Akademik / MKC 516 / Hafta 7 / Ders 7.2

Hafta 7 · Ders 7.2 · ~60 dk

Mukavemet malzemesi yaklaşımı: E₁, E₂, ν₁₂, G₁₂

Lif ve matrisin özelliklerinden tabakanın dört elastik sabitini tahmin etmek, malzeme seçiminde büyük kolaylık sağlar. Bu derste en basit modeli kuruyor ve neden lif doğrultusunda iyi, life dik doğrultuda ve kaymada zayıf tahmin verdiğini görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Temsili hacim elemanını ve mukavemet malzemesi yaklaşımının kabullerini açıklamak
  • E₁ ve ν₁₂'yi karışım kuralıyla, E₂ ve G₁₂'yi ters karışım kuralıyla türetmek ve hesaplamak
  • Yükün lif payını ve lif dizilişinden gelen lif oranı sınırlarını hesaplamak
  • Enine izotrop lifler için uygun lif sabitlerini seçmek
  • Modelin hangi sabitlerde neden yanıldığını yorumlamak
Hafta
Hafta 7 — Tabakanın mikromekanik analizi; mukavemet malzemesi yaklaşımı
Süre
~60 dk
Ön koşul
Ders 7.1 (hacim oranları).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir tasarımcı her yeni lif–matris–oran bileşimi için deney yapamaz. Lifin ve matrisin özellikleri ile lif hacim oranından tabakanın $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$ sabitlerini tahmin edebilmek, malzeme seçiminde ve “lif oranını artırsak ne kazanırız?” sorusunda büyük kolaylık sağlar. Bu derste en basit modeli, mukavemet malzemesi yaklaşımını kuruyoruz. Basitliğinin bedeli de var: lif doğrultusunda çok iyi, life dik doğrultuda ve kaymada zayıf tahminler verir. Neden böyle olduğunu anlamak, Hafta 8'deki daha iyi modellerin motivasyonudur.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 7.1'den ve mukavemetten

$V_f + V_m = 1$ (boşluksuz). Yay bağlantıları: paralel yaylarda (aynı uzama) rijitlikler toplanır; seri yaylarda (aynı kuvvet) esneklikler toplanır. Bu derste iki durum da karşımıza çıkacak.

3. Temsili hacim elemanı ve kabuller

Tabakadan, bütün tabakanın davranışını temsil eden küçük bir parça seçilir: temsili hacim elemanı (İng. representative volume element (RVE)) (THE). Mukavemet malzemesi yaklaşımında lif ve matris yan yana dikdörtgen bloklar gibi düşünülür; blokların kalınlık oranları hacim oranlarına eşittir. Kabuller [Kaw, Bölüm 3.3.1, s. 216–218] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 27–32]: lif ile matris arasında tam yapışma; lif ve matris doğrusal elastik ve izotrop; lifler düzgün aralıklı, paralel ve sürekli; boşluk yok.

Paralel ve seri bağlı temsili hacim elemanları Solda boyuna yükleme: lif bloğu ve matris blokları yük doğrultusunda yan yana; hepsi aynı uzamayı yapıyor (paralel bağlantı). Sağda enine yükleme: aynı bloklar yük doğrultusunda arka arkaya dizilmiş; hepsi aynı gerilmeyi taşıyor (seri bağlantı). matrislif boyuna: aynı ε (paralel) E₁ = E_f V_f + E_m V_m matrislif enine: aynı σ (seri) 1/E₂ = V_f/E_f + V_m/E_m
Şekil 1. Mukavemet malzemesi yaklaşımının temsili hacim elemanı. Bloklar lif ve matrisin hacim oranlarıyla orantılı kalınlıktadır (ölçeksiz). Kaw Şekil 3.4 ve 3.7'deki modellerin şeması.

4. Boyuna modül: karışım kuralı

Lif doğrultusunda $F_c$ kuvveti uygulanırsa lif ve matris aynı uzamayı yapar ($\varepsilon_c = \varepsilon_f = \varepsilon_m$) ve kuvveti paylaşır: $F_c = F_f + F_m$. Her birinde $F = \sigma A = E\varepsilon A$ yazıp $A_f/A_c = V_f$ kullanınca [Kaw, Eş. 3.29–3.35, s. 218–219] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 33–38]:

$$ E_1 = E_fV_f + E_mV_m,\qquad \frac{F_f}{F_c} = \frac{E_f}{E_1}V_f \tag{1} $$

İkinci bağıntı yükün ne kadarını liflerin taşıdığını söyler: lif–matris modül oranı büyüdükçe yük neredeyse tamamen liflere geçer.

5. Enine modül: ters karışım kuralı

Life dik yüklemede bloklar seri bağlıdır: gerilme her birinde aynıdır ($\sigma_c = \sigma_f = \sigma_m$), uzamalar toplanır: $\Delta_c = \Delta_f + \Delta_m$. Kalınlık oranları hacim oranlarına eşit olduğundan [Kaw, Eş. 3.36–3.41, s. 221–223] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 39–44]:

$$ \frac{1}{E_2} = \frac{V_f}{E_f} + \frac{V_m}{E_m} \tag{2} $$

Polimer matrisli kompozitte $E_f/E_m$ büyüktür (cam/epoksi için 25); bu durumda $E_2$, $V_f$ çok büyümedikçe matris modülünün birkaç katına çıkabilir. Liflerin dizilişi lif oranının üst sınırını da belirler [Kaw, Eş. 3.42, s. 224–225]:

$$ \frac{d}{s} = \left(\frac{4V_f}{\pi}\right)^{1/2}\ \text{(kare dizilim, } V_{f,\max} = 0{,}7854\text{)},\qquad \frac{d}{s} = \left(\frac{2\sqrt3\,V_f}{\pi}\right)^{1/2}\ \text{(altıgen, } V_{f,\max} = 0{,}9069\text{)} \tag{3} $$

Lifler birbirine değdiğinde matris aralarına giremez; bu üst sınırlar pratikte ulaşılamaz.

6. Asıl Poisson oranı ve kayma modülü

Boyuna yüklemede enine uzamalar toplanır (lif ve matris boyuna aynı ε'yu yapar), kaymada ise kayma gerilmesi her blokta aynıdır [Kaw, Eş. 3.43–3.55, s. 227–232] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 45–53]:

$$ \nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m,\qquad \frac{1}{G_{12}} = \frac{V_f}{G_f} + \frac{V_m}{G_m} \tag{4} $$

Karbon ve aramid lifler enine izotroptur; o zaman bağıntılarda lifin ilgili doğrultudaki sabiti kullanılır: $E_1$'de lifin boyuna modülü $E_{fL}$, $E_2$'de enine modülü $E_{fT}$, $\nu_{12}$'de $\nu_{fL}$, $G_{12}$'de lifin eksenel kayma modülü [Kaw, Bölüm 3.3.4, s. 268–270] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 127–128].

Dört soru

Bağıntı (1)–(4) için dört soru

  • Nereden geliyor? Bloklar arasında ya aynı şekil değiştirme (paralel: $E_1$, $\nu_{12}$) ya da aynı gerilme (seri: $E_2$, $G_{12}$) kabulü ve kuvvet ya da uzama toplamı.
  • Hangi şartlarda geçerli? $E_1$ ve $\nu_{12}$ için kabul gerçeğe çok yakındır: uzun liflerde boyuna uzama gerçekten ortaktır. $E_2$ ve $G_{12}$'de ise “aynı gerilme” kabulü kaba: gerçekte lifin çevresinde gerilme düzgün değildir ve matris lifin etrafından da yük taşır. Sonuç: $E_2$ ve $G_{12}$ deneylerin altında kalır; Kaw'ın bor/epoksi ve cam/epoksi karşılaştırmaları bunu gösterir [Kaw, Şekil 3.10 ve 3.13, s. 226, 233].
  • Nasıl uygulanır? Lif ve matris özelliklerini aynı birimde (GPa) girin; izotrop malzemede $G = E/[2(1+\nu)]$. Enine izotrop liflerde doğru doğrultudaki sabiti seçin.
  • Sonuç ne anlama gelir? $E_1$ “lif baskın”, $E_2$ ve $G_{12}$ “matris baskın” özelliklerdir: lif oranını artırmak $E_1$'i doğrusal artırır, $E_2$ ve $G_{12}$'yi ise ancak yüksek $V_f$'de belirgin biçimde artırır.

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 7.2.1Temel

Cam/epoksi, Vf = 0,70: dört sabit

Verilenler

Cam: $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$ (Kaw Tablo 3.1–3.2). $V_f = 0{,}70$ [Kaw, Örnek 3.3–3.6, s. 220–232]. Aynı malzeme ve oran Vize 2, Soru 1'de de soruluyor [Vize 2, Soru 1].

İstenenler

$E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $\nu_{21}$, $G_{12}$; yükün lif payı.

Model ve kabuller

Mukavemet malzemesi yaklaşımı, (1)–(4); izotrop lif ve matris.

Çözüm

$E_1 = 85(0{,}7) + 3{,}4(0{,}3) = 60{,}52$ GPa; $F_f/F_c = 85(0{,}7)/60{,}52 = 0{,}983$.

$1/E_2 = 0{,}7/85 + 0{,}3/3{,}4 = 0{,}09647$ → $E_2 = 10{,}37$ GPa.

$\nu_{12} = 0{,}2(0{,}7) + 0{,}3(0{,}3) = 0{,}230$; $\nu_{21} = 0{,}230(10{,}37/60{,}52) = 0{,}0394$.

$G_f = 85/2{,}4 = 35{,}42$, $G_m = 3{,}4/2{,}6 = 1{,}308$ GPa; $1/G_{12} = 0{,}7/35{,}42 + 0{,}3/1{,}308$ → $G_{12} = 4{,}014$ GPa.

Birim kontrolü

GPa ✓. Kaw'ın değerleriyle aynı (60,52; 10,37; 0,230; 4,014).

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Yükün %98'ini lifler taşıyor; $E_1$ çok sağlam bir tahmin. $E_2$ ise matris modülünün yalnız 3 katı: $V_f$ = 0,7 olmasına rağmen enine yük, ince matris tabakalarından “geçmek” zorunda. Kaw Tablo 2.1'deki cam/epoksi ($V_f = 0{,}45$) $E_2 = 8{,}27$ GPa verirken bu modelin $V_f = 0{,}45$ için verdiği $E_2$ yalnız 6,0 GPa'dır (Alıştırma 2): model enine rijitliği küçük tahmin ediyor.

Benzer problem — kendinizi sınayınLif oranı yarıya inerse

Aynı cam/epoksi $V_f = 0{,}50$ için dört sabiti hesaplayın; $V_f = 0{,}70$ sonuçlarıyla oranlayın.

İpucu

Aynı bağıntılar.

Çözümü göster

$E_1 = 44{,}2$ (×0,73), $E_2 = 6{,}54$ (×0,63), $\nu_{12} = 0{,}250$, $G_{12} = 2{,}52$ GPa (×0,63). $E_1$ lif oranıyla doğrusal düştü; $E_2$ ve $G_{12}$ oransal olarak daha fazla düştü.

Çözümlü örnek 7.2.2Mühendislik uygulaması

Ödev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60, enine izotrop lif

Verilenler

Grafit lif (Kaw Tablo 3.1): $E_{fL} = 230$, $E_{fT} = 22$ GPa, $\nu_{fL} = 0{,}30$, eksenel kayma modülü $G_{fL} = 22$ GPa; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$, $G_m = 1{,}308$ GPa. $V_f = 0{,}60$ [Ödev 2, Soru 1].

İstenenler

Mukavemet malzemesi yaklaşımıyla $E_1, E_2, \nu_{12}, G_{12}$; lifi izotrop sanmanın $E_2$'ye etkisi.

Model ve kabuller

(1)–(4), enine izotrop lif için ilgili doğrultudaki sabitlerle.

Çözüm

$E_1 = 230(0{,}6) + 3{,}4(0{,}4) = 139{,}4$ GPa.

$1/E_2 = 0{,}6/22 + 0{,}4/3{,}4 = 0{,}1449$ → $E_2 = 6{,}90$ GPa.

$\nu_{12} = 0{,}3(0{,}6) + 0{,}3(0{,}4) = 0{,}30$.

$1/G_{12} = 0{,}6/22 + 0{,}4/1{,}308$ → $G_{12} = 3{,}00$ GPa.

Lif izotrop sanılıp $E_f = 230$ GPa kullanılsaydı: $1/E_2 = 0{,}6/230 + 0{,}4/3{,}4$ → $E_2 = 8{,}32$ GPa (%21 fazla).

Birim kontrolü

GPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Karbon lif enine yönde boyuna yönün yalnız onda biri kadar rijittir; enine sabitlerde lifin enine özelliğini kullanmak zorunludur. Kaw Tablo 2.1'deki grafit/epoksinin ($V_f = 0{,}70$) $E_2 = 10{,}3$, $G_{12} = 7{,}17$ GPa olduğu düşünülürse, bu modelin enine ve kayma tahminlerinin yine düşük kaldığı görülür; Ders 8.1'de Halpin–Tsai ile tekrar hesaplayacağız.

Benzer problem — kendinizi sınayınAlüminyum matrisli bor

Bor lif ($E_f = 414$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$; Kaw Şekil 3.10'daki değer) ve alüminyum matris ($E_m = 71$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$; Kaw Tablo 3.2), $V_f = 0{,}5$. $E_1$ ve $E_2$'yi bulun. $E_1/E_2$ oranını cam/epoksiyle (Örnek 7.2.1) karşılaştırın.

İpucu

Metal matriste $E_f/E_m$ küçüktür.

Çözümü göster

$E_1 = 242{,}5$ GPa; $1/E_2 = 0{,}5/414 + 0{,}5/71$ → $E_2 = 121{,}2$ GPa; $E_1/E_2 = 2{,}00$. Cam/epokside $60{,}52/10{,}37 = 5{,}84$. Lif ve matris modülleri yakınsa tabaka çok daha az anizotroptur (Kaw'ın metal ve seramik matris yorumu, s. 223).

Kendiniz deneyin

Araç seçilen lif ve matris için $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$'yi $V_f$'ye karşı çizer: mukavemet malzemesi yaklaşımı, Halpin–Tsai (ξ ayarlanabilir) ve elastisite yaklaşımı (Hafta 8) birlikte. Bu derste yalnız “mukavemet malzemesi” eğrilerine bakın; $E_1$'de üç modelin üst üste bindiğini, $E_2$'de ayrıldığını görün.

Lif oranından elastik sabitlerDers 7.2 ve 8.1–8.2 · GPa

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 7.2.1'deki bağıntıları kullanabilirsiniz.

8. Sık yapılan hatalar

  • $E_2$'yi karışım kuralıyla ($E_fV_f + E_mV_m$) hesaplamak. Enine yönde bloklar seridir: esneklikler toplanır.
  • Karbon lifte boyuna modülü $E_2$ hesabında kullanmak. Enine izotrop lifte $E_{fT}$ kullanılır.
  • Kütle oranını $V_f$ yerine koymak. Ders 7.1.
  • $G_{12}$ için lifin $E$'sini kullanmak. Kayma modülü gerekir; izotropta $E/[2(1+\nu)]$.
  • Modeli “doğru” sanmak. $E_2$ ve $G_{12}$ tahminleri sistematik olarak düşüktür; tasarımda deney verisi ya da daha iyi modeller kullanılır.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalLif payı

Grafit/epoksi ($E_{fL} = 230$, $E_m = 3{,}4$ GPa), $V_f = 0{,}3$ ve $0{,}6$ için boyuna yükün lif payını bulun.

İpucu

(1)'in ikinci bağıntısı.

Çözümü göster

$V_f = 0{,}3$: $E_1 = 71{,}38$, pay $69/71{,}38 = 0{,}967$. $V_f = 0{,}6$: $E_1 = 139{,}4$, pay $138/139{,}4 = 0{,}990$. Düşük lif oranında bile yükün çoğunu lifler taşır.

Alıştırma 2KolaySayısalTablo değeriyle karşılaştırma

Cam/epoksi için $V_f = 0{,}45$'te (2)'nin verdiği $E_2$'yi Kaw Tablo 2.1'deki 8,27 GPa ile karşılaştırın.

İpucu

$1/E_2 = 0{,}45/85 + 0{,}55/3{,}4$.

Çözümü göster

$E_2 = 1/(0{,}005294 + 0{,}16176) = 5{,}99$ GPa: tablo değerinin %72'si. (Tablo değeri farklı bir cam ve epoksiye ait olabilir; ama yön, Kaw'ın deney karşılaştırmalarıyla tutarlı.)

Alıştırma 3OrtaTüretmeν₁₂'nin türetimi

(4)'teki $\nu_{12}$ bağıntısını, enine uzamaların toplanmasından türetin.

İpucu

$\delta_c^T = \delta_f^T + \delta_m^T$, $\varepsilon^T = -\nu\varepsilon^L$, boyuna ε ortak.

Çözümü göster

$t_c\varepsilon_c^T = t_f\varepsilon_f^T + t_m\varepsilon_m^T$; $-t_c\nu_{12}\varepsilon^L = -t_f\nu_f\varepsilon^L - t_m\nu_m\varepsilon^L$ → $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$ ($t/t_c$ = hacim oranları) [Kaw, Eş. 3.43–3.49].

Alıştırma 4OrtaSayısalLif dizilişi

Kare ve altıgen dizilimde $V_f = 0{,}7$ için $d/s$ nedir? Hangisinde lifler birbirine daha yakın?

İpucu

(3).

Çözümü göster

Kare: $d/s = 0{,}944$ (liflerin arası çapın %6'sı); altıgen: $0{,}879$. Kare dizilimde lifler birbirine daha yakın; bu, enine dayanım tahminlerinde (Hafta 9) gerilme yığılmasını artırır.

Alıştırma 5ZorTüretmeE₂'nin Vf'ye duyarlılığı

(2)'den $\mathrm{d}E_2/\mathrm{d}V_f$'yi bulun ve $E_f \gg E_m$ için $V_f$ = 0,5 ve 0,8'de değerini cam/epoksi için hesaplayın. Kaw'ın “$E_2$ ancak çok yüksek $V_f$'de belirgin artar” gözlemini yorumlayın.

İpucu

$E_2 = [V_f/E_f + (1 - V_f)/E_m]^{-1}$; türev $E_2^2(1/E_m - 1/E_f)$.

Çözümü göster

$\mathrm{d}E_2/\mathrm{d}V_f = E_2^2(1/E_m - 1/E_f)$. $1/E_m - 1/E_f = 0{,}2824$. $V_f = 0{,}5$: $E_2 = 6{,}54$ → 12,1 GPa; $V_f = 0{,}8$: $E_2 = 14{,}65$ → 60,6 GPa. Eğim $E_2^2$ ile arttığı için eğri yüksek $V_f$'de dikleşir; ama o bölge (Kaw'a göre %80'in üstü) pratikte ulaşılamaz [Kaw, s. 224].

Alıştırma 6OrtaKavramsalNeden iki model iki sınır?

Paralel (Voigt) ve seri (Reuss) bağlantıların verdiği modüller ($E_fV_f + E_mV_m$ ve ters karışım) gerçek enine modülün hangi yanında kalır? Bunu fiziksel olarak açıklayın.

İpucu

Paralel bağlantı bütün bileşenleri aynı uzamaya zorlar; seri bağlantı aynı gerilmeye.

Çözümü göster

Gerçek enine davranış iki kabulün arasındadır: gerilme ne her yerde eşittir (lif daha çok gerilme toplar) ne de şekil değiştirme (matris daha çok şekil değiştirir). Seri model alt sınır, paralel model üst sınır gibi davranır; gerçek $E_2$ ikisinin arasında, alt sınıra daha yakındır. Halpin–Tsai (Ders 8.1) bu ikisi arasında ξ ile ayarlanan bir ara yol önerir.

10. Özet

Özet
  • $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$ (karışım kuralı) ve $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$: aynı boyuna şekil değiştirme kabulü; iyi tahmin.
  • $1/E_2 = V_f/E_f + V_m/E_m$ ve $1/G_{12} = V_f/G_f + V_m/G_m$: aynı gerilme kabulü; deneylerin altında kalan tahmin.
  • Yükün lif payı $E_fV_f/E_1$; polimer matrisli kompozitte neredeyse 1.
  • Enine izotrop liflerde her bağıntıda lifin ilgili doğrultudaki sabiti kullanılır.

Ders 8.1'de $E_2$ ve $G_{12}$ için daha iyi bir tahmin aracı, Halpin–Tsai bağıntılarını görüyoruz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
temsili hacim elemanırepresentative volume element (RVE)——

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 27–53 (dört elastik sabit, THE, mukavemet yaklaşımı) ve 127–128 (enine izotrop lifler)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.3.1 ve 3.3.4 (s. 215–232, 268–270), Eş. 3.29–3.55, Örnek 3.3–3.6
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.