Bu derste öğrenecekleriniz
- Ortotrop malzemenin esneklik matrisini tek eksenli ve saf kayma deneylerinden türetmek
- Karşılıklılık bağıntısı νᵢⱼ/Eᵢ = νⱼᵢ/Eⱼ'yi esneklik matrisinin simetrisinden göstermek ve küçük Poisson oranlarını hesaplamak
- Rijitlik matrisini esneklik matrisinin tersi olarak ve kapalı biçimde hesaplamak
- Elastik sabitlerin pozitif tanımlılıktan gelen sınırlarını uygulamak
- Verilen gerilmeden şekil değiştirmeyi, verilen şekil değiştirmeden gerilmeyi 3B olarak hesaplamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir malzeme laboratuvarı size tek yönlü karbon/epoksi için bir veri sayfası gönderir: $E_1$, $E_2$, $\nu_{12}$, $G_{12}$ ve belki $\nu_{23}$. Bir sonlu elemanlar programı ya da bir el hesabı ise $[S]$ ve $[C]$ matrisleriyle çalışır. Bu derste ikisi arasındaki köprüyü kuruyoruz. Köprünün bir de güvenlik işlevi vardır: veri sayfasındaki sayılar birbirini tutmuyorsa (ör. Poisson oranı fiziksel sınırın üstündeyse) bunu yakalayabilmeliyiz; aksi hâlde model enerji üreten, fiziksel olmayan bir malzemeyle çalışır.
2. Ön bilgiler
Ders 3.2'den
Ortotrop malzemede, malzeme eksenlerinde $[C]$ ve $[S]$ aynı sıfır desenine sahiptir: üst 3×3 blok dolu, kayma köşegeni dolu, normal–kayma ve kayma–kayma terimleri sıfır. $[S] = [C]^{-1}$; ikisi de simetrik ve pozitif tanımlıdır.
3. Mühendislik sabitleri: tanımlar
Bir küpü malzeme eksenlerinden birinde yalnız bir gerilmeyle yüklediğimizi düşünelim. Ölçebileceğimiz şeyler ve tanımladığımız sabitler [Kaw, s. 91–96] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 92–97]:
- Yalnız $\sigma_1$: $\varepsilon_1 = \sigma_1/E_1$ (elastisite modülü $E_1$), $\varepsilon_2 = -\nu_{12}\varepsilon_1$, $\varepsilon_3 = -\nu_{13}\varepsilon_1$. Burada $\nu_{ij}$, $i$ doğrultusunda yüklerken $j$ doğrultusundaki büzülmenin oranıdır: $\nu_{ij} = -\varepsilon_j/\varepsilon_i$.
- Yalnız $\sigma_2$ ve yalnız $\sigma_3$: aynı biçimde $E_2, \nu_{21}, \nu_{23}$ ve $E_3, \nu_{31}, \nu_{32}$.
- Yalnız $\tau_{23}$, $\tau_{31}$, $\tau_{12}$: $\gamma_{23} = \tau_{23}/G_{23}$ vb. (kayma modülleri).
Toplam 12 sabit: 3 modül, 6 Poisson oranı, 3 kayma modülü. Ama ortotrop malzemede yalnız 9 bağımsız sabit vardı; aradaki üç bağıntıyı aşağıda bulacağız.
Poisson oranında indis sırası
Bu kursta (Kaw ve Tüfekçi gibi) $\nu_{12}$: 1'de yükle, 2'deki büzülmeyi ölç. Bazı kitaplar ters sırayı kullanır. Tek yönlü tabakada $\nu_{12} \approx 0{,}3$ (asıl Poisson oranı ), $\nu_{21} \approx 0{,}02$ (ikincil Poisson oranı ) gibi çok farklı değerler olduğundan, sırayı karıştırmak 15 katlık hata demektir.
4. Esneklik matrisi ve karşılıklılık
- Doğrusal elastik ortotrop malzeme, malzeme eksenleri; küçük şekil değiştirme.
- Süperpozisyon: altı gerilme birlikte etkidiğinde şekil değiştirmeler, tek tek etkilerinin toplamıdır.
Adım 1 — Süperpozisyon. $\varepsilon_1$'e üç normal gerilmenin katkısını toplarız: kendi doğrultusundan $\sigma_1/E_1$, $\sigma_2$'nin yarattığı büzülmeden $-\nu_{21}\sigma_2/E_2$, $\sigma_3$'ten $-\nu_{31}\sigma_3/E_3$. Diğer satırlar da aynı.
Adım 2 — Matris biçimi.
$$ \begin{Bmatrix}\varepsilon_1\\ \varepsilon_2\\ \varepsilon_3\\ \gamma_{23}\\ \gamma_{31}\\ \gamma_{12}\end{Bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac{1}{E_1} & -\frac{\nu_{21}}{E_2} & -\frac{\nu_{31}}{E_3} & 0 & 0 & 0\\ -\frac{\nu_{12}}{E_1} & \frac{1}{E_2} & -\frac{\nu_{32}}{E_3} & 0 & 0 & 0\\ -\frac{\nu_{13}}{E_1} & -\frac{\nu_{23}}{E_2} & \frac{1}{E_3} & 0 & 0 & 0\\ 0 & 0 & 0 & \frac{1}{G_{23}} & 0 & 0\\ 0 & 0 & 0 & 0 & \frac{1}{G_{31}} & 0\\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & \frac{1}{G_{12}} \end{bmatrix} \begin{Bmatrix}\sigma_1\\ \sigma_2\\ \sigma_3\\ \tau_{23}\\ \tau_{31}\\ \tau_{12}\end{Bmatrix} \tag{1} $$Adım 3 — Simetri. $[S]$ simetrik olmalıdır (Ders 3.1, enerji). $S_{12} = S_{21}$ koşulu $-\nu_{21}/E_2 = -\nu_{12}/E_1$ verir. Üç simetri koşulu, karşılıklılık bağıntılarıdır [Kaw, Eş. 2.67–2.69, s. 95]:
$$ \frac{\nu_{ij}}{E_i} = \frac{\nu_{ji}}{E_j}\qquad (i \ne j;\ i, j = 1, 2, 3) \tag{2} $$12 − 3 = 9 bağımsız sabit: $E_1, E_2, E_3, \nu_{12}, \nu_{13}, \nu_{23}, G_{12}, G_{23}, G_{31}$. (1)'i bu dokuzla yazınca $S_{12} = -\nu_{12}/E_1$, $S_{13} = -\nu_{13}/E_1$, $S_{23} = -\nu_{23}/E_2$ olur.
Bağıntı (1)–(2) için dört soru
- Nereden geliyor? Mühendislik sabitlerinin tanımı + süperpozisyon (1); esneklik matrisinin simetrisi, yani şekil değiştirme enerjisinin varlığı (2).
- Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal elastik, ortotrop malzeme; gerilme ve şekil değiştirme malzeme eksenlerinde. Eksenler döndürülünce sıfır terimler dolar (Hafta 5). Karşılıklılık bağıntısı her doğrusal elastik malzemede geçerlidir; deneyde sağlanmıyorsa ölçüm ya da doğrusallık sorunludur.
- Nasıl uygulanır? Dokuz sabitten $[S]$ yazılır; küçük Poisson oranları (2) ile bulunur; $[C] = [S]^{-1}$.
- Sonuç ne anlama gelir? $E_1 \gg E_2$ ise $\nu_{21} = \nu_{12}E_2/E_1$ çok küçüktür: life dik çekmede lif doğrultusunda neredeyse büzülme olmaz, çünkü rijit lifler buna izin vermez.
5. Rijitlik matrisi
$[C]$ sayısal olarak $[S]$'nin tersi alınarak bulunur. Kapalı biçimde, üst 3×3 bloğun tersi [Kaw, Eş. 2.71–2.72, s. 96]:
$$ C_{11} = \frac{1-\nu_{23}\nu_{32}}{E_2E_3\Delta},\quad C_{12} = \frac{\nu_{21}+\nu_{31}\nu_{23}}{E_2E_3\Delta},\quad C_{22} = \frac{1-\nu_{13}\nu_{31}}{E_1E_3\Delta},\ \ldots $$ $$ C_{44} = G_{23},\quad C_{55} = G_{31},\quad C_{66} = G_{12} $$ $$ \Delta = \frac{1 - \nu_{12}\nu_{21} - \nu_{23}\nu_{32} - \nu_{13}\nu_{31} - 2\nu_{21}\nu_{32}\nu_{13}}{E_1E_2E_3} \tag{3} $$Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Eş. 2.71–2.72, s. 96. Kaw'ın baskısında Δ ifadesinin paydası ($E_1E_2E_3$) satır kaymasıyla yanlış yere düşmüş görünüyor; burada Δ, $[C]$ ifadelerindeki $E_2E_3\Delta$ çarpımları boyutsuz kalacak biçimde yazıldı. Tutarlılığı, (1)'in sayısal tersiyle karşılaştırarak Örnek 3.3.1'de doğruladık.
Kayma terimlerinde ters alma basittir ($C_{44} = 1/S_{44}$), çünkü ortotrop malzemede kayma terimleri birbirinden ve normal terimlerden ayrıktır. Normal terimlerde ise $C_{11} \ne E_1$'dir (Ders 3.2, Örnek 3.2.1).
6. Sabitlerin sınırları
$[S]$ ve $[C]$ pozitif tanımlı olmalıdır: sıfırdan farklı her şekil değiştirme pozitif enerji depolamalıdır. Bunun gerekli koşullarından biri köşegen terimlerin pozitif olmasıdır [Kaw, Eş. 2.73–2.75, s. 96–97]:
$$ E_1, E_2, E_3, G_{12}, G_{23}, G_{31} > 0 \tag{4} $$ $$ 1 - \nu_{12}\nu_{21} > 0,\quad 1 - \nu_{23}\nu_{32} > 0,\quad 1 - \nu_{13}\nu_{31} > 0,\quad E_1E_2E_3\,\Delta > 0 \tag{5} $$Karşılıklılıkla (5)'in ilki şu biçime girer:
$$ |\nu_{12}| < \sqrt{E_1/E_2},\qquad |\nu_{21}| < \sqrt{E_2/E_1} \tag{6} $$ve diğer çiftler için benzer dört eşitsizlik. Ortotrop malzemede Poisson oranı izotroptaki 0,5 sınırına bağlı değildir; 0,5'ten büyük, hatta eksi olabilir. Ama keyfi de değildir: modül oranları ve diğer Poisson oranlarıyla sınırlanır. Kaw'ın vurguladığı gibi bu sınırlar, dokuz sabitin birbirinden bağımsız “ayarlanamayacağını” gösterir [Kaw, s. 97].
7. Çözümlü örnekler
Grafit/epoksinin 3B esneklik ve rijitlik matrisi
Verilenler
$E_1 = 181$, $E_2 = E_3 = 10{,}3$ GPa; $\nu_{12} = 0{,}28$, $\nu_{13} = 0{,}27$, $\nu_{23} = 0{,}60$; $G_{12} = 7{,}17$, $G_{23} = 3{,}0$, $G_{31} = 7{,}00$ GPa [Kaw, Örnek 2.5, s. 98].
İstenenler
$[S]$ ve $[C]$; sınırların sağlanıp sağlanmadığı.
Model ve kabuller
Ortotrop, malzeme eksenleri; (1), (2), $[C] = [S]^{-1}$. Birim GPa ve 1/GPa.
Çözüm
Köşegen: $S_{11} = 1/181 = 5{,}525\times10^{-3}$, $S_{22} = S_{33} = 1/10{,}3 = 9{,}709\times10^{-2}$; $S_{44} = 1/3{,}0 = 0{,}3333$, $S_{55} = 1/7{,}00 = 0{,}1429$, $S_{66} = 1/7{,}17 = 0{,}1395$ (1/GPa).
Köşegen dışı: $S_{12} = -0{,}28/181 = -1{,}547\times10^{-3}$, $S_{13} = -0{,}27/181 = -1{,}492\times10^{-3}$, $S_{23} = -0{,}60/10{,}3 = -5{,}825\times10^{-2}$.
Üst 3×3 bloğun tersi (sayısal):
$$ [C] = \begin{bmatrix} 185{,}0 & 7{,}270 & 7{,}204 & 0 & 0 & 0\\ & 16{,}38 & 9{,}939 & 0 & 0 & 0\\ & & 16{,}37 & 0 & 0 & 0\\ & & & 3{,}000 & 0 & 0\\ & \text{sim.} & & & 7{,}000 & 0\\ & & & & & 7{,}170\end{bmatrix}\ \text{GPa} $$Sınırlar: $\nu_{21} = 0{,}28\times10{,}3/181 = 0{,}0159$; $1 - \nu_{12}\nu_{21} = 0{,}9955 > 0$; $|\nu_{23}| = 0{,}60 < \sqrt{10{,}3/10{,}3} = 1$ ✓. $[C]$'nin bütün özdeğerleri pozitif (en küçüğü 3,0 GPa) ✓.
Birim kontrolü
$[S]$ 1/GPa, $[C]$ GPa; $[S][C] = [I]$ ✓. Sonuç Kaw'ın verdiği değerlerle (185,0; 7,269; 7,204; 16,38; 9,938; 16,37; 3,0; 7,0; 7,17 GPa) aynı.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
$C_{11} = 185{,}0$ GPa, $E_1 = 181$ GPa'dan %2 büyük; $C_{22} = 16{,}38$ ise $E_2 = 10{,}3$'ün %59 üstünde. Fark, enine yönde Poisson etkisinin (özellikle $\nu_{23} = 0{,}6$) engellenmesinden gelir: life dik doğrultuda yanal tutma rijitliği çok artırır. Bu yüzden ince tabakalarda, kalınlık doğrultusu serbestken (düzlem gerilme) kullanılacak rijitlik $C_{22}$ değil, Hafta 4'te türeteceğimiz $Q_{22}$'dir.
Benzer problem — kendinizi sınayınCam/epoksi
Enine izotrop kabul edilen bir cam/epoksi tabaka: $E_1 = 38{,}6$, $E_2 = E_3 = 8{,}27$ GPa, $\nu_{12} = \nu_{13} = 0{,}26$, $\nu_{23} = 0{,}35$, $G_{12} = G_{31} = 4{,}14$ GPa. $G_{23}$'ü bulun ve $\nu_{21}$, $\nu_{32}$'yi hesaplayın; (6) sınırlarını kontrol edin.
İpucu
Enine izotroplukta $G_{23} = E_2/[2(1+\nu_{23})]$ (Ders 3.2).
Çözümü göster
$G_{23} = 8{,}27/2{,}70 = 3{,}063$ GPa. $\nu_{21} = 0{,}26\times8{,}27/38{,}6 = 0{,}0557$; $\nu_{32} = \nu_{23} = 0{,}35$ ($E_2 = E_3$). Sınırlar: $0{,}26 < \sqrt{38{,}6/8{,}27} = 2{,}16$ ✓; $0{,}35 < 1$ ✓. Araçta “cam/epoksi (enine izotrop)” örneğiyle karşılaştırabilirsiniz.
Sınav sorusu: gerilmeden 3B şekil değiştirme
Verilenler
Ortotrop malzeme: $E_1 = 90$, $E_2 = 190$, $E_3 = 70$ GPa; $G_{12} = 55$, $G_{13} = 70$, $G_{23} = 45$ GPa; $\nu_{12} = 0{,}20$, $\nu_{13} = -0{,}25$, $\nu_{23} = 0{,}60$. Malzeme eksenlerinde gerilme tansörü (MPa) [Vize 1, Soru 1a-i]:
$$ [\sigma] = \begin{bmatrix} 80 & 15 & -35\\ 15 & -10 & 40\\ -35 & 40 & 25\end{bmatrix}\ \text{MPa} $$Sıcaklık ve nem değişimi yok.
İstenenler
Altı şekil değiştirme bileşeni. Önce sabitlerin fiziksel olup olmadığını kontrol edin.
Model ve kabuller
Ortotrop, malzeme eksenleri; (1). Voigt vektörüne geçerken tansörün köşegen dışı terimleri kayma gerilmeleridir: $\tau_{23} = 40$, $\tau_{31} = -35$, $\tau_{12} = 15$ MPa.
Çözüm
Sınırlar. $\nu_{21} = 0{,}20\times190/90 = 0{,}4222$, $\nu_{31} = -0{,}25\times70/90 = -0{,}1944$, $\nu_{32} = 0{,}60\times70/190 = 0{,}2211$. $1 - \nu_{12}\nu_{21} = 0{,}916$, $1 - \nu_{23}\nu_{32} = 0{,}867$, $1 - \nu_{13}\nu_{31} = 0{,}951$; $E_1E_2E_3\Delta = 1 - 0{,}0844 - 0{,}1326 - 0{,}0486 - 2(0{,}4222)(0{,}2211)(-0{,}25) = 0{,}781 > 0$ ✓. Eksi $\nu_{13}$ fiziksel olarak mümkündür.
Esneklik terimleri (1/GPa): $S_{11} = 0{,}011111$, $S_{22} = 0{,}0052632$, $S_{33} = 0{,}014286$, $S_{12} = -0{,}0022222$, $S_{13} = +0{,}0027778$, $S_{23} = -0{,}0031579$, $S_{44} = 1/45$, $S_{55} = 1/70$, $S_{66} = 1/55$.
Şekil değiştirmeler (MPa × 1/GPa = 10⁻³):
$$ \varepsilon_1 = 0{,}011111(80) - 0{,}0022222(-10) + 0{,}0027778(25) = 0{,}9806\times10^{-3} $$ $$ \varepsilon_2 = -0{,}0022222(80) + 0{,}0052632(-10) - 0{,}0031579(25) = -0{,}3094\times10^{-3} $$ $$ \varepsilon_3 = 0{,}0027778(80) - 0{,}0031579(-10) + 0{,}014286(25) = 0{,}6109\times10^{-3} $$$\gamma_{23} = 40/45 = 0{,}8889\times10^{-3}$, $\gamma_{31} = -35/70 = -0{,}5000\times10^{-3}$, $\gamma_{12} = 15/55 = 0{,}2727\times10^{-3}$.
Birim kontrolü
MPa/GPa = 10⁻³ ✓. Tansör bileşeni istenirse $\varepsilon_{23} = \gamma_{23}/2 = 0{,}444\times10^{-3}$ vb.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
$\varepsilon_1$'e $\sigma_3$'ten gelen katkı pozitiftir ($+0{,}069\times10^{-3}$): eksi $\nu_{13}$ yüzünden, 3 doğrultusunda çekme 1 doğrultusunda da uzama yaratır (yerel olarak “auksetik” davranış). Kaymalar normal şekil değiştirmeleri etkilemiyor; bu, malzeme eksenlerinde çalıştığımız için. Sorunun devamı (sıcaklık ve nem etkisi) Hafta 6'da serbest genleşme kavramıyla çözülecek.
Benzer problem — kendinizi sınayınAynı sınav: şekil değiştirmeden gerilme
Aynı malzemede şekil değiştirmeler $\varepsilon_1 = -2500$, $\varepsilon_2 = 3500$, $\varepsilon_3 = 2000$, $\gamma_{12} = 800$, $\gamma_{13} = -1200$, $\gamma_{23} = 1500$ (×10⁻⁶) olarak biliniyor [Vize 1, Soru 1b-i]. Gerilmeleri bulun.
İpucu
$[C] = [S]^{-1}$'i hesaplayın (araç bunu yapar); kayma terimleri doğrudan $\tau = G\gamma$.
Çözümü göster
$[C]$ (GPa): $C_{11} = 99{,}96$, $C_{12} = 35{,}21$, $C_{13} = -11{,}65$, $C_{22} = 231{,}46$, $C_{23} = 44{,}32$, $C_{33} = 82{,}06$, $C_{44} = 45$, $C_{55} = 70$, $C_{66} = 55$.
$$ \sigma_1 = 99{,}96(-2{,}5) + 35{,}21(3{,}5) - 11{,}65(2{,}0) = -149{,}95\ \text{MPa} $$$\sigma_2 = 810{,}7$ MPa, $\sigma_3 = 348{,}4$ MPa; $\tau_{23} = 45(1{,}5) = 67{,}5$, $\tau_{31} = 70(-1{,}2) = -84{,}0$, $\tau_{12} = 55(0{,}8) = 44{,}0$ MPa (şekil değiştirmeler 10⁻³ cinsinden, GPa × 10⁻³ = MPa).
Kendiniz deneyin
Araç dokuz mühendislik sabitinden $[S]$ ve $[C]$'yi hesaplar, küçük Poisson oranlarını ve (4)–(6) sınırlarını kontrol eder; isterseniz bir gerilme vektöründen şekil değiştirmeleri ya da tersini bulur. Kaw Örnek 2.5 ve Vize 1 verileri hazır yüklüdür. $\nu_{23}$'ü 1'in üstüne çıkarıp sınır uyarısını görün.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 3.3.1 ve 3.3.2'deki matrisleri kullanabilirsiniz.
8. Sık yapılan hatalar
- $\nu_{12}$ ile $\nu_{21}$'yi karıştırmak. $[S]$'nin 1. satırında $-\nu_{21}/E_2$ ya da eşdeğeri $-\nu_{12}/E_1$ vardır; $-\nu_{12}/E_2$ yazmak simetriyi bozar.
- $C_{11}$'i $E_1$, $C_{22}$'yi $E_2$ sanmak. Grafit/epoksi örneğinde $C_{22}$, $E_2$'den %59 büyük.
- Tansörden Voigt'e geçerken kayma şekil değiştirmesini ikiye katlamamak. Tansör $\varepsilon_{12}$ verilmişse $\gamma_{12} = 2\varepsilon_{12}$ kullanılır.
- Eksi Poisson oranını hata sanmak, ya da tersine her değeri kabul etmek. Eksi değer mümkündür; ama (5)–(6) sağlanmalıdır.
- (1)'i malzeme ekseni dışında kullanmak. Yük x–y eksenlerinde verilmişse önce dönüşüm gerekir (Hafta 5).
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalİkincil Poisson oranı
Ödev 1'deki AS4/3501-6 karbon/epoksi için $E_1 = 142$ GPa, $E_2 = 10{,}3$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}27$ ve ikincil Poisson oranı 0,02 veriliyor [Ödev 1]. Karşılıklılık bağıntısı bu verilerle sağlanıyor mu?
İpucu
$\nu_{21} = \nu_{12}E_2/E_1$.
Çözümü göster
$\nu_{21} = 0{,}27\times10{,}3/142 = 0{,}0196 \approx 0{,}02$ ✓. Tablodaki değer yuvarlanmış; hesaplarda bağıntıdan bulunan değerin kullanılması $[S]$'yi tam simetrik tutar.
Alıştırma 2KolayKavramsalKaç sabit, hangileri?
Ortotrop malzemenin dokuz bağımsız mühendislik sabitini yazın. Neden altı Poisson oranının yalnız üçü bağımsızdır?
İpucu
Bölüm 4, Adım 3.
Çözümü göster
$E_1, E_2, E_3, \nu_{12}, \nu_{13}, \nu_{23}, G_{12}, G_{23}, G_{31}$. Esneklik matrisinin simetrisi (enerji) üç karşılıklılık bağıntısı verir; $\nu_{21}, \nu_{31}, \nu_{32}$ diğerlerinden hesaplanır.
Alıştırma 3OrtaSayısalSınırı aşan veri
Bir veri sayfasında $E_1 = 140$ GPa, $E_2 = 10$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}3$ ve $\nu_{21} = 0{,}3$ yazıyor. Bu veri fiziksel midir? Hangisi büyük olasılıkla yanlıştır?
İpucu
Karşılıklılık ve (5).
Çözümü göster
Karşılıklılık $\nu_{21} = 0{,}3\times10/140 = 0{,}0214$ gerektirir; 0,3 bununla çelişir. $1 - \nu_{12}\nu_{21} = 0{,}91 > 0$ olduğundan (5) tek başına hatayı yakalamaz; karşılıklılık yakalar. Büyük olasılıkla $\nu_{21}$ yerine $\nu_{12}$ yazılmıştır (indis sırası karışıklığı).
Alıştırma 4OrtaSayısalPoisson oranının üst sınırı
$E_1 = 181$, $E_2 = 10{,}3$ GPa olan bir tabakada $\nu_{12}$ en fazla ne olabilir? $\nu_{21}$ en fazla ne olabilir?
İpucu
(6).
Çözümü göster
$|\nu_{12}| < \sqrt{181/10{,}3} = 4{,}19$; $|\nu_{21}| < \sqrt{10{,}3/181} = 0{,}239$. İzotropun 0,5 sınırından çok farklı; ama gerçek tabakalarda $\nu_{12}$ genellikle 0,2–0,35 arasındadır. Bazı açılı katmanlı yapılarda (ör. ±25°) etkin Poisson oranı 1'i aşabilir (Hafta 11).
Alıştırma 5ZorTüretmeC₁₁'in kapalı biçimi
Düzlem şekil değiştirme benzeri bir durumda, $\varepsilon_2 = \varepsilon_3 = 0$ ve yalnız $\varepsilon_1$ uygulanıyorsa $\sigma_1/\varepsilon_1 = C_{11}$'dir. (1)'den başlayarak, $E_2 = E_3$ ve $\nu_{12} = \nu_{13}$ olan enine izotrop malzeme için $C_{11}$'i bulun ve Örnek 3.3.1'e yakın sayılarla ($E_1 = 181$, $E_2 = 10{,}3$ GPa, $\nu_{12} = \nu_{13} = 0{,}28$, $\nu_{23} = 0{,}60$) hesaplayın.
İpucu
$\varepsilon_2 = 0$ ve $\varepsilon_3 = 0$ denklemlerinden $\sigma_2 = \sigma_3$'ü $\sigma_1$ cinsinden çözün (simetri gereği eşittirler).
Çözümü göster
$\varepsilon_2 = 0$: $-\nu_{12}\sigma_1/E_1 + \sigma_2/E_2 - \nu_{23}\sigma_3/E_2 = 0$; $\sigma_2 = \sigma_3$ ile $\sigma_2(1-\nu_{23})/E_2 = \nu_{12}\sigma_1/E_1$ → $\sigma_2 = \nu_{12}E_2\sigma_1/[E_1(1-\nu_{23})]$. $\varepsilon_1 = \sigma_1/E_1 - 2\nu_{12}\sigma_2/E_1$ → $C_{11} = E_1/[1 - 2\nu_{12}^2E_2/(E_1(1-\nu_{23}))]$. Sayılarla: $2(0{,}0784)(10{,}3)/(181\times0{,}4) = 0{,}02231$ → $C_{11} = 181/0{,}97769 = 185{,}1$ GPa (Örnek 3.3.1'deki 185,0 ile uyumlu; küçük fark $\nu_{13}$ = 0,27 yerine 0,28 alınmasından).
Alıştırma 6OrtaKavramsalNeden ν₂₁ bu kadar küçük?
Tek yönlü bir tabakayı life dik çektiğinizde lif doğrultusunda neredeyse hiç büzülme görmemenizin fiziksel nedeni nedir? Bunu karşılıklılık bağıntısıyla nasıl ifade edersiniz?
İpucu
Lif doğrultusunda boy kısalabilmesi için neyin kısalması gerekir?
Çözümü göster
Lif doğrultusunda kısalmak için rijit liflerin kısalması gerekir; matrisin büzülme eğilimi liflerce engellenir. Karşılıklılık bunu $\nu_{21} = \nu_{12}E_2/E_1$ ile söyler: rijitlik oranı $E_2/E_1 \approx 1/17$ olduğundan $\nu_{21}$, $\nu_{12}$'nin yaklaşık 1/17'sidir.
10. Özet
- Ortotrop esneklik matrisi mühendislik sabitleriyle (1)'deki gibi yazılır; dokuz bağımsız sabit: $E_1, E_2, E_3, \nu_{12}, \nu_{13}, \nu_{23}, G_{12}, G_{23}, G_{31}$.
- Karşılıklılık: $\nu_{ij}/E_i = \nu_{ji}/E_j$; enerjinin, yani $[S]$'nin simetrisinin sonucudur.
- $[C] = [S]^{-1}$; $C_{11} \ne E_1$, kayma terimlerinde $C_{44} = G_{23}$ vb.
- Pozitif tanımlılık sınırları: modüller pozitif, $1 - \nu_{ij}\nu_{ji} > 0$, $\Delta > 0$, $|\nu_{ij}| < \sqrt{E_i/E_j}$.
Hafta 4'te tabakanın ince olduğunu kullanacağız: kalınlık doğrultusundaki gerilmeleri sıfır kabul edip (düzlem gerilme) 6×6 problemden 3×3'lük $[S]$ ve $[Q]$ matrislerine ineceğiz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| asıl Poisson oranı | major Poisson's ratio | $\nu_{12}$ | boyutsuz |
| ikincil Poisson oranı | minor Poisson's ratio | $\nu_{21} = \nu_{12}E_2/E_1$ | boyutsuz |
| karşılıklılık bağıntısı | reciprocal relationship | $\nu_{ij}/E_i = \nu_{ji}/E_j$ | — |
Kaynaklar
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 91–102 (mühendislik sabitleri, Poisson oranlarının bağımlılığı, örnek)
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.3.3 ve 2.3 sonu (s. 84–98), Örnek 2.4 ve 2.5, Eş. 2.70–2.75
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 1, İTÜ, Nisan 2026. — Örnek 3.3.2 ve benzer problemin verileri (Soru 1a-i, 1b-i)
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 2 (ortotropik malzeme, s. 56–65)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026.
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.