Bu derste öğrenecekleriniz
- Dizilim sınıflarını tanımak ve sıfırladıkları terimleri gerekçelendirmek
- Yarı izotrop [A] matrisini invaryantlarla türetmek
- Sıfırlanamayan bağlaşımların kat sayısıyla değişimini yorumlamak
- Tasarım için uygun dizilim sınıfını seçmek
1. Neden öğreniyoruz?
Ders 10.2'de [A], [B], [D] matrislerinin bağlaşım terimlerinin istenmeyen davranışlar yarattığını gördük: çekilen plak burulur, eğilen plak uzar, soğuyan plak çarpılır. İyi haber şu: bu terimlerin çoğu, katların açısı ve sırası doğru seçilerek tam olarak sıfırlanabilir. Bu derste hangi dizilim sınıfının hangi terimi neden sıfırladığını, sıfırlanamayanların kat sayısı arttıkça nasıl küçüldüğünü ve “yarı izotrop” dizilimin ne anlama geldiğini görüyoruz. Bu bilgi tasarımın ilk adımıdır: Ders 13.1'deki basınçlı kap tasarımında dizilimi simetrik ve dengeli seçerek analizi sadeleştireceğiz.
2. Ön bilgiler
Ders 5.2 ve 10.2'den
$A_{ij} = \sum\bar Q_{ij}t_k$, $B_{ij} = \sum\bar Q_{ij}\bar z_kt_k$, $D_{ij} = \sum\bar Q_{ij}(t_k\bar z_k^2 + t_k^3/12)$ ($\bar z_k$: katın orta noktası; (2)'deki farkların eşdeğer yazımı). $\bar Q_{11}, \bar Q_{12}, \bar Q_{22}, \bar Q_{66}$ açının çift, $\bar Q_{16}, \bar Q_{26}$ tek fonksiyonudur: $\bar Q_{16}(-\theta) = -\bar Q_{16}(\theta)$; 0° ve 90°'de $\bar Q_{16} = \bar Q_{26} = 0$. İnvaryantlar: $\bar Q_{11} = U_1 + U_2\cos2\theta + U_3\cos4\theta$ (Ders 5.2).
3. Dizilim sınıfları
Kaw'ın sınıflandırması [Kaw, Bölüm 5.2, s. 370–380] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 6–35]:
| Sınıf | Tanım | Örnek | Sıfır olan | Neden |
|---|---|---|---|---|
| Simetrik | Orta düzlemin iki yanında aynı açı, malzeme, kalınlık | $[0/30/60]_s$ | [B] = 0 | $\bar z_k$ tek fonksiyon, $\bar Q$ çift → $\sum\bar Q\bar z t$ sıfır |
| Çapraz katlı | Yalnız 0° ve 90° katlar | $[0/90_2/0/90]$ | $A_{16}, A_{26}, B_{16}, B_{26}, D_{16}, D_{26}$ | 0° ve 90°'de $\bar Q_{16} = \bar Q_{26} = 0$ |
| Açılı katlı | Yalnız $+\theta$ ve $-\theta$, aynı sayıda | $[-40/40/-40/40]$ | $A_{16}, A_{26}$ (çift kat sayısında) | $\bar Q_{16}(\theta) + \bar Q_{16}(-\theta) = 0$ |
| Antisimetrik | Simetrik konumlardaki katlar $\theta$ ve $-\theta$ | $[45/60/-60/-45]$ | $A_{16}, A_{26}, D_{16}, D_{26}$ | $\bar Q_{16}$ tek, $\bar z^2$ çift → toplam sıfır |
| Dengeli | 0° ve 90° dışındaki her $+\theta$ için bir $-\theta$ (bitişik olmak zorunda değil) | $[30/40/-30/30/-30/-40]$ | $A_{16}, A_{26}$ | [A] sıradan bağımsız |
| Yarı izotrop | N ≥ 3 eşit kat, açılar $180°/N$ aralıkla | $[0/\pm60]$, $[0/\pm45/90]_s$ | [A] izotrop: $A_{11} = A_{22}$, $A_{66} = (A_{11} - A_{12})/2$, $A_{16} = A_{26} = 0$ | $\sum\cos2\theta_k = \sum\cos4\theta_k = 0$ |
Sınıflar birleşebilir: simetrik çapraz katlı yapıda (örneğin $[0/90]_s$) bütün bağlaşım terimleri sıfırdır ve yapı her açıdan “özel ortotrop” davranır. Simetrik dengeli yapıda [B] = 0 ve $A_{16} = A_{26} = 0$, ama $D_{16}, D_{26} \ne 0$ kalır.
Türetme Yarı izotrop [A] (Kaw Örnek 5.2)
N eşit kat, $\theta_k = k\pi/N$, kalınlık $h/N$. $A_{11} = (h/N)\sum_k(U_1 + U_2\cos2\theta_k + U_3\cos4\theta_k)$. N ≥ 3 için $\sum_{k=1}^N\cos(2k\pi/N) = \sum\cos(4k\pi/N) = 0$ (birim çember üzerinde eşit aralıklı noktalar; N = 3, 4'te 4θ terimi de sıfır). Aynı işlem diğer terimlere uygulanınca
$$ [A] = h\begin{bmatrix}U_1 & U_4 & 0\\ U_4 & U_1 & 0\\ 0 & 0 & (U_1 - U_4)/2\end{bmatrix},\qquad E = \frac{U_1^2 - U_4^2}{U_1},\quad \nu = \frac{U_4}{U_1},\quad G = \frac{U_1 - U_4}{2} \tag{1} $$bulunur [Kaw, Örnek 5.2, Eş. 5.8, s. 377–380]. Dizilimdeki tüm açılara aynı sabit eklenirse ($[30/90/-30]$) [A] değişmez: yarı izotropluğun asıl tanımı budur.
Sınıflandırma için dört soru
- Nereden geliyor? $\bar Q_{ij}$'nin açıya göre çift/tek oluşu ile [A], [B], [D]'deki $z$ ağırlıklarının orta düzleme göre çift/tek oluşunun birleşimi.
- Hangi şartlarda geçerli? Tüm katlar aynı malzeme ve kalınlıkta (dengeli ve antisimetrik tanımlarında eşleşen katlar için en azından). Üretimde kat kalınlığı ve açı sapmaları “sıfır” terimleri küçük ama sıfırdan farklı yapar.
- Nasıl uygulanır? Dizilimi yazıp her terimin sıfır olup olmadığını tabloya göre işaretleyin; araç bunu sayısal olarak sınar. Sıfırlanamayan terimlerin büyüklüğü, kat sayısı artırılarak küçültülebilir (Örnek 12.1.2).
- Sonuç ne anlama gelir? [B] = 0 yapı düz kalır ve analiz $\{N\} = [A]\{\varepsilon^0\}$, $\{M\} = [D]\{\kappa\}$ diye ayrışır. $A_{16} = A_{26} = 0$ çekmede kayma yok. $D_{16} = D_{26} = 0$ eğilmede burulma yok. Simetrik ve dengeli dizilim tasarımda en sık başlangıç noktasıdır.
4. Çözümlü örnekler
Kaw Örnek 5.1: [0/60/−60] yarı izotrop ama simetrik değil
Verilenler
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1), $[0/60/-60]$ (Kaw: $[0/\pm60]$), her kat 5 mm [Kaw, Örnek 5.1, s. 374–377] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 23–25, 28–35].
İstenenler
[A], [B], [D]; yarı izotropluk sınaması.
Model ve kabuller
Ders 10.2 (2); (1).
Çözüm
$[A] = \begin{bmatrix}1{,}146 & 0{,}3391 & 0\\ 0{,}3391 & 1{,}146 & 0\\ 0 & 0 & 0{,}4032\end{bmatrix}\times10^9$ Pa·m; $(A_{11} - A_{12})/2 = 0{,}4032\times10^9 = A_{66}$ ✓.
$[B] = \begin{bmatrix}-3{,}954 & 0{,}7391 & -0{,}5013\\ & 2{,}476 & -1{,}355\\ \text{sim.} & & 0{,}7391\end{bmatrix}\times10^6$ Pa·m² ≠ 0.
$D_{11} = 28{,}07$, $D_{22} = 17{,}35$, $D_{12} = 5{,}126$, $D_{16} = -2{,}507$, $D_{26} = -6{,}774$, $D_{66} = 6{,}328$ (×10³ Pa·m³); $(D_{11} - D_{12})/2 = 11{,}47\times10^3 \ne D_{66}$.
(1) ile: $U_1h = 1{,}146\times10^9$, $U_4h = 0{,}3391\times10^9$; $E = 69{,}68$ GPa, $\nu = 0{,}2960$, $G = 26{,}88$ GPa.
Birim kontrolü
Kaw ile aynı ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Düzlem içinde izotrop, ama simetrik olmadığından [B] ≠ 0 (çekmede eğilir) ve [D] izotrop değil. Kaw'ın vurgusu: “yarı” izotrop yalnız [A] içindir. Simetrik hâli $[0/\pm60]_s$ [B]'yi sıfırlar, [D]'yi izotropa yaklaştırır ama eşitlemez.
Benzer problem — kendinizi sınayınAçı kaydırma
$[30/90/-30]$ dizilimi için [A]'yı araçla bulun; Örnek 12.1.1 ile karşılaştırın. [D] de aynı mı?
İpucu
Tüm açılara 30° eklendi.
Çözümü göster
[A] birebir aynı (yarı izotrop). [D] farklı: dış katların açısı değişti; örneğin $D_{11}$ küçülür çünkü üstteki kat artık 30°.
Antisimetrik açılı yapıda bağlaşımın kat sayısıyla azalması
Verilenler
Grafit/epoksi, toplam kalınlık 1 mm sabit; $[45/-45]_n$, $n$ = 1, 2, 4, 8 (2, 4, 8, 16 kat). $N_x = 1000$ N/m.
İstenenler
$B_{16}$ ve $\kappa_{xy}$ (burulma eğriliği).
Model ve kabuller
Antisimetrik açılı: $A_{16} = A_{26} = D_{16} = D_{26} = 0$, ama $B_{16}, B_{26} \ne 0$ (çekme–burulma bağlaşımı).
Çözüm
| n | kat | $B_{16}$ (N) | $\kappa_{xy}$ (1/m) |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | −10 717 | 0,0693 |
| 2 | 4 | −5 358 | 0,0164 |
| 4 | 8 | −2 679 | 0,00724 |
| 8 | 16 | −1 340 | 0,00352 |
Birim kontrolü
$B$: Pa·m² = N ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
$B_{16}$ kat sayısıyla ters orantılı; kalınlık aynı kalıp katlar inceldikçe ±θ çiftleri orta düzleme göre daha “karışık” dağılır. Pratikte çok katlı açılı yapılar neredeyse bağlaşımsız davranır. Aynı mantık simetrik $[\pm45]_{ns}$'deki $D_{16}$ için de geçerlidir: $D_{16}/D_{11}$ = 0,567 (n = 1), 0,284 (n = 2), 0,142 (n = 4).
Benzer problem — kendinizi sınayınDengeli ama simetrik değil
$[0/45/-45/90]$ dizilimi hangi terimleri sıfırlar? Araçla doğrulayın.
İpucu
Dengeli mi? Simetrik mi? Antisimetrik mi?
Çözümü göster
Dengeli → $A_{16} = A_{26} = 0$. Simetrik değil → [B] ≠ 0. Antisimetrik değil (0° ile 90° eşleşmiyor) → $D_{16}, D_{26} \ne 0$. Ayrıca yarı izotrop: 4 kat, 45° aralık → [A] izotrop.
5. Etkileşimli araç
Hazır dizilimlerden birini seçin ya da kendi kodunuzu yazın; araç geometrik simetri ve dengeyi, [B], $A_{16}, A_{26}$, $D_{16}, D_{26}$'nın sıfır olup olmadığını ve [A]'nın izotropluğunu sınar; normalleştirilmiş matrisleri ve modülleri verir. Sınama sonuçları renkten bağımsız olarak ✓/✗ ve “evet/hayır” ile yazılır.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa bölüm 3'teki tabloyu kullanabilirsiniz.
6. Sık yapılan hatalar
- Dengeli = simetrik sanmak. Dengeli yapı yalnız $A_{16}, A_{26}$'yı sıfırlar.
- Simetrik dengeli yapının eğilmede de bağlaşımsız olduğunu düşünmek. $D_{16}, D_{26}$ kalır.
- Yarı izotrop yapıyı tam izotrop saymak. [B] ve [D] izotrop değildir.
- Kod yazımında ± sırasını önemsememek. $[\pm45]_s$ ve $[\mp45]_s$'in [D]'si farklıdır ($D_{16}$ işaret değiştirir).
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSınıflandır
$[0/90/90/0]$, $[30/-30]_2$, $[30/-30]_s$, $[0/\pm45/90]_s$ dizilimlerinin sınıflarını ve sıfır terimlerini yazın.
İpucu
Tabloyu sırayla uygulayın.
Çözümü göster
$[0/90]_s$: simetrik çapraz katlı, tüm bağlaşımlar sıfır. $[30/-30]_2$: antisimetrik açılı, $A_{16}, A_{26}, D_{16}, D_{26}$ sıfır, [B] ≠ 0. $[\pm30]_s$: simetrik dengeli, [B] = 0, $A_{16} = A_{26} = 0$, $D_{16}, D_{26} \ne 0$. $[0/\pm45/90]_s$: simetrik, dengeli, yarı izotrop; $D_{16}, D_{26} \ne 0$.
Alıştırma 2OrtaTüretmeSimetride [B] = 0
Simetrik dizilimde [B] = 0 olduğunu $B_{ij} = \sum\bar Q_{ij}\bar z_kt_k$ ile gösterin.
İpucu
Orta düzlemin iki yanındaki eş katlar.
Çözümü göster
Her $k$ katı için $\bar z_{k'} = -\bar z_k$ olan, aynı $\bar Q$ ve $t$'li bir $k'$ katı vardır; katkılar $\bar Q\bar zt$ ve $-\bar Q\bar zt$ birbirini götürür. Orta düzlemi kesen kat varsa onun $\bar z = 0$'dır ✓.
Alıştırma 3OrtaSayısalYarı izotrop modül
Cam/epoksi (Kaw Tablo 2.1) için yarı izotrop modülü (1) ile bulun ve Kaw Tablo 1.1'deki yarı izotrop cam/epoksi değeriyle (18,96 GPa) karşılaştırın.
İpucu
$U_1 = (3Q_{11} + 3Q_{22} + 2Q_{12} + 4Q_{66})/8$, $U_4 = (Q_{11} + Q_{22} + 6Q_{12} - 4Q_{66})/8$.
Çözümü göster
$Q_{11} = 39{,}17$, $Q_{22} = 8{,}392$, $Q_{12} = 2{,}182$, $Q_{66} = 4{,}14$ GPa; $U_1 = 20{,}45$, $U_4 = 5{,}511$ GPa; $E = (20{,}45^2 - 5{,}511^2)/20{,}45 = 18{,}96$ GPa, $\nu = 0{,}2695$, $G = 7{,}47$ GPa. Kaw Tablo 1.1 ile aynı: Bölüm 1'deki yarı izotrop değerler bu yolla hesaplanmıştır.
Alıştırma 4ZorKavramsalBurulmayan kanat kabuğu
Bir kanat kabuğunda eğilme–burulma bağlaşımı istenmiyor ama kayma rijitliği için ±45 katlar gerekli. Hangi seçenekler $D_{16}, D_{26}$'yı küçültür?
İpucu
Örnek 12.1.2 ve antisimetri.
Çözümü göster
(i) ±45 katları çok sayıda ince kata bölüp dağıtmak (D₁₆ ∝ 1/n); (ii) ±45 katları orta düzleme yakın yerleştirmek ($z^2$ ağırlığı küçük); (iii) antisimetrik yerleşim (D₁₆ = 0) — ama bu [B] ≠ 0 getirir ve kür çarpılmasına yol açar. Uçak yapılarında genellikle (i)+(ii) ile simetrik dengeli dizilim seçilir. Bazı tasarımlarda ise bağlaşım bilerek kullanılır (aeroelastik uyarlama).
8. Özet
- Simetrik → [B] = 0; çapraz katlı → tüm 16, 26 terimleri sıfır; dengeli → $A_{16} = A_{26} = 0$; antisimetrik → $A_{16}, A_{26}, D_{16}, D_{26}$ sıfır.
- Yarı izotrop: N ≥ 3 eşit kat, 180°/N aralık; [A] izotrop, [B] ve [D] değil.
- Sıfırlanamayan bağlaşımlar kat sayısı artırılarak küçültülür.
- Simetrik dengeli dizilim tasarımın olağan başlangıcıdır.
Ders 12.2'de bu yapıların kırılmasına geçiyoruz: hangi kat ilk kırılır, sonra ne olur?
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| simetrik dizilim | symmetric laminate | $[\ldots]_s$ | — |
| çapraz katlı | cross-ply | ör. $[0/90]_s$ | — |
| antisimetrik dizilim | antisymmetric laminate | — | — |
| dengeli dizilim | balanced laminate | — | — |
| yarı izotrop | quasi-isotropic | ör. $[0/\pm45/90]_s$ | — |
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 5.2 (s. 370–380), Eş. 5.1–5.8, Örnek 5.1–5.2
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 5: Tabakalı Kompozitlerin Hasarı, Analizi ve Tasarımı, ders notları (slayt, 132 s.), İTÜ, 2026. — slayt 6–35 (özel dizilimler ve örnekler)
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 8.7 (s. 208–): özel durumlar
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.