Bu derste öğrenecekleriniz
- Temsili hacim elemanını ve mukavemet malzemesi yaklaşımının kabullerini açıklamak
- E₁ ve ν₁₂'yi karışım kuralıyla, E₂ ve G₁₂'yi ters karışım kuralıyla türetmek ve hesaplamak
- Yükün lif payını ve lif dizilişinden gelen lif oranı sınırlarını hesaplamak
- Enine izotrop lifler için uygun lif sabitlerini seçmek
- Modelin hangi sabitlerde neden yanıldığını yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir tasarımcı her yeni lif–matris–oran bileşimi için deney yapamaz. Lifin ve matrisin özellikleri ile lif hacim oranından tabakanın $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$ sabitlerini tahmin edebilmek, malzeme seçiminde ve “lif oranını artırsak ne kazanırız?” sorusunda büyük kolaylık sağlar. Bu derste en basit modeli, mukavemet malzemesi yaklaşımını kuruyoruz. Basitliğinin bedeli de var: lif doğrultusunda çok iyi, life dik doğrultuda ve kaymada zayıf tahminler verir. Neden böyle olduğunu anlamak, Hafta 8'deki daha iyi modellerin motivasyonudur.
2. Ön bilgiler
Ders 7.1'den ve mukavemetten
$V_f + V_m = 1$ (boşluksuz). Yay bağlantıları: paralel yaylarda (aynı uzama) rijitlikler toplanır; seri yaylarda (aynı kuvvet) esneklikler toplanır. Bu derste iki durum da karşımıza çıkacak.
3. Temsili hacim elemanı ve kabuller
Tabakadan, bütün tabakanın davranışını temsil eden küçük bir parça seçilir: temsili hacim elemanı (THE). Mukavemet malzemesi yaklaşımında lif ve matris yan yana dikdörtgen bloklar gibi düşünülür; blokların kalınlık oranları hacim oranlarına eşittir. Kabuller [Kaw, Bölüm 3.3.1, s. 216–218] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 27–32]: lif ile matris arasında tam yapışma; lif ve matris doğrusal elastik ve izotrop; lifler düzgün aralıklı, paralel ve sürekli; boşluk yok.
4. Boyuna modül: karışım kuralı
Lif doğrultusunda $F_c$ kuvveti uygulanırsa lif ve matris aynı uzamayı yapar ($\varepsilon_c = \varepsilon_f = \varepsilon_m$) ve kuvveti paylaşır: $F_c = F_f + F_m$. Her birinde $F = \sigma A = E\varepsilon A$ yazıp $A_f/A_c = V_f$ kullanınca [Kaw, Eş. 3.29–3.35, s. 218–219] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 33–38]:
$$ E_1 = E_fV_f + E_mV_m,\qquad \frac{F_f}{F_c} = \frac{E_f}{E_1}V_f \tag{1} $$İkinci bağıntı yükün ne kadarını liflerin taşıdığını söyler: lif–matris modül oranı büyüdükçe yük neredeyse tamamen liflere geçer.
5. Enine modül: ters karışım kuralı
Life dik yüklemede bloklar seri bağlıdır: gerilme her birinde aynıdır ($\sigma_c = \sigma_f = \sigma_m$), uzamalar toplanır: $\Delta_c = \Delta_f + \Delta_m$. Kalınlık oranları hacim oranlarına eşit olduğundan [Kaw, Eş. 3.36–3.41, s. 221–223] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 39–44]:
$$ \frac{1}{E_2} = \frac{V_f}{E_f} + \frac{V_m}{E_m} \tag{2} $$Polimer matrisli kompozitte $E_f/E_m$ büyüktür (cam/epoksi için 25); bu durumda $E_2$, $V_f$ çok büyümedikçe matris modülünün birkaç katına çıkabilir. Liflerin dizilişi lif oranının üst sınırını da belirler [Kaw, Eş. 3.42, s. 224–225]:
$$ \frac{d}{s} = \left(\frac{4V_f}{\pi}\right)^{1/2}\ \text{(kare dizilim, } V_{f,\max} = 0{,}7854\text{)},\qquad \frac{d}{s} = \left(\frac{2\sqrt3\,V_f}{\pi}\right)^{1/2}\ \text{(altıgen, } V_{f,\max} = 0{,}9069\text{)} \tag{3} $$Lifler birbirine değdiğinde matris aralarına giremez; bu üst sınırlar pratikte ulaşılamaz.
6. Asıl Poisson oranı ve kayma modülü
Boyuna yüklemede enine uzamalar toplanır (lif ve matris boyuna aynı ε'yu yapar), kaymada ise kayma gerilmesi her blokta aynıdır [Kaw, Eş. 3.43–3.55, s. 227–232] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 45–53]:
$$ \nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m,\qquad \frac{1}{G_{12}} = \frac{V_f}{G_f} + \frac{V_m}{G_m} \tag{4} $$Karbon ve aramid lifler enine izotroptur; o zaman bağıntılarda lifin ilgili doğrultudaki sabiti kullanılır: $E_1$'de lifin boyuna modülü $E_{fL}$, $E_2$'de enine modülü $E_{fT}$, $\nu_{12}$'de $\nu_{fL}$, $G_{12}$'de lifin eksenel kayma modülü [Kaw, Bölüm 3.3.4, s. 268–270] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 127–128].
Bağıntı (1)–(4) için dört soru
- Nereden geliyor? Bloklar arasında ya aynı şekil değiştirme (paralel: $E_1$, $\nu_{12}$) ya da aynı gerilme (seri: $E_2$, $G_{12}$) kabulü ve kuvvet ya da uzama toplamı.
- Hangi şartlarda geçerli? $E_1$ ve $\nu_{12}$ için kabul gerçeğe çok yakındır: uzun liflerde boyuna uzama gerçekten ortaktır. $E_2$ ve $G_{12}$'de ise “aynı gerilme” kabulü kaba: gerçekte lifin çevresinde gerilme düzgün değildir ve matris lifin etrafından da yük taşır. Sonuç: $E_2$ ve $G_{12}$ deneylerin altında kalır; Kaw'ın bor/epoksi ve cam/epoksi karşılaştırmaları bunu gösterir [Kaw, Şekil 3.10 ve 3.13, s. 226, 233].
- Nasıl uygulanır? Lif ve matris özelliklerini aynı birimde (GPa) girin; izotrop malzemede $G = E/[2(1+\nu)]$. Enine izotrop liflerde doğru doğrultudaki sabiti seçin.
- Sonuç ne anlama gelir? $E_1$ “lif baskın”, $E_2$ ve $G_{12}$ “matris baskın” özelliklerdir: lif oranını artırmak $E_1$'i doğrusal artırır, $E_2$ ve $G_{12}$'yi ise ancak yüksek $V_f$'de belirgin biçimde artırır.
7. Çözümlü örnekler
Cam/epoksi, Vf = 0,70: dört sabit
Verilenler
Cam: $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$ (Kaw Tablo 3.1–3.2). $V_f = 0{,}70$ [Kaw, Örnek 3.3–3.6, s. 220–232]. Aynı malzeme ve oran Vize 2, Soru 1'de de soruluyor [Vize 2, Soru 1].
İstenenler
$E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $\nu_{21}$, $G_{12}$; yükün lif payı.
Model ve kabuller
Mukavemet malzemesi yaklaşımı, (1)–(4); izotrop lif ve matris.
Çözüm
$E_1 = 85(0{,}7) + 3{,}4(0{,}3) = 60{,}52$ GPa; $F_f/F_c = 85(0{,}7)/60{,}52 = 0{,}983$.
$1/E_2 = 0{,}7/85 + 0{,}3/3{,}4 = 0{,}09647$ → $E_2 = 10{,}37$ GPa.
$\nu_{12} = 0{,}2(0{,}7) + 0{,}3(0{,}3) = 0{,}230$; $\nu_{21} = 0{,}230(10{,}37/60{,}52) = 0{,}0394$.
$G_f = 85/2{,}4 = 35{,}42$, $G_m = 3{,}4/2{,}6 = 1{,}308$ GPa; $1/G_{12} = 0{,}7/35{,}42 + 0{,}3/1{,}308$ → $G_{12} = 4{,}014$ GPa.
Birim kontrolü
GPa ✓. Kaw'ın değerleriyle aynı (60,52; 10,37; 0,230; 4,014).
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Yükün %98'ini lifler taşıyor; $E_1$ çok sağlam bir tahmin. $E_2$ ise matris modülünün yalnız 3 katı: $V_f$ = 0,7 olmasına rağmen enine yük, ince matris tabakalarından “geçmek” zorunda. Kaw Tablo 2.1'deki cam/epoksi ($V_f = 0{,}45$) $E_2 = 8{,}27$ GPa verirken bu modelin $V_f = 0{,}45$ için verdiği $E_2$ yalnız 6,0 GPa'dır (Alıştırma 2): model enine rijitliği küçük tahmin ediyor.
Benzer problem — kendinizi sınayınLif oranı yarıya inerse
Aynı cam/epoksi $V_f = 0{,}50$ için dört sabiti hesaplayın; $V_f = 0{,}70$ sonuçlarıyla oranlayın.
İpucu
Aynı bağıntılar.
Çözümü göster
$E_1 = 44{,}2$ (×0,73), $E_2 = 6{,}54$ (×0,63), $\nu_{12} = 0{,}250$, $G_{12} = 2{,}52$ GPa (×0,63). $E_1$ lif oranıyla doğrusal düştü; $E_2$ ve $G_{12}$ oransal olarak daha fazla düştü.
Ödev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60, enine izotrop lif
Verilenler
Grafit lif (Kaw Tablo 3.1): $E_{fL} = 230$, $E_{fT} = 22$ GPa, $\nu_{fL} = 0{,}30$, eksenel kayma modülü $G_{fL} = 22$ GPa; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$, $G_m = 1{,}308$ GPa. $V_f = 0{,}60$ [Ödev 2, Soru 1].
İstenenler
Mukavemet malzemesi yaklaşımıyla $E_1, E_2, \nu_{12}, G_{12}$; lifi izotrop sanmanın $E_2$'ye etkisi.
Model ve kabuller
(1)–(4), enine izotrop lif için ilgili doğrultudaki sabitlerle.
Çözüm
$E_1 = 230(0{,}6) + 3{,}4(0{,}4) = 139{,}4$ GPa.
$1/E_2 = 0{,}6/22 + 0{,}4/3{,}4 = 0{,}1449$ → $E_2 = 6{,}90$ GPa.
$\nu_{12} = 0{,}3(0{,}6) + 0{,}3(0{,}4) = 0{,}30$.
$1/G_{12} = 0{,}6/22 + 0{,}4/1{,}308$ → $G_{12} = 3{,}00$ GPa.
Lif izotrop sanılıp $E_f = 230$ GPa kullanılsaydı: $1/E_2 = 0{,}6/230 + 0{,}4/3{,}4$ → $E_2 = 8{,}32$ GPa (%21 fazla).
Birim kontrolü
GPa ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Karbon lif enine yönde boyuna yönün yalnız onda biri kadar rijittir; enine sabitlerde lifin enine özelliğini kullanmak zorunludur. Kaw Tablo 2.1'deki grafit/epoksinin ($V_f = 0{,}70$) $E_2 = 10{,}3$, $G_{12} = 7{,}17$ GPa olduğu düşünülürse, bu modelin enine ve kayma tahminlerinin yine düşük kaldığı görülür; Ders 8.1'de Halpin–Tsai ile tekrar hesaplayacağız.
Benzer problem — kendinizi sınayınAlüminyum matrisli bor
Bor lif ($E_f = 414$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$; Kaw Şekil 3.10'daki değer) ve alüminyum matris ($E_m = 71$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$; Kaw Tablo 3.2), $V_f = 0{,}5$. $E_1$ ve $E_2$'yi bulun. $E_1/E_2$ oranını cam/epoksiyle (Örnek 7.2.1) karşılaştırın.
İpucu
Metal matriste $E_f/E_m$ küçüktür.
Çözümü göster
$E_1 = 242{,}5$ GPa; $1/E_2 = 0{,}5/414 + 0{,}5/71$ → $E_2 = 121{,}2$ GPa; $E_1/E_2 = 2{,}00$. Cam/epokside $60{,}52/10{,}37 = 5{,}84$. Lif ve matris modülleri yakınsa tabaka çok daha az anizotroptur (Kaw'ın metal ve seramik matris yorumu, s. 223).
Kendiniz deneyin
Araç seçilen lif ve matris için $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$'yi $V_f$'ye karşı çizer: mukavemet malzemesi yaklaşımı, Halpin–Tsai (ξ ayarlanabilir) ve elastisite yaklaşımı (Hafta 8) birlikte. Bu derste yalnız “mukavemet malzemesi” eğrilerine bakın; $E_1$'de üç modelin üst üste bindiğini, $E_2$'de ayrıldığını görün.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 7.2.1'deki bağıntıları kullanabilirsiniz.
8. Sık yapılan hatalar
- $E_2$'yi karışım kuralıyla ($E_fV_f + E_mV_m$) hesaplamak. Enine yönde bloklar seridir: esneklikler toplanır.
- Karbon lifte boyuna modülü $E_2$ hesabında kullanmak. Enine izotrop lifte $E_{fT}$ kullanılır.
- Kütle oranını $V_f$ yerine koymak. Ders 7.1.
- $G_{12}$ için lifin $E$'sini kullanmak. Kayma modülü gerekir; izotropta $E/[2(1+\nu)]$.
- Modeli “doğru” sanmak. $E_2$ ve $G_{12}$ tahminleri sistematik olarak düşüktür; tasarımda deney verisi ya da daha iyi modeller kullanılır.
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalLif payı
Grafit/epoksi ($E_{fL} = 230$, $E_m = 3{,}4$ GPa), $V_f = 0{,}3$ ve $0{,}6$ için boyuna yükün lif payını bulun.
İpucu
(1)'in ikinci bağıntısı.
Çözümü göster
$V_f = 0{,}3$: $E_1 = 71{,}38$, pay $69/71{,}38 = 0{,}967$. $V_f = 0{,}6$: $E_1 = 139{,}4$, pay $138/139{,}4 = 0{,}990$. Düşük lif oranında bile yükün çoğunu lifler taşır.
Alıştırma 2KolaySayısalTablo değeriyle karşılaştırma
Cam/epoksi için $V_f = 0{,}45$'te (2)'nin verdiği $E_2$'yi Kaw Tablo 2.1'deki 8,27 GPa ile karşılaştırın.
İpucu
$1/E_2 = 0{,}45/85 + 0{,}55/3{,}4$.
Çözümü göster
$E_2 = 1/(0{,}005294 + 0{,}16176) = 5{,}99$ GPa: tablo değerinin %72'si. (Tablo değeri farklı bir cam ve epoksiye ait olabilir; ama yön, Kaw'ın deney karşılaştırmalarıyla tutarlı.)
Alıştırma 3OrtaTüretmeν₁₂'nin türetimi
(4)'teki $\nu_{12}$ bağıntısını, enine uzamaların toplanmasından türetin.
İpucu
$\delta_c^T = \delta_f^T + \delta_m^T$, $\varepsilon^T = -\nu\varepsilon^L$, boyuna ε ortak.
Çözümü göster
$t_c\varepsilon_c^T = t_f\varepsilon_f^T + t_m\varepsilon_m^T$; $-t_c\nu_{12}\varepsilon^L = -t_f\nu_f\varepsilon^L - t_m\nu_m\varepsilon^L$ → $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$ ($t/t_c$ = hacim oranları) [Kaw, Eş. 3.43–3.49].
Alıştırma 4OrtaSayısalLif dizilişi
Kare ve altıgen dizilimde $V_f = 0{,}7$ için $d/s$ nedir? Hangisinde lifler birbirine daha yakın?
İpucu
(3).
Çözümü göster
Kare: $d/s = 0{,}944$ (liflerin arası çapın %6'sı); altıgen: $0{,}879$. Kare dizilimde lifler birbirine daha yakın; bu, enine dayanım tahminlerinde (Hafta 9) gerilme yığılmasını artırır.
Alıştırma 5ZorTüretmeE₂'nin Vf'ye duyarlılığı
(2)'den $\mathrm{d}E_2/\mathrm{d}V_f$'yi bulun ve $E_f \gg E_m$ için $V_f$ = 0,5 ve 0,8'de değerini cam/epoksi için hesaplayın. Kaw'ın “$E_2$ ancak çok yüksek $V_f$'de belirgin artar” gözlemini yorumlayın.
İpucu
$E_2 = [V_f/E_f + (1 - V_f)/E_m]^{-1}$; türev $E_2^2(1/E_m - 1/E_f)$.
Çözümü göster
$\mathrm{d}E_2/\mathrm{d}V_f = E_2^2(1/E_m - 1/E_f)$. $1/E_m - 1/E_f = 0{,}2824$. $V_f = 0{,}5$: $E_2 = 6{,}54$ → 12,1 GPa; $V_f = 0{,}8$: $E_2 = 14{,}65$ → 60,6 GPa. Eğim $E_2^2$ ile arttığı için eğri yüksek $V_f$'de dikleşir; ama o bölge (Kaw'a göre %80'in üstü) pratikte ulaşılamaz [Kaw, s. 224].
Alıştırma 6OrtaKavramsalNeden iki model iki sınır?
Paralel (Voigt) ve seri (Reuss) bağlantıların verdiği modüller ($E_fV_f + E_mV_m$ ve ters karışım) gerçek enine modülün hangi yanında kalır? Bunu fiziksel olarak açıklayın.
İpucu
Paralel bağlantı bütün bileşenleri aynı uzamaya zorlar; seri bağlantı aynı gerilmeye.
Çözümü göster
Gerçek enine davranış iki kabulün arasındadır: gerilme ne her yerde eşittir (lif daha çok gerilme toplar) ne de şekil değiştirme (matris daha çok şekil değiştirir). Seri model alt sınır, paralel model üst sınır gibi davranır; gerçek $E_2$ ikisinin arasında, alt sınıra daha yakındır. Halpin–Tsai (Ders 8.1) bu ikisi arasında ξ ile ayarlanan bir ara yol önerir.
10. Özet
- $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$ (karışım kuralı) ve $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$: aynı boyuna şekil değiştirme kabulü; iyi tahmin.
- $1/E_2 = V_f/E_f + V_m/E_m$ ve $1/G_{12} = V_f/G_f + V_m/G_m$: aynı gerilme kabulü; deneylerin altında kalan tahmin.
- Yükün lif payı $E_fV_f/E_1$; polimer matrisli kompozitte neredeyse 1.
- Enine izotrop liflerde her bağıntıda lifin ilgili doğrultudaki sabiti kullanılır.
Ders 8.1'de $E_2$ ve $G_{12}$ için daha iyi bir tahmin aracı, Halpin–Tsai bağıntılarını görüyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| temsili hacim elemanı | representative volume element (RVE) | — | — |
Kaynaklar
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 27–53 (dört elastik sabit, THE, mukavemet yaklaşımı) ve 127–128 (enine izotrop lifler)
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.3.1 ve 3.3.4 (s. 215–232, 268–270), Eş. 3.29–3.55, Örnek 3.3–3.6
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.