Akademik / MKC 516 / Hafta 2 / Ders 2.2

Hafta 2 · Ders 2.2 · ~55 dk

Kapalı kalıp ve sürekli yöntemler

Seri üretimde, iki yüzü düzgün ya da sürekli parçalarda kapalı kalıplar ve sürekli yöntemler kullanılır. Bu derste RTM'de reçinenin kalıbı ne kadar sürede doldurduğunu Darcy yasasıyla, basınçlı tüpte liflerin hangi açıyla sarılması gerektiğini ağ analiziyle hesaplıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • RTM, basınçla kalıplama, enjeksiyon, elyaf sarma ve profil çekmeyi lif biçimi, hız ve kalite açısından karşılaştırmak
  • Darcy yasasından tek boyutlu RTM dolum süresini türetmek ve jelleşme süresiyle karşılaştırmak
  • Ağ analiziyle basınçlı silindirde helisel ve çevresel lif kalınlıklarını hesaplamak ve 54,74° açısını göstermek
  • Clairaut bağıntısıyla kutup açıklığından geodezik sarma açısını bulmak
  • Profil çekmede hız ile kür süresi arasındaki ilişkiyi kullanmak
Hafta
Hafta 2 — Kompozit malzemelerin üretim yöntemleri
Süre
~55 dk
Ön koşul
Ders 2.1 (lif hacim oranı). Elyaf sarma bölümü için Ders 3.1'deki gerilme dönüşümü yararlıdır.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 2. Kompozit malzemelerin kullanım alanları ve üretim yöntemleri hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Açık kalıpta parçanın yalnız bir yüzü kalıba değer ve sıkıştırma ya torbayla ya da otoklavla sağlanır. Seri üretimde, iki yüzü de düzgün olması gereken parçalarda ya da çok uzun ve sürekli parçalarda başka yollar gerekir: kapalı kalıplar (RTM, basınçla kalıplama, enjeksiyon) ve sürekli yöntemler (elyaf sarma, profil çekme).

Bu yöntemlerin ikisi, mekaniğin üretimle doğrudan buluştuğu yerlerdir. RTM'de reçinenin kalıbı jelleşmeden önce doldurup dolduramayacağı bir akış problemidir; elyaf sarmada liflerin açısı, basınçlı kabın gerilme durumuna göre seçilir. Bu derste ikisini de basit modellerle sayıya dökeceğiz. Elyaf sarma açısı hesabı, Hafta 5'te göreceğimiz açılı tabaka analizinin de ilk örneğidir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 2.1 ve mukavemetten

  • Lif hacim oranı $V_f$; bir lif yatağının gözenekliliği (lifler arasındaki boş hacim oranı) reçine girmeden önce $\varphi = 1 - V_f$'dir.
  • İnce cidarlı silindirik basınçlı kapta (yarıçap $R$, cidar kalınlığı $t$, iç basınç $p$, kapalı uçlu) çevresel ve eksenel gerilmeler: $\sigma_\theta = pR/t$, $\sigma_x = pR/(2t)$. Birim uzunluk başına kesit kuvvetleriyle: $N_\theta = pR$, $N_x = pR/2$.
Türetme İnce cidarlı silindirde N_θ = pR ve N_x = pR/2

Çevresel: Silindiri boyuna bir düzlemle ikiye kesip $\Delta L$ uzunluğundaki yarısını düşünelim. Basıncın kesit düzlemine dik bileşke kuvveti $p\,(2R)\,\Delta L$'dir (basınç, izdüşüm alanı $2R\Delta L$ üzerinde etkir). Bunu iki kesik kenardaki $N_\theta\,\Delta L$ kuvvetleri dengeler: $2N_\theta\Delta L = 2pR\Delta L$ → $N_\theta = pR$.

Eksenel: Silindiri enine kesersek kapak üzerindeki basınç kuvveti $p\pi R^2$, kesit çevresi boyunca dağılmış $N_x\,(2\pi R)$ ile dengelenir → $N_x = pR/2$.

Gerilmeye geçmek için $t$'ye bölünür. $t \ll R$ değilse (kalın cidar) gerilme kalınlık boyunca değişir; bu yaklaşım $R/t \gtrsim 10$ için kullanılır.

3. Kapalı kalıp yöntemleri

3.1 Reçine transferiyle kalıplama (RTM)

RTM'de (İng. resin transfer molding (RTM)) kuru lif ön biçimi (preform) kapalı bir kalıba konur, düşük viskoziteli polyester ya da epoksi reçine düşük basınçla kalıba basılır; kalıp dolunca akış durdurulur ve parça oda sıcaklığında ya da (yüksek sıcaklıkta kullanılacaksa) ısıtılarak kürlenir. Kaw'a göre RTM elle yatırmadan ucuzdur, otomatikleştirilebilir ve prepregler gibi soğukta saklama gerektirmez; en büyük dezavantajı bir yerine iki kalıp gerektirmesinin yatırım maliyetidir [Kaw, s. 33–34]. Tüfekçi, RTM'yi büyük parçaların orta hacimli üretimine uygun, püskürtme ile basınçla kalıplama arasında bir yöntem olarak tanımlar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 322–323].

3.2 Basınçla kalıplama, enjeksiyon, santrifüj

Basınçla kalıplamada (İng. compression molding) kalıp boşluğuna yerleştirilen hazır kalıplama bileşimi (levha biçiminde SMC, hamur biçiminde BMC) sıcak preste biçimlendirilir [Zor, Bölüm 1.10.1, s. 32]. Tüfekçi'nin notlarındaki teknik özellik tablosunda bu yöntem için “rastgele ve kesintili” lif düzeni, tipik lif hacmi 0,1–0,3 ve “zayıf” mekanik özellikler; buna karşılık kısa devir süresi ve uzun seri uygunluğu verilir; otomobil, kamyon ve otobüs parçaları tipik uygulamalardır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 319–321]. Enjeksiyon kalıplama çok yüksek hız ve düşük işçilik maliyeti sunar; yüksek hacimde karmaşık parçalar üretilir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 289–290]. Santrifüj kalıplamada ise dönen bir kalıbın iç yüzeyine reçine ve lif savrulur; borular ve tüpler için kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 292].

Mühendislik notu

Kısa liflerin bedeli

Basınçla ve enjeksiyonla kalıplamada lifler kısa ve büyük ölçüde rastgele yönlüdür. Ders 1.3'te gördüğümüz gibi böyle bir malzeme düzlem içinde yaklaşık izotrop davranır ve sürekli lifin yön üstünlüğünü kaybeder. Hız ve parça karmaşıklığı kazanılır, özgül rijitlik ve mukavemet kaybedilir. Bu kursta geliştirdiğimiz tabaka ve katmanlı yapı analizi (Hafta 4–14) asıl olarak sürekli lifli tabakalar içindir.

4. RTM'de dolum süresi: Darcy yasası

Lif yatağı gözenekli bir ortamdır. Reçinenin bu ortamdaki yavaş akışı Darcy yasasıyla modellenir [Park ve Tretyakov 2016, Eş. 2.1–2.2, 4.2]:

$$ q = -\frac{K}{\mu}\,\frac{\dd p}{\dd x} \tag{1} $$

Burada $q$ yüzeysel hız (birim kesit alanından geçen hacimsel debi, m/s), $K$ lif yatağının geçirgenliği (İng. permeability; sembol $K$; birim: m²) (m²), $\mu$ reçinenin viskozitesi (İng. viscosity; sembol $\mu$; birim: Pa·s) (Pa·s), $p$ basınçtır.

Kabuller
  • Tek boyutlu (doğrusal) akış: reçine $x = 0$'daki bir kenardan girer, $x = L$'deki karşı kenara ilerler.
  • Girişte basınç sabit $p_0 + \Delta p$, akış cephesinde $p_0$ (havalandırma basıncı).
  • $K$, $\mu$ ve gözeneklilik $\varphi$ sabit; reçine sıkıştırılamaz; dolum sırasında kür ilerlemez (viskozite değişmez).

Adım 1 — Dolu bölgede basınç doğrusal. Süreklilikten $\dd q/\dd x = 0$; (1) ile $\dd^2p/\dd x^2 = 0$. Cephe $x_c(t)$'de ise basınç gradyeni $\dd p/\dd x = -\Delta p/x_c$ olur.

Adım 2 — Cephe hızı. Reçine yalnız gözeneklerden geçtiği için cephe, yüzeysel hızın $1/\varphi$ katı hızla ilerler:

$$ \frac{\dd x_c}{\dd t} = \frac{q}{\varphi} = \frac{K\,\Delta p}{\varphi\,\mu\,x_c} $$

Adım 3 — Tümleme. $x_c\,\dd x_c = (K\Delta p/\varphi\mu)\,\dd t$; $t = 0$'da $x_c = 0$ ile:

$$ x_c(t) = \sqrt{\frac{2K\Delta p\,t}{\varphi\,\mu}},\qquad t_{\text{dolum}} = \frac{\varphi\,\mu\,L^2}{2K\,\Delta p} \tag{2} $$

Kaynak: M. Park, M. V. Tretyakov, “Stochastic resin transfer molding process” (2016), Eş. 2.3 ve 2.5. Park ve Tretyakov, değişken geçirgenlik için cephe konumunu ve dolum süresini genel bir tümlev biçiminde verir; (2), bu ifadelerin sabit geçirgenlik için aldığı biçimdir (burada adım adım türetildi).

Dört soru

Bağıntı (2) için dört soru

  • Nereden geliyor? Darcy yasası + süreklilik + cephenin gözenek hızıyla ilerlemesi.
  • Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal akış, sabit $K$, $\mu$, $\varphi$, sabit enjeksiyon basıncı. Radyal (merkezden) akışta ve kürle viskozite arttığında ifade değişir. Dokuma kumaşlarda $K$ yöne bağlıdır.
  • Nasıl uygulanır? SI birimleriyle: $\mu$ Pa·s, $L$ m, $K$ m², $\Delta p$ Pa → $t$ s. Hesaplanan $t_{\text{dolum}}$, reçinenin jelleşme süresiyle karşılaştırılır.
  • Sonuç ne anlama gelir? Süre akış uzunluğunun karesiyle artar: parça iki kat uzarsa dolum dört kat uzar. Lif oranını artırmak ($\varphi$ küçülür ama $K$ çok daha hızlı düşer) dolumu zorlaştırır. Çözüm basıncı artırmak, birden fazla giriş noktası açmak ya da akış uzunluğunu kısaltmaktır.

5. Elyaf sarma

Elyaf sarmada (İng. filament winding) lifler ya hat üzerindeki bir reçine banyosundan geçirilip (ıslak sarma) ya da prepreg olarak (kuru sarma) dönen bir mandrele (İng. mandrel) sarılır. Ürünün istenen özelliklerine göre çevresel (hoop), helisel ve kutupsal sarma desenleri kullanılır; mandreller ahşap, alüminyum, çelik, alçı ya da tuzdan yapılabilir. Açık uçlu silindirler için çelik mandreller, kapalı uçlu kaplar için ise kolay çıkarılabilen düşük ergime sıcaklıklı alaşımlar ya da suda çözünen tuzlar seçilir [Kaw, s. 30–32]. Tüfekçi'nin notlarında yöntemin boru ve tank gibi dairesel ya da oval kesitli parçalar için hızlı ve ekonomik olduğu, liflerin yüke göre karmaşık düzenlerde yerleştirilebildiği; sınırlamaları olarak da biçimlerin kısıtlı olduğu, lifin bileşen boyunca tam döşenemediği ve büyük mandrellerin pahalı olduğu belirtilir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 299–301].

5.1 Ağ analizi: sarma açısının seçimi

Silindirik bir basınçlı kabı boyutlandırmanın en basit yolu ağ analizidir (İng. netting analysis): bütün yükü liflerin taşıdığı, matrisin yalnız lifleri bir arada tuttuğu kabul edilir. Şekil 1'de x ekseni silindir ekseni, α lifin bu eksenle yaptığı açıdır (Hafta 5'teki θ ile aynı tanım).

Helisel sarılmış silindir ve lif açısı Solda yatay eksenli bir silindir; üzerinde eksenle α açısı yapan helisel lif bantları ve çevresel bantlar. Sağda cidardan alınmış küçük bir eleman: x yönünde N_x = pR/2, çevresel yönde N_θ = pR kesit kuvvetleri ve eleman üzerinde artı ve eksi α açılı lifler. x α Nx = pR/2 Nθ = pR düz: +α, kesikli: −α lifler
Şekil 1. Helisel sarılmış silindir (solda; görünen yüzde +α bantları) ve cidar elemanında kesit kuvvetleri (sağda). ±α çifti birlikte sarıldığından kayma bileşenleri birbirini götürür.
Kabuller
  • İnce cidar, kapalı uçlu silindir, yalnız iç basınç $p$; uç bölgelerinden (kubbeler) uzakta.
  • Yükü yalnız lifler taşır; matrisin rijitliği ve mukavemeti ihmal edilir.
  • Helisel kat ±α çifti olarak sarılır (kayma kuvvetleri birbirini götürür); gerekirse ayrıca çevresel (90°) kat eklenir.
  • Bütün lifler aynı izin verilen gerilmeyle $\sigma_f$ yüklenir (en hafif tasarım).

Adım 1 — Bir lif ailesinin taşıdığı kuvvet. Lif doğrultusunda $\sigma_f$ gerilmesi taşıyan, “lif eşdeğer kalınlığı” $t_h$ olan (yalnız liflerin kalınlığı; laminat kalınlığı çarpı $V_f$) bir katın x–θ eksenlerindeki kesit kuvvetleri, gerilme dönüşümünden (Ders 3.1, bağıntı 3'ün tersi) gelir:

$$ N_x = \sigma_f\,t_h\cos^2\alpha,\qquad N_\theta = \sigma_f\,t_h\sin^2\alpha,\qquad N_{x\theta} = \pm\sigma_f\,t_h\sin\alpha\cos\alpha $$

±α çiftinde kayma terimleri birbirini götürür.

Adım 2 — Denge. Helisel katın yanında lif eşdeğer kalınlığı $t_c$ olan çevresel bir kat varsayalım (o yalnız $N_\theta$ taşır):

$$ \sigma_f\,t_h\cos^2\alpha = \frac{pR}{2},\qquad \sigma_f\,(t_h\sin^2\alpha + t_c) = pR $$

Adım 3 — Çözüm.

$$ t_h = \frac{pR}{2\sigma_f\cos^2\alpha},\qquad t_c = \frac{pR}{\sigma_f}\left(1 - \frac{\tan^2\alpha}{2}\right) \tag{3} $$

Adım 4 — Yalnız helisel sargı. Çevresel kat gerekmemesi için $t_c = 0$: $\tan^2\alpha = 2$, yani

$$ \alpha^* = \arctan\sqrt{2} = 54{,}74^\circ \tag{4} $$

Bu açıda lifler, silindirin 2:1 olan çevresel/eksenel kuvvet oranını tam karşılar. $\alpha > \alpha^*$ ise (3)'te $t_c < 0$ çıkar: o zaman helisel kat çevresel yönle boyutlandırılır, eksenel eksik 0° katla kapatılır.

Adım 5 — Toplam lif kalınlığı. $\alpha \le \alpha^*$ için $t_h + t_c = \dfrac{pR}{\sigma_f}\left(\dfrac{1 + \tan^2\alpha}{2} + 1 - \dfrac{\tan^2\alpha}{2}\right)$:

$$ t_h + t_c = \frac{3}{2}\,\frac{pR}{\sigma_f} \tag{5} $$

Aynı sonuç $\alpha > \alpha^*$ için de (helisel + eksenel kat) çıkar (Alıştırma 5). Yani ağ analizine göre toplam lif miktarı sarma açısından bağımsızdır; açı, bu miktarın helisel ve çevresel katlar arasında nasıl paylaşılacağını belirler.

Dört soru

Bağıntı (3)–(5) için dört soru

  • Nereden geliyor? İnce cidarlı kabın dengesi ($N_\theta = pR$, $N_x = pR/2$) ile lif gerilmesinin x–θ eksenlerine dönüşümü.
  • Hangi şartlarda geçerli? Yalnız iç basınç (burulma ya da eksenel kuvvet eklenirse kuvvet oranı değişir), ince cidar, kubbelerden uzak bölge. Matris ihmal edildiği için matrisin çatlaması (enine gerilme, Hafta 6) bu modelde görünmez; ağ analizi bir ön boyutlandırmadır.
  • Nasıl uygulanır? $\sigma_f$ için lifin mukavemeti değil, emniyet katsayısıyla düşürülmüş izin verilen gerilme kullanılır. Bulunan $t_h$, $t_c$ lif kalınlıklarıdır; laminat kalınlığı için $V_f$'ye bölünür.
  • Sonuç ne anlama gelir? 54,74° tek başına en sade sargıdır; ama kubbelerdeki kutup açıklığı ya da üretim kısıtları başka bir açı gerektirebilir, o zaman fark çevresel katla kapatılır. Toplam lif kütlesi değişmez, değişen lif düzenidir.

5.2 Geodezik sarma ve kutup açıklığı

Kapalı uçlu bir kapta lif kubbenin üstünden dolaşıp geri döner. Lifin yüzey üzerinde kaymadan durabilmesi için en kısa yolu, yani geodeziği izlemesi gerekir. Geodezik sarmada (İng. geodesic winding) dönel bir yüzey üzerinde Clairaut bağıntısı geçerlidir: lifin bulunduğu noktanın eksene uzaklığı $r$ ile lifin meridyenle yaptığı açı $\alpha$ arasında $r\sin\alpha = $ sabit. Lif, kubbedeki kutup açıklığının kenarında ($r = r_0$) teğet geçtiği için ($\alpha = 90^\circ$) sabit $r_0$'dır [Madhavi ve Rao 2010, “Winding condition”, s. 13]:

$$ \sin\alpha = \frac{r_0}{r} \qquad\Rightarrow\qquad \alpha_{\text{silindir}} = \arcsin\frac{r_0}{R} \tag{6} $$

Yani silindirik bölgedeki helisel açı, kutup açıklığı tarafından belirlenir; 54,74°'yi seçmek için $r_0 = R\sin 54{,}74^\circ = 0{,}816R$ gibi çok büyük bir açıklık gerekirdi. Pratikte küçük açıklıklı kaplarda helisel açı küçüktür ve eksik çevresel taşıma kapasitesi (3)'teki çevresel katla tamamlanır.

6. Profil çekme

Profil çekmede (İng. pultrusion) fitil, kumaş ve yüzey tülü bileşiminden oluşan takviye bir reçine banyosundan çekilir, ardından kompozitin biçimini veren ve fazla reçineyi alan ısıtılmış çelik bir kalıptan geçirilir. Sıcaklık denetimi ve kalıpta kalma süresi kür için kritiktir; işlem otomatiktir ve ürün boyuna bir sınır yoktur [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 308–309]. Tüfekçi'nin tablosunda geometri “düz ve sabit kesit”, tipik lif hacmi 0,2–0,65, mekanik özellikler “orta–iyi” olarak geçer; uygulamalar arasında çatı ve köprü kirişleri, merdivenler, hafif direkler ve depolama tankları sayılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 310–312].

Basit bir kür kısıtı: reçinenin kalıpta en az $t_{\text{kür}}$ süresi kalması gerekiyorsa, kalıp boyu $L_k$ ile en büyük çekme hızı $v_{\max} = L_k/t_{\text{kür}}$'dür. Hızı artırmanın yolu daha uzun kalıp ya da daha hızlı kürlenen reçinedir.

7. Yöntem seçimi

Aynı karşılaştırma tablosundan bu derste geçen yöntemlerin satırları [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 328]:

Kapalı kalıp ve sürekli yöntemlerin üretim etkenleri (Tüfekçi Bölüm 1, slayt 328; tablonun kendi notu: “Wittman ve Shook, 1982'den uyarlanmıştır”). H yüksek, M orta, L düşük; R rastgele, C sürekli lif.
YöntemDonanım maliyetiÜretim hızıParça mukavemetiOperatör becerisiParça karmaşıklığıTekrarlanabilirlikLif biçimi
Elyaf sarmaMMHLLHC
Profil çekmeHHHLLHC
Basınçla kalıplamaHH*MHHR, C
RTMMM*MHHR, C
Reaksiyonlu enjeksiyonMH*MHHR, C
Enjeksiyon kalıplamaHHLHHHR

Kaynak: E. Tüfekçi, MKC 516 ders notları, Bölüm 1: Giriş, slayt 328. Tablo slayttan Türkçeye çevrilerek alındı; “*” işaretinin açıklaması slaytta verilmemiştir. Bu yöntemlerde mukavemet büyük ölçüde lif biçimine (rastgele ya da sürekli) bağlıdır.

Zor, yöntemleri matris türüne ve lif uzunluğuna göre de gruplar: örneğin termoset sürekli lifli kompozitler için elyaf sarma, profil çekme, RTM, elle yatırma ve otoklav; termoset kısa lifliler için SMC ve BMC kalıplama, püskürtme ve enjeksiyon; termoplastik kısa lifliler için enjeksiyon ve şişirme [Zor, Bölüm 1.10.3, s. 34].

8. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 2.2.1Mühendislik uygulaması

Elyaf sarılmış basınç tüpü: ağ analizi

Verilenler

Silindirik bölge yarıçapı $R = 150$ mm, iç basınç $p = 25$ MPa, liflerde izin verilen gerilme $\sigma_f = 2000$ MPa (emniyet katsayısı içinde), laminatın lif hacim oranı $V_f = 0{,}60$. Kubbelerdeki kutup açıklığı yarıçapı $r_0 = 40$ mm. (Değerler bu örnek için seçildi.)

İstenenler

(a) Yalnız helisel sargıyla (α*) gereken lif ve laminat kalınlığı. (b) Geodezik sargıyla silindirdeki helisel açı ve gereken çevresel kat. (c) İki tasarımın lif miktarını karşılaştırın.

Model ve kabuller

Ağ analizi, bağıntı (3)–(6). Birim: MPa·mm/MPa = mm.

Çözüm

Ortak çarpan: $pR/\sigma_f = 25 \times 150/2000 = 1{,}875$ mm.

(a) $\alpha^* = 54{,}74^\circ$, $\cos^2\alpha^* = 1/3$: $t_h = 1{,}875/(2/3) = 2{,}813$ mm, $t_c = 0$. Laminat kalınlığı $2{,}813/0{,}60 = 4{,}69$ mm.

(b) (6): $\alpha = \arcsin(40/150) = 15{,}47^\circ$; $\cos^2\alpha = 0{,}9289$, $\tan^2\alpha = 0{,}0766$.

$$ t_h = \frac{1{,}875}{2(0{,}9289)} = 1{,}009\ \text{mm},\qquad t_c = 1{,}875\left(1 - \frac{0{,}0766}{2}\right) = 1{,}803\ \text{mm} $$

Toplam lif $2{,}813$ mm, laminat $4{,}69$ mm.

(c) İkisinde de toplam lif kalınlığı $1{,}5 \times 1{,}875 = 2{,}813$ mm; (5) ile aynı.

Birim kontrolü

mm ✓; $t_h\cos^2\alpha\,\sigma_f = 1{,}009(0{,}9289)(2000) = 1875$ N/mm $= pR/2$ ✓ (eksenel denge).

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Ağ analizine göre iki tasarım aynı kütlededir; seçimi üretim ve ikincil etkiler belirler. Helisel açı küçük olunca helisel kat eksenel yükü ve kubbeleri, çevresel kat da basıncın asıl yükünü taşır. Gerçek tasarımda matrisin çatlamaması da gerekir: Hafta 6'da bu tabakaların her birinde enine gerilmenin sınırı aşıp aşmadığını hasar ölçütleriyle sınayacağız.

Benzer problem — kendinizi sınayın45° sarılmış tüp (Vize 1, Soru 2 geometrisi)

Vize 1'deki tüpün iç yarıçapı $R = 50$ mm, iç basıncı $p = 50$ MPa, lifler 45° ile sarılmış; tabakanın lif doğrultusundaki çekme mukavemeti 1800 MPa'dır [Vize 1, Soru 2]. Yalnız iç basınç ve ağ analizi için, liflerin tam mukavemetinde (emniyet katsayısı 1) gereken helisel ve çevresel lif kalınlıklarını bulun. Sınavdaki 5 mm'lik cidarda yalnız ±45° sargı bu basıncı ağ analizine göre taşıyabilir mi?

İpucu

$\alpha = 45^\circ$'de $\cos^2\alpha = 1/2$, $\tan^2\alpha = 1$.

Çözümü göster

$pR/\sigma_f = 50(50)/1800 = 1{,}389$ mm. $t_h = 1{,}389/(2 \times 0{,}5) = 1{,}389$ mm; $t_c = 1{,}389(1 - 0{,}5) = 0{,}694$ mm. Toplam lif 2,083 mm. Yalnız ±45° sargıda çevresel kat yoktur; eksenel dengeyi sağlayan $t_h$ çevresel yönde $\sigma_f t_h \sin^2 45^\circ = pR/2$ taşır, yani gerekenin ancak yarısını. Çevresel dengeyi ±45° ile sağlamak için $t_h = pR/(\sigma_f\sin^2 45^\circ) = 2{,}78$ mm lif gerekir; bu durumda eksenel yönde lifler yarı yüklü kalır. 5 mm'lik cidarda $V_f \ge 0{,}56$ ise bu lif miktarı sığar; ancak ağ analizi matrisi yok saydığı için asıl sınır, enine gerilmenin matris mukavemetini aşmasıdır (Ders 5.1, Örnek 5.1.2 ve Hafta 6).

Çözümlü örnek 2.2.2Temel

RTM'de dolum süresi

Verilenler

Doğrusal akışlı bir RTM kalıbı: akış uzunluğu $L = 0{,}80$ m; lif hacim oranı $V_f = 0{,}50$; ön biçimin geçirgenliği $K = 2\times10^{-10}$ m²; reçine viskozitesi $\mu = 0{,}20$ Pa·s; enjeksiyon basıncı farkı $\Delta p = 0{,}30$ MPa. Reçinenin jelleşme süresi 15 dakika. (Değerler bu örnek için seçildi.)

İstenenler

(a) Dolum süresi; jelleşmeden önce dolar mı? (b) 5 dakikada cephe nereye ulaşır? (c) Parça 1,6 m uzunluğunda olsaydı?

Model ve kabuller

Bağıntı (2); $\varphi = 1 - V_f = 0{,}50$. Dolum sırasında viskozite sabit kabul ediliyor.

Çözüm

$$ t_{\text{dolum}} = \frac{0{,}50 \times 0{,}20 \times 0{,}80^2}{2 \times 2\times10^{-10} \times 3\times10^5} = \frac{0{,}064}{1{,}2\times10^{-4}} = 533\ \text{s} = 8{,}9\ \text{dk} $$

(a) 8,9 dk < 15 dk: dolar, ama pay yalnız %40 civarında. (b) $x_c(300\ \text{s}) = \sqrt{2(2\times10^{-10})(3\times10^5)(300)/(0{,}5 \times 0{,}2)} = \sqrt{0{,}36} = 0{,}60$ m. (c) $L$ iki katına çıkınca süre dört katına çıkar: 35,6 dk > 15 dk; dolmaz.

Birim kontrolü

$[\text{Pa·s} \cdot \text{m}^2]/[\text{m}^2 \cdot \text{Pa}] = \text{s}$ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Sürenin ilk 5 dakikasında cephe 0,60 m ilerlerken kalan 0,20 m için 3,9 dakika daha gerekiyor: dolu bölge uzadıkça basınç gradyeni, dolayısıyla hız azalır. 1,6 m'lik parça için tek bir uçtan enjeksiyon yetmez; ortadan enjeksiyon her iki yöne 0,8 m'lik akış verir ve süreyi yeniden 8,9 dakikaya indirir.

Benzer problem — kendinizi sınayınDaha yoğun lif yatağı

Aynı kalıpta lif oranı $V_f = 0{,}55$'e çıkarılıyor; ölçülen geçirgenlik $K = 1\times10^{-10}$ m²'ye düşüyor. Daha viskoz bir reçine ($\mu = 0{,}30$ Pa·s) ve $\Delta p = 0{,}40$ MPa ile, $L = 0{,}50$ m'lik bir parçanın dolum süresini bulun.

İpucu

$\varphi = 0{,}45$.

Çözümü göster

$t = 0{,}45(0{,}30)(0{,}25)/(2 \times 10^{-10} \times 4\times10^5) = 0{,}03375/8\times10^{-5} = 422$ s $\approx 7{,}0$ dk.

Kendiniz deneyin

Araç, ağ analizine göre silindirik basınçlı kapta helisel, çevresel ve (54,74°'nin üstünde) eksenel lif kalınlıklarını sarma açısıyla birlikte çizer. Kutup açıklığını girerseniz geodezik açıyı (6) ile hesaplar. Açıyı 54,74°'den geçirirken çevresel katın sıfırlanıp eksenel katın başladığını, toplamın ise sabit kaldığını izleyin.

Elyaf sarma: ağ analiziBağıntı (3)–(6) · MPa, mm

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 2.2.1'deki sayıları kullanabilirsiniz.

9. Sık yapılan hatalar

  • Sarma açısını eksenden değil çevresel yönden ölçmek. Bu derste α eksenle (x) yapılan açıdır; 54,74° çevresel yönden ölçülürse 35,26° olur ve sonuçlar tersine döner.
  • Ağ analizinin lif kalınlığını laminat kalınlığı sanmak. $t_h$, $t_c$ yalnız liflerin kalınlığıdır; laminat için $V_f$'ye bölünür.
  • Lif mukavemetini emniyet katsayısız kullanmak. $\sigma_f$ izin verilen gerilmedir.
  • RTM'de sürenin uzunlukla doğrusal arttığını sanmak. $t \propto L^2$.
  • Gözenekliliği unutmak. Darcy hızı yüzeysel hızdır; cephe $q/\varphi$ ile ilerler. $\varphi$'yi atlamak dolum süresini $1/\varphi$ kat kısa bulur.
  • Ağ analizini son tasarım saymak. Matrisin taşıdığı enine ve kayma gerilmeleri hesaba girmez; matris çatlaması ayrıca kontrol edilir.

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalProfil çekme hızı

Profil çekme kalıbı 0,9 m uzunluğunda; reçinenin kalıpta en az 90 s kalması gerekiyor. En büyük çekme hızı (m/dk) ve 8 saatlik vardiyada üretilebilecek profil boyu nedir?

İpucu

$v_{\max} = L_k/t_{\text{kür}}$.

Çözümü göster

$v_{\max} = 0{,}9/90 = 0{,}01$ m/s $= 0{,}6$ m/dk; 8 saatte $0{,}6 \times 480 = 288$ m.

Alıştırma 2KolayKavramsalKapalı mı, açık mı?

RTM'yi elle yatırmaya göre üstün kılan iki, geride bırakan bir özellik sayın.

İpucu

Kaw'ın sayımı.

Çözümü göster

Üstün: daha ucuz ve otomatikleştirilebilir, iki yüzü de kalıp yüzeyi; prepreg gibi soğukta saklama gerektirmez. Geride: iki kalıbın yatırım maliyeti [Kaw, s. 34].

Alıştırma 3OrtaSayısalClairaut açısı

Yarıçapı 100 mm olan bir tankın kubbelerinde 30 mm yarıçaplı kutup açıklıkları var. Silindirik bölgedeki geodezik sarma açısı nedir? $p = 20$ MPa ve $\sigma_f = 1500$ MPa için gereken helisel ve çevresel lif kalınlıklarını bulun.

İpucu

(6), sonra (3).

Çözümü göster

$\alpha = \arcsin 0{,}30 = 17{,}46^\circ$; $\cos^2\alpha = 0{,}91$, $\tan^2\alpha = 0{,}0989$. $pR/\sigma_f = 1{,}333$ mm. $t_h = 1{,}333/1{,}82 = 0{,}733$ mm; $t_c = 1{,}333(1 - 0{,}0495) = 1{,}267$ mm. Toplam $2{,}000 = 1{,}5 \times 1{,}333$ ✓.

Alıştırma 4OrtaKavramsalBurulma eklenirse

Basınçlı tüpe ayrıca bir burulma momenti etkiyorsa ±α çiftinin iki ailesi aynı gerilmeyle mi yüklenir? Ağ analizinin hangi kabulü bozulur?

İpucu

$N_{x\theta} \ne 0$ olur; Adım 1'deki kayma terimlerinin işaretine bakın.

Çözümü göster

Kayma kuvveti $N_{x\theta}$, +α ve −α ailelerine zıt işaretli katkı verir: bir aile daha çok, diğeri daha az yüklenir. “Bütün lifler aynı $\sigma_f$ ile yüklenir” kabulü bozulur; iki ailenin kalınlığını ayrı ayrı belirlemek ya da dengeli olmayan bir sargı seçmek gerekir.

Alıştırma 5ZorTüretme54,74°'nin üstünde

$\alpha > \alpha^*$ için helisel kat çevresel yönle boyutlandırılır ($t_h = pR/(\sigma_f\sin^2\alpha)$) ve eksenel eksik 0° katla ($t_0$) kapatılır. $t_0$'ı bulun ve $t_h + t_0 = 1{,}5\,pR/\sigma_f$ olduğunu gösterin.

İpucu

Eksenel denge: $\sigma_f(t_h\cos^2\alpha + t_0) = pR/2$.

Çözümü göster

$t_0 = \dfrac{pR}{\sigma_f}\left(\dfrac12 - \cot^2\alpha\right)$ ($\alpha > \alpha^*$ için pozitif). $t_h + t_0 = \dfrac{pR}{\sigma_f}\left(\dfrac{1}{\sin^2\alpha} + \dfrac12 - \dfrac{\cos^2\alpha}{\sin^2\alpha}\right) = \dfrac{pR}{\sigma_f}\left(1 + \dfrac12\right)$ ✓.

Alıştırma 6OrtaSayısalMerkezden enjeksiyon

Örnek 2.2.2'deki 1,6 m'lik parçada reçine ortadan, iki yöne doğrusal akacak biçimde verilirse dolum süresi ne olur? Aynı süreyi tek uçtan enjeksiyonla elde etmek için basınç ne olmalıydı?

İpucu

Her yöne akış uzunluğu 0,8 m. İkinci soruda $t \propto 1/\Delta p$.

Çözümü göster

Her yön için $L = 0{,}8$ m → 533 s (8,9 dk). Tek uçtan 1,6 m için aynı süre $\Delta p$'nin 4 katını, yani 1,2 MPa'yı gerektirir; bu, kalıbın ve preformun dayanması gereken basıncı da dört katına çıkarır.

11. Özet

Özet
  • RTM: kuru preform + kapalı kalıp + basınçla reçine. Dolum süresi Darcy yasasından $t = \varphi\mu L^2/(2K\Delta p)$; uzunluğun karesiyle artar.
  • Basınçla ve enjeksiyonla kalıplama hızlı ama kısa, rastgele lifli ve görece düşük mukavemetlidir.
  • Elyaf sarma: basınçlı kaplar ve borular. Ağ analizine göre yalnız helisel sargının açısı $\arctan\sqrt2 = 54{,}74^\circ$; toplam lif miktarı açıdan bağımsız, $1{,}5\,pR/\sigma_f$.
  • Geodezik sargıda $r\sin\alpha = r_0$; silindirdeki açıyı kutup açıklığı belirler.
  • Profil çekme: sabit kesitli, sürekli, yüksek tekrarlanabilirlikli profiller; hız kalıp boyu ve kür süresiyle sınırlı.

Hafta 3'te gerilme ve şekil değiştirmenin dilini ve ortotrop Hooke yasasını kurduk; Hafta 4'te tabakanın ince olduğunu kullanarak düzlem gerilmeye ve $[Q]$ matrisine geçiyoruz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
reçine transferiyle kalıplamaresin transfer molding (RTM)——
basınçla kalıplamacompression molding——
geçirgenlikpermeability$K$m²
viskoziteviscosity$\mu$Pa·s
elyaf sarmafilament winding——
mandrelmandrel——
ağ analizinetting analysis——
geodezik sarmageodesic winding——
profil çekmepultrusion——

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 289–330 (enjeksiyon, santrifüj, otoklav, lif sarma, profil çekme, basınçla kalıplama, RTM, karşılaştırma tabloları)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1 (s. 30–34: elyaf sarma, RTM)
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.10 (s. 32–34)
  • M. Park, M. V. Tretyakov, “Stochastic resin transfer molding process”, arXiv:1606.03373, 2016. arxiv.org/abs/1606.03373 — Darcy yasası ve tek boyutlu dolum (Eş. 2.1–2.5)
  • M. Madhavi, K. V. J. Rao, “Computer aided analysis of filament wound composite pressure vessel with integrated end domes considering the change of winding angles through the thickness direction”, IE(I) Journal-MC, cilt 91, Nisan 2010. www-eng.lbl.gov (PDF) — Clairaut bağıntısı ve geodezik sarma koşulu
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 1, İTÜ, Nisan 2026. — Soru 2 geometrisi (benzer problem)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.