2{,}714)}{1500^2} + \left(\frac{2{,}714}{40}\right)^2 + \left(\frac{4{,}165}{68}\right)^2\right] = 1 \Rightarrow S = 10{,}94\ \text{MPa} $$

Düzeltilmiş Tsai–Hill: $\sigma_2 < 0$ olduğundan $Y = 246$: $S = 16{,}06$ MPa.

Tsai–Wu (Mises–Hencky $H_{12}$): $H_2 = 1/40 - 1/246 = 0{,}02093$, $H_{11} = 4{,}444\times10^{-7}$, $H_{22} = 1{,}0163\times10^{-4}$, $H_{66} = 2{,}1626\times10^{-4}$, $H_{12} = -3{,}360\times10^{-6}$ (MPa birimleriyle). (6): $a = 4{,}532\times10^{-3}$, $b = -0{,}05680$ → $S = 22{,}39$ MPa. Hoffman ya da Tsai–Hill $H_{12}$ ile $22{,}49$ MPa.

Birim kontrolü

$H$ katsayıları 1/MPa ve 1/MPa²; (6)'daki her terim boyutsuz ✓. Sonuçlar Kaw'ın verdiği 16,33; 16,33; 10,94; 16,06; 22,39 MPa ile aynı.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Aynı tabaka ve aynı yük için tahminler 10,9 ile 22,4 MPa arasında: ölçüt seçimi tasarımda iki katlık fark yaratabilir. Çekme dayanımlarıyla yazılmış Tsai–Hill, $\sigma_2$ basma olduğu hâlde 40 MPa'lık çekme dayanımını kullandığı için en tutucu sonucu veriyor; düzeltilince en büyük gerilme ölçütüne yaklaşıyor. Tsai–Wu'da $\sigma_2$ basması doğrusal terimle ($H_2\sigma_2 < 0$) “kazanç” olarak görünüyor ve tahmin yükseliyor. Hangi ölçütün kullanılacağı, malzemenin deney verisiyle hangisinin daha iyi örtüştüğüne bağlıdır.

Benzer problem — kendinizi sınayınEksen dışı kayma dayanımı ve kaymanın işareti

Aynı grafit/epoksi için θ = 30° ve 45° tabakalara yalnız $\tau_{xy}$ uygulanıyor. En büyük gerilme ölçütüyle pozitif ve eksi $\tau_{xy}$ için sınırları ve eksen dışı kayma dayanımını (ikisinin küçüğü) bulun [Kaw, Örnek 2.14 ve Tablo 2.3, s. 141–143].

İpucu

$\sigma_1 = 2sc\,\tau$, $\sigma_2 = -2sc\,\tau$, $\tau_{12} = (c^2 - s^2)\tau$.

Çözümü göster

30°: $\sigma_1 = 0{,}866\tau$, $\sigma_2 = -0{,}866\tau$, $\tau_{12} = 0{,}5\tau$. Pozitif τ: $\min(1500/0{,}866;\ 246/0{,}866;\ 68/0{,}5) = 136{,}0$ MPa (kayma). Eksi τ: $\sigma_2 = +0{,}866|\tau|$ → $40/0{,}866 = 46{,}19$ MPa (enine çekme). Dayanım 46,19 MPa. 45°: pozitif τ'da $\sigma_2 = -\tau$ → 246 MPa (enine basma); eksi τ'da $\sigma_2 = +|\tau|$ → 40 MPa (enine çekme). Dayanım 40 MPa. Sonuç: açılı tabakada kaymanın işareti, $\sigma_2$'nin çekme mi basma mı olacağını belirler; tasarımda tabakayı “doğru yönde” sermek dayanımı 6 kata kadar değiştirebilir.

Çözümlü örnek 6.1.2Mühendislik uygulaması

Ödev 1, birleşik yükleme: güvenlik katsayıları

Verilenler

$\sigma_x = 50$, $\sigma_y = 12{,}5$, $\tau_{xy} = 25$ MPa. AS4/3501-6 dayanımları: $(\sigma_1^T)_{\text{ult}} = 2280$, $(\sigma_1^C)_{\text{ult}} = 1440$, $(\sigma_2^T)_{\text{ult}} = 57$, $(\sigma_2^C)_{\text{ult}} = 228$, $(\tau_{12})_{\text{ult}} = 71$ MPa; çelik çekme dayanımı 394 MPa [Ödev 1, durum 4c]. Malzemeler: çelik, 0° ve 45° karbon/epoksi.

İstenenler

En büyük gerilme, düzeltilmiş Tsai–Hill ve Tsai–Wu (Hoffman $H_{12}$) ölçütleriyle güvenlik katsayıları (mukavemet oranları); çelik için karşılaştırma.

Model ve kabuller

Her tabaka tek başına, düzlem gerilme. Çelik için von Mises ölçütü (ödevde ayrıca istenmiyor; karşılaştırma için).

Çözüm

0° tabaka: yerel = genel: $\sigma_1 = 50$, $\sigma_2 = 12{,}5$, $\tau_{12} = 25$ MPa. En büyük gerilme: $\min(2280/50;\ 57/12{,}5;\ 71/25) = \min(45{,}6;\ 4{,}56;\ 2{,}84) = 2{,}84$ (kayma). Düzeltilmiş Tsai–Hill: $2{,}41$. Tsai–Wu: $2{,}21$.

45° tabaka: $\sigma_1 = (50 + 12{,}5)/2 + 25 = 56{,}25$, $\sigma_2 = 31{,}25 - 25 = 6{,}25$, $\tau_{12} = (12{,}5 - 50)/2 = -18{,}75$ MPa. En büyük gerilme: $\min(40{,}5;\ 9{,}12;\ 3{,}79) = 3{,}79$ (kayma). Düzeltilmiş Tsai–Hill: $3{,}49$. Tsai–Wu: $3{,}25$.

Çelik: $\sigma_{vM} = \sqrt{50^2 - 50(12{,}5) + 12{,}5^2 + 3(25)^2} = 62{,}5$ MPa → $394/62{,}5 = 6{,}30$.

Birim kontrolü

Oranlar boyutsuz ✓. Tsai–Wu için (6)'da $a$ (1/MPa²) ve $b$ (1/MPa) ile SR boyutsuz ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Bu yükte 45° tabaka 0°'den daha güvenli: kaymanın bir kısmı lif doğrultusundaki çekmeye dönüşüyor ($\tau_{12}$ 25'ten 18,75 MPa'ya iniyor). Çelik hem güvenlik katsayısında hem de (Ders 5.3'te gördüğümüz gibi) kayma şekil değiştirmesinde üstün; ama kütle başına değerlendirmede tablo değişir: aynı katsayı için gereken kütle oranı, katsayı/yoğunluk oranlarıyla kıyaslanmalıdır. Üç ölçütün sıralaması burada tutarlı (en büyük gerilme > düzeltilmiş Tsai–Hill > Tsai–Wu); her yükte böyle olması gerekmez.

Benzer problem — kendinizi sınayınVize 1, Soru 2: 45° sarılmış boruda en büyük eksenel kuvvet

Ders 5.1'deki boruda (iç basınç $p$, $M_b = 1000$ N·m, 45° tabaka; dayanımlar 1800, 1200, 50, 220, 100 MPa) yerel gerilmeler $\sigma_1 = s_1 + 0{,}3032F_x$, $\sigma_2 = s_2 + 0{,}3032F_x$, $\tau_{12} = s_6 - 0{,}3032F_x$ biçimindedir ($F_x$ kN). (a) Sınavdaki $p = 50$ MPa için ($s_1 = 380{,}6$, $s_2 = 357{,}5$, $s_6 = 131{,}0$ MPa) en büyük gerilme ölçütüyle güvenli bir $F_x$ var mı? (b) $p = 5$ MPa olsaydı ($s_1 = 48{,}45$, $s_2 = 25{,}36$, $s_6 = 13{,}10$ MPa) $F_x$ hangi aralıkta olmalıydı? [Vize 1, Soru 2]

İpucu

Her eşitsizliği $F_x$ için çözün ve aralıkları kesiştirin.

Çözümü göster

(a) $F_x = 0$'da SR $= \min(1800/380{,}6;\ 50/357{,}5;\ 100/131{,}0) = 0{,}14$: tabaka yalnız basınç ve burulmayla kırılıyor. $\sigma_2 \le 50$ için $F_x \le -1014$ kN gerekir; ama $|\tau_{12}| \le 100$ için $102 \le F_x \le 762$ kN gerekir. Kesişim boş: bu verilerle güvenli eksenel kuvvet yoktur. Sebep Ders 2.2'deki ağ analiziyle aynı: tek açılı ±45° sargı basıncın 2:1 kuvvet oranını karşılamıyor, enine yükü matris taşımak zorunda kalıyor.

(b) $\sigma_2 \le 50$ → $F_x \le 81{,}3$ kN; $\tau_{12} \le 100$ → $F_x \ge -286{,}7$ kN; diğerleri daha geniş. Güvenli aralık $-286{,}7 \le F_x \le 81{,}3$ kN; en büyük çekme kuvveti 81,3 kN (enine çekme sınırı).

Kendiniz deneyin

Araç seçilen malzemenin dört ölçüte göre kırılma zarflarını $\sigma_1$–$\sigma_2$ düzleminde (seçtiğiniz $\tau_{12}$ için) çizer; verdiğiniz genel gerilme ve tabaka açısı için yerel gerilmeleri ve dört ölçütün mukavemet oranlarını hesaplar. Kaw Örnek 2.13–2.19 verisi hazır yüklüdür; $H_{12}$ önerisini değiştirip Tsai–Wu zarfının basma bölgesindeki uzantısının nasıl değiştiğini izleyin.

Kırılma zarfları ve mukavemet oranıBağıntı (1)–(6) · MPa

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 6.1.1'deki adımları kullanabilirsiniz.

8. Sık yapılan hatalar

  • Genel gerilmeleri dayanımlarla karşılaştırmak. Önce yerel eksenlere dönüştürün.
  • Basma dayanımını eksi sayı olarak yazmak. Beş dayanım pozitif girilir; işaret eşitsizlikte kullanılır.
  • SR'yi yalnız bir bileşeni büyüterek bulmak. Bütün yük bileşenleri aynı oranla büyür.
  • Tsai–Wu'da negatif kökü almak. Pozitif kök, yükün verilen yönde büyütülmesine karşılık gelir.
  • Tsai–Hill'de hep çekme dayanımını kullanmak. Basma bileşenleri varsa düzeltilmiş biçimi kullanın.
  • Kaymanın işaretini önemsiz sanmak. Malzeme eksenlerinde önemsizdir; açılı tabakada genel kaymanın işareti $\sigma_2$'nin işaretini belirler.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalTek eksenli çekmede açılı tabaka

Grafit/epoksi θ = 10° tabaka yalnız σₓ ile çekiliyor. En büyük gerilme ölçütüyle kırılma gerilmesi ve biçimi nedir?

İpucu

$\sigma_1 = c^2\sigma_x$, $\sigma_2 = s^2\sigma_x$, $\tau_{12} = -sc\,\sigma_x$ (Kaw Eş. 2.172).

Çözümü göster

$c^2 = 0{,}9698$, $s^2 = 0{,}03015$, $sc = 0{,}1710$. Sınırlar: $1500/0{,}9698 = 1547$; $40/0{,}03015 = 1327$; $68/0{,}1710 = 397{,}6$ MPa. Kırılma 397,6 MPa'da kaymayla; 10°'lik sapma, tabakanın çekme dayanımını 1500'den 398 MPa'ya düşürür.

Alıştırma 2KolayKavramsalÖlçütler ne zaman aynı?

En büyük gerilme ve en büyük şekil değiştirme ölçütleri hangi durumlarda aynı sonucu verir?

İpucu

İkisi arasındaki tek fark nedir?

Çözümü göster

Poisson etkisi: (i) $\nu_{12} = 0$ ise; (ii) kırılma kayma biçimindeyse (kaymada Poisson bağlaşımı yok); (iii) yük tek bir yerel bileşenden ibaretse (ör. yalnız $\sigma_1$; o zaman $\varepsilon_2$ sınırı da Poisson etkisiyle denetlenir ama kritik olan $\varepsilon_1$'dir).

Alıştırma 3OrtaSayısalTsai–Wu katsayıları

Ödev 1 malzemesi (2280, 1440, 57, 228, 71 MPa) için $H_1$, $H_2$, $H_{11}$, $H_{22}$, $H_{66}$ ve Hoffman $H_{12}$'yi bulun. $H_1$'in işareti ne anlama gelir?

İpucu

Bölüm 4.4'teki türetme.

Çözümü göster

$H_1 = 1/2280 - 1/1440 = -2{,}558\times10^{-4}$; $H_2 = 1/57 - 1/228 = 0{,}01316$; $H_{11} = 3{,}046\times10^{-7}$; $H_{22} = 7{,}695\times10^{-5}$; $H_{66} = 1{,}984\times10^{-4}$; $H_{12} = -1{,}523\times10^{-7}$ (MPa birimleri). $H_1 < 0$: lif doğrultusunda basma dayanımı çekmeden düşük; boyuna basma, ölçütü daha çabuk 1'e yaklaştırır.

Alıştırma 4OrtaTüretmeİzotrop malzemede Tsai–Hill

Çekme ve basma dayanımları eşit ($X = Y$) ve $S = X/\sqrt3$ olan izotrop bir malzemede (2)'nin von Mises ölçütüne indirgendiğini gösterin.

İpucu

$\sigma_{vM}^2 = \sigma_1^2 - \sigma_1\sigma_2 + \sigma_2^2 + 3\tau_{12}^2$.

Çözümü göster

(2) $X^2$ ile çarpılınca $\sigma_1^2 - \sigma_1\sigma_2 + \sigma_2^2 + (X/S)^2\tau_{12}^2 < X^2$; $X/S = \sqrt3$ ile $\sigma_{vM}^2 < X^2$ ✓. Tsai–Hill'in kökü bu yüzden “anizotrop von Mises”tir.

Alıştırma 5ZorSayısalH₁₂'nin iki eksenli deneyden bulunması

Bir grafit/epoksi tabaka (Kaw Tablo 2.1) eşit iki eksenli çekmede ($\sigma_1 = \sigma_2 = \sigma$, $\tau_{12} = 0$) $\sigma = 38$ MPa'da kırılıyor (varsayımsal deney). Kaw Eş. 2.166 ile $H_{12}$'yi bulun ve Mises–Hencky önerisiyle karşılaştırın.

İpucu

$H_{12} = \dfrac{1}{2\sigma^2}\left[1 - (H_1 + H_2)\sigma - (H_{11} + H_{22})\sigma^2\right]$.

Çözümü göster

$H_1 = 0$, $H_2 = 0{,}02093$, $H_{11} = 4{,}444\times10^{-7}$, $H_{22} = 1{,}0163\times10^{-4}$. $1 - 0{,}02093(38) - (1{,}0207\times10^{-4})(1444) = 1 - 0{,}7953 - 0{,}1474 = 0{,}0573$; $H_{12} = 0{,}0573/2888 = 1{,}98\times10^{-5}$ 1/MPa². Mises–Hencky önerisi $-3{,}36\times10^{-6}$: işaret bile farklı. $H_{12}$ küçük bir katsayıdır ama iki eksenli bölgede zarfı belirgin biçimde değiştirir; varsayımsal deneydeki 38 MPa'lık küçük bir sapma $H_{12}$'yi çok değiştirir, bu yüzden bu yöntem ölçüm hatasına çok duyarlıdır.

Alıştırma 6OrtaKavramsalSivri köşeler

Eksen dışı çekme dayanımının açıya göre grafiğinde en büyük gerilme ölçütü neden sivri köşeler gösterir, Tsai–Wu neden göstermez?

İpucu

Köşeler hangi açılarda oluşur?

Çözümü göster

En büyük gerilme ölçütünde dayanım, üç ayrı eğrinin (lif, enine, kayma sınırları) en küçüğüdür; kırılma biçimi değiştiği açıda en küçük değeri veren eğri değişir ve grafikte kırık oluşur. Tsai–Wu tek bir pürüzsüz ifadedir; bileşenlerin katkıları birlikte değiştiği için geçiş yumuşaktır. Kaw'ın aktardığı deneylerde Tsai–Hill ve Tsai–Wu eğrileri verilerle daha iyi örtüşür [Kaw, s. 160].

10. Özet

Özet
  • Tek yönlü tabakanın beş dayanımı vardır; dönüştürülemezler, hasar yerel gerilmelerle değerlendirilir.
  • En büyük gerilme ve şekil değiştirme ölçütleri etkileşimsizdir ve kırılma biçimini verir; Tsai–Hill ve Tsai–Wu bileşenleri birleştirir.
  • Tsai–Wu çekme ve basmayı ayırır; $H_{12}$ iki eksenli deney ya da ampirik öneri gerektirir.
  • Mukavemet oranı SR, bütün yük bileşenlerinin aynı oranla büyütülebileceği kattır; Tsai–Wu'da ikinci derece denklemin pozitif köküdür.
  • Açılı tabakada genel kaymanın işareti, enine gerilmenin çekme ya da basma olmasını, dolayısıyla dayanımı belirler.

Ders 6.2'de tabakaya sıcaklık ve nem ekliyoruz: serbest genleşme ile mekanik şekil değiştirmeyi ayırmak, kür sonrası artık gerilmelerin anahtarıdır.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
mukavemet oranıstrength ratio (SR)$SR$—
kırılma zarfıfailure envelope—MPa

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 167–227 (kırılma hipotezleri, mukavemet oranı, zarflar, Örnek 2.13–2.19, deneysel karşılaştırma)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.8 (s. 137–160), Eş. 2.141–2.172, Örnek 2.12–2.19, Tablo 2.3
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Durum 4c
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 1, İTÜ, Nisan 2026. — Soru 2

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.