Akademik / MKC 516 / Hafta 5 / Ders 5.1

Hafta 5 · Ders 5.1 · ~55 dk

Gerilme ve şekil değiştirme dönüşümü: [T] ve [R]

Yük x–y eksenlerinde verilir, tabakanın davranışı ve mukavemeti ise lif eksenlerinde bilinir. Bu derste iki eksen takımı arasındaki köprüyü, [T] ve [R] matrislerini kuruyor ve açılı bir tabakada gerilmeden şekil değiştirmeye giden dört adımlık zinciri uyguluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Genel ve yerel eksenleri ve θ'nın işaret kuralını doğru kullanmak
  • [T] ve [T]⁻¹ matrislerini yazmak, [T]⁻¹ = [T(−θ)] olduğunu göstermek
  • Reuter matrisiyle mühendislik kayma şekil değiştirmesini dönüştürmek; [R][T][R]⁻¹ = [T]⁻ᵀ ilişkisini açıklamak
  • Açılı tabakada genel gerilmeden yerel gerilme, yerel şekil değiştirme ve genel şekil değiştirmeyi hesaplamak
  • Asal eksenlerin lif eksenleriyle çakışmadığını ve hasarın yerel bileşenlerle değerlendirildiğini yorumlamak
Hafta
Hafta 5 — Lif takviyeli açılı tabakanın gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
Süre
~55 dk
Ön koşul
Ders 3.1 (dönüşüm, γ = 2ε); Ders 4.1 ([S], [Q]).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Gerçek bir yapıda tek yönlü tabakalar nadiren yalnız lif doğrultusunda yüklenir. Bir uçak kaplamasında katlar 0°, ±45° ve 90° açılarla dizilir; bir boruda lifler eksenle α açısı yapar. Yük ve yapı x–y eksenlerinde tanımlıdır; tabakanın davranışını ve mukavemetini ise yalnız lif eksenlerinde (1–2) biliyoruz. İki eksen takımı arasında köprü kuran matrisler $[T]$ ve $[R]$'dir.

Bu derste dönüşümü bir hesap zinciri olarak kuruyoruz: x–y gerilmesi → 1–2 gerilmesi → 1–2 şekil değiştirmesi → x–y şekil değiştirmesi. Hasar ölçütleri (Hafta 6) zincirin ikinci halkasını, rijitlik hesapları son halkasını kullanır.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 3.1 ve 4.1'den

  • Düzlem gerilme dönüşümü (Ders 3.1, bağıntı 3) ve şekil değiştirmede tansör kuralı: dönüşüm $\gamma/2$ ile yapılır.
  • θ: x ekseninden 1 eksenine, z ekseni okura bakarken saat yönünün tersine ölçülen açı.
  • Malzeme eksenlerinde $\{\varepsilon\}_{12} = [S]\{\sigma\}_{12}$ (Ders 4.1).

3. Genel ve yerel eksenler

Lif doğrultusu 1, ona dik doğrultu 2 olan eksenlere yerel eksenler (İng. local (material) axes; sembol 1–2) (malzeme eksenleri), yükün ve yapının tanımlandığı eksenlere genel eksenler (İng. global axes; sembol x–y) denir; ikisi arasındaki açı tabakanın açısı θ'dır [Kaw, Şekil 2.20, s. 109–110] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 121–123].

Açılı tabakada genel ve yerel eksenler Kare bir tabaka elemanı; lifler x ekseniyle saat yönünün tersine θ açısı yapıyor. x ve y genel eksenleri yatay ve düşey; 1 ekseni lif doğrultusunda, 2 ekseni ona dik. Elemanın kenarlarında σx, σy ve τxy okları; θ pozitif yön oku saat yönünün tersine. x y 1 2 θ σx σy τxy
Şekil 1. Açılı tabaka: θ, x'ten 1'e saat yönünün tersine pozitiftir. Gösterilen σₓ, σᵧ, τₓᵧ pozitif yönlerdir (τₓᵧ okları sadelik için yalnız iki kenarda).
Dikkat

θ'nın işareti

Bu kursta (Kaw ve Tüfekçi'deki gibi) θ, x'ten 1'e saat yönünün tersine pozitiftir. −45° katı, lifleri x'ten saat yönünde 45° dönmüş kattır. Bazı kitaplar ve programlar ters işaret ya da “1'den x'e” açı kullanır; böyle bir kaynaktan katman dizilimi alırken önce bu tanımı kontrol edin. İşareti ters almak $\tau_{12}$'nin, $\bar Q_{16}$'nın ve $\bar Q_{26}$'nın işaretini çevirir.

4. Dönüşüm matrisi [T] ve tersi

Ders 3.1'deki üç dönüşüm denklemini matrisle yazarsak dönüşüm matrisi (İng. transformation matrix; sembol $[T]$) ortaya çıkar [Kaw, Eş. 2.94–2.97, s. 110–111]:

$$ \begin{Bmatrix}\sigma_1\\ \sigma_2\\ \tau_{12}\end{Bmatrix} = [T]\begin{Bmatrix}\sigma_x\\ \sigma_y\\ \tau_{xy}\end{Bmatrix},\qquad [T] = \begin{bmatrix} c^2 & s^2 & 2sc\\ s^2 & c^2 & -2sc\\ -sc & sc & c^2 - s^2\end{bmatrix},\qquad c = \cos\theta,\ s = \sin\theta \tag{1} $$

Ters yönde, 1–2'den x–y'ye gitmek için eksenleri −θ kadar döndürmek yeterlidir; bu yüzden $[T]^{-1} = [T(-\theta)]$, yani $s$'nin işareti değişir:

$$ [T]^{-1} = \begin{bmatrix} c^2 & s^2 & -2sc\\ s^2 & c^2 & 2sc\\ sc & -sc & c^2 - s^2\end{bmatrix} \tag{2} $$

$[T][T]^{-1} = [I]$ olduğunu çarparak doğrulayabilirsiniz (Alıştırma 2).

5. Şekil değiştirme dönüşümü ve Reuter matrisi

Şekil değiştirme tansörü aynı $[T]$ ile dönüşür, ama tansör bileşeniyle [Kaw, Eş. 2.99, s. 111]:

$$ \begin{Bmatrix}\varepsilon_1\\ \varepsilon_2\\ \gamma_{12}/2\end{Bmatrix} = [T]\begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}/2\end{Bmatrix} \tag{3} $$

Hooke yasası mühendislik kaymasıyla yazıldığından $\gamma/2$ ile $\gamma$ arasında geçiş yapan Reuter matrisi (İng. Reuter matrix; sembol $[R]$) tanımlanır:

$$ [R] = \begin{bmatrix}1 & 0 & 0\\ 0 & 1 & 0\\ 0 & 0 & 2\end{bmatrix},\qquad \{\varepsilon\} = [R]\{\varepsilon\}_{\text{tansör}} \tag{4} $$

(3)'ün iki yanını $[R]$ ile çarparak mühendislik kaymasıyla dönüşüm [Kaw, Eş. 2.100–2.101, s. 111]:

$$ \{\varepsilon\}_{12} = [R][T][R]^{-1}\{\varepsilon\}_{xy},\qquad \{\varepsilon\}_{xy} = [R][T]^{-1}[R]^{-1}\{\varepsilon\}_{12} \tag{5} $$
Türetme [R][T][R]⁻¹ neden [T]⁻ᵀ'ye eşit?

$[R][T][R]^{-1}$'i yazarsak üçüncü satır 2 ile çarpılır, üçüncü sütun 2'ye bölünür:

$$ [R][T][R]^{-1} = \begin{bmatrix} c^2 & s^2 & sc\\ s^2 & c^2 & -sc\\ -2sc & 2sc & c^2 - s^2\end{bmatrix} $$

Bu, (2)'deki $[T]^{-1}$'in devriğidir. Fiziksel anlamı: birim hacimdeki iş $\{\sigma\}^{\mathsf T}\{\varepsilon\}$ eksen seçiminden bağımsız olmalı. $\{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy}$ ise bu ancak şekil değiştirmeler $[T]^{-\mathsf T}$ ile dönüşürse sağlanır: $\{\sigma\}_{12}^{\mathsf T}\{\varepsilon\}_{12} = \{\sigma\}_{xy}^{\mathsf T}[T]^{\mathsf T}[T]^{-\mathsf T}\{\varepsilon\}_{xy}$ ✓. Aynı nedenle $\{\varepsilon\}_{xy} = [T]^{\mathsf T}\{\varepsilon\}_{12}$.

Dört soru

Bağıntı (1)–(5) için dört soru

  • Nereden geliyor? Bir noktadaki gerilme ve şekil değiştirme tansörlerinin eksen döndürmede dönüşüm kuralı (kuvvet dengesi ve geometri); $[R]$ yalnız gösterimden gelir.
  • Hangi şartlarda geçerli? Malzemeden bağımsızdır: izotrop, ortotrop, her malzemede aynı. Düzlem içi dönüşüm (z ekseni etrafında); küçük şekil değiştirme.
  • Nasıl uygulanır? Gerilmede $[T]$, mühendislik şekil değiştirmesinde $[R][T][R]^{-1}$. Tansör bileşeniyle çalışıyorsanız $[R]$'yi atlayın ama $\gamma/2$ yazmayı unutmayın.
  • Sonuç ne anlama gelir? Bir tabakadaki gerilme durumu tek bir fiziksel gerçektir; $[T]$ yalnız onu başka bir eksen takımında okur. Hasar, lif eksenlerindeki bileşenlere bağlı olduğundan bu okuma zorunludur.

6. Açılı tabakada hesap zinciri

Genel eksenlerde gerilmesi bilinen bir açılı tabakanın şekil değiştirmesini bulmak için dört adım yeter:

  1. $\{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy}$ (1)
  2. $\{\varepsilon\}_{12} = [S]\{\sigma\}_{12}$ (Ders 4.1)
  3. $\{\varepsilon\}_{xy} = [R][T]^{-1}[R]^{-1}\{\varepsilon\}_{12}$ (5)
  4. Gerekirse asal gerilmeler ve asal şekil değiştirmeler x–y değerlerinden.

Adım 1–3 birleştirilirse $\{\varepsilon\}_{xy} = [R][T]^{-1}[R]^{-1}[S][T]\{\sigma\}_{xy} = [\bar S]\{\sigma\}_{xy}$ çıkar; $[\bar S]$ ve tersi $[\bar Q]$, Ders 5.2'nin konusudur.

Mühendislik notu

Asal eksenler malzeme eksenleri değildir

İzotrop malzemede asal gerilme ve asal şekil değiştirme eksenleri çakışır. Açılı tabakada çakışmaz; ikisi de genellikle lif doğrultusundan farklıdır. Hasarı belirleyen de asal gerilme değil, lif eksenlerindeki $\sigma_1, \sigma_2, \tau_{12}$'dir: büyük olmayan bir $\sigma_2$ ya da $\tau_{12}$ tabakayı kırabilir [Kaw, Örnek 2.7, s. 117–118].

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 5.1.1Temel

60° grafit/epoksi tabakada hesap zinciri

Verilenler

Grafit/epoksi ($E_1 = 181$, $E_2 = 10{,}3$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}28$, $G_{12} = 7{,}17$ GPa), θ = 60°. Genel gerilmeler: $\sigma_x = 2$, $\sigma_y = -3$, $\tau_{xy} = 4$ MPa [Kaw, Örnek 2.7, s. 113–119].

İstenenler

Yerel gerilmeler ve şekil değiştirmeler; genel şekil değiştirmeler; asal gerilmeler ve doğrultuları.

Model ve kabuller

Bölüm 6'daki zincir. $c = 0{,}5$, $s = 0{,}8660$; $c^2 = 0{,}25$, $s^2 = 0{,}75$, $sc = 0{,}4330$. $[S]$ Örnek 4.1.1'den.

Çözüm

Adım 1 (1):

$$ \sigma_1 = 0{,}25(2) + 0{,}75(-3) + 0{,}866(4) = 1{,}714,\quad \sigma_2 = 0{,}75(2) + 0{,}25(-3) - 0{,}866(4) = -2{,}714 $$ $$ \tau_{12} = -0{,}433(2) + 0{,}433(-3) - 0{,}5(4) = -4{,}165\ \text{MPa} $$

Adım 2 ($[S]$ ×10⁻³ 1/GPa: 5,525; −1,547; 97,09; 139,5):

$$ \varepsilon_1 = 5{,}525(1{,}714) - 1{,}547(-2{,}714) = 13{,}67\ \mu,\quad \varepsilon_2 = -1{,}547(1{,}714) + 97{,}09(-2{,}714) = -266{,}2\ \mu,\quad \gamma_{12} = 139{,}5(-4{,}165) = -580{,}9\ \mu $$

Adım 3 ($[R][T]^{-1}[R]^{-1} = [T]^{\mathsf T}$):

$$ \varepsilon_x = 0{,}25(13{,}67) + 0{,}75(-266{,}2) - 0{,}433(-580{,}9) = 55{,}34\ \mu $$ $$ \varepsilon_y = 0{,}75(13{,}67) + 0{,}25(-266{,}2) + 0{,}433(-580{,}9) = -307{,}8\ \mu $$ $$ \gamma_{xy} = 0{,}866(13{,}67) - 0{,}866(-266{,}2) - 0{,}5(-580{,}9) = 532{,}8\ \mu $$

Adım 4: $\sigma_{\max,\min} = \dfrac{2 - 3}{2} \pm \sqrt{2{,}5^2 + 4^2} = -0{,}5 \pm 4{,}717$ → $4{,}217$ ve $-5{,}217$ MPa; $\theta_p = \tfrac12\arctan[2(4)/(2 + 3)] = 29{,}0^\circ$.

Birim kontrolü

İz değişmezi: $\sigma_1 + \sigma_2 = -1{,}000 = \sigma_x + \sigma_y$ ✓. Sonuçlar Kaw'ın verdiği değerlerle aynı (yerel $\sigma$: 1,714; −2,714; −4,165 MPa; yerel ε: 0,1367×10⁻⁴; −0,2662×10⁻³; −0,5809×10⁻³; genel ε: 0,5534×10⁻⁴; −0,3078×10⁻³; 0,5328×10⁻³).

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Asal gerilme doğrultusu 29°, lifler 60°'de: asal eksenler lif eksenleriyle çakışmıyor, bu yüzden yerel kayma gerilmesi ($-4{,}17$ MPa) en büyük yerel bileşen. Mukavemetlerle oranlanırsa (Kaw Tablo 2.1: $\tau_{12}$ için 68, $\sigma_2$ basma için 246 MPa) kayma en kritik bileşendir; ama tabaka bu düşük yükte güvenlidir.

Benzer problem — kendinizi sınayınŞekil değiştirme ölçer rozeti (Kaw Örnek 2.8)

Aynı 60° tabakaya yalnız $\tau_{xy} = 2$ MPa uygulanıyor. Zinciri kullanarak genel şekil değiştirmeleri bulun; x ekseninden φ = 0°, 120° ve 240° açılı üç ölçerin ($\varepsilon_\varphi = \varepsilon_x\cos^2\varphi + \varepsilon_y\sin^2\varphi + \gamma_{xy}\sin\varphi\cos\varphi$) okumalarını hesaplayın [Kaw, Örnek 2.8, s. 119–121].

İpucu

Adım 1: $\sigma_1 = 2sc(2)$, $\sigma_2 = -2sc(2)$, $\tau_{12} = (c^2 - s^2)(2)$. Rozetin kontrolü: 0°/120°/240° rozetinde üç okumanın toplamı $\tfrac32(\varepsilon_x + \varepsilon_y)$'dir.

Çözümü göster

$\sigma_1 = 1{,}732$, $\sigma_2 = -1{,}732$, $\tau_{12} = -1{,}0$ MPa. $\varepsilon_1 = 12{,}25$, $\varepsilon_2 = -170{,}8$, $\gamma_{12} = -139{,}5$ μ. Genel: $\varepsilon_x = -64{,}68$, $\varepsilon_y = -93{,}92$, $\gamma_{xy} = 228{,}3$ μ.

Ölçerler: $\varepsilon_A(0^\circ) = -64{,}68$ μ; $\varepsilon(240^\circ) = 0{,}25(-64{,}68) + 0{,}75(-93{,}92) + 0{,}433(228{,}3) = 12{,}25$ μ; $\varepsilon(120^\circ) = 0{,}25(-64{,}68) + 0{,}75(-93{,}92) - 0{,}433(228{,}3) = -185{,}5$ μ. Kontrol: toplam $-237{,}9$ μ $= 1{,}5(-158{,}6)$ ✓. Ayrıca 240° ölçeri 60° doğrultusunda, yani lif doğrultusunda durduğundan $\varepsilon_1 = 12{,}25$ μ'yü okur ✓.

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Örnek 2.8, s. 120–121. Kaw'ın genel şekil değiştirmeleri (−6,468×10⁻⁵; −9,392×10⁻⁵; 2,283×10⁻⁴) bizimkilerle aynıdır; ancak kitapta B (240°) ve C (120°) ölçerleri için verilen 1,724×10⁻⁴ ve 1,083×10⁻⁵, kitabın kendi formülüne bu değerler konunca çıkmıyor ve rozet toplam kontrolünü sağlamıyor. Doğru okumalar yukarıdaki 12,25 μ ve −185,5 μ'dür.

Çözümlü örnek 5.1.2Mühendislik uygulaması

45° sarılmış boruda yerel gerilmeler (Vize 1, Soru 2)

Verilenler

Lifleri eksenle 45° yapacak biçimde sarılmış kompozit boru: dış çap $D = 110$ mm, iç çap $d = 100$ mm; iç basınç $p = 50$ MPa, burulma momenti $M_b = 1000$ N·m, eksenel kuvvet $F_x$ [Vize 1, Soru 2]. Tabaka: $E_1 = 160$, $E_2 = 15$, $G_{12} = 10$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}3$.

İstenenler

Cidardaki genel gerilmeler ve 1–2 eksenlerindeki gerilmeler; önce $F_x = 0$ için, sonra $F_x$'e bağlı olarak. (Sorunun asıl istediği, en büyük $F_x$, Hafta 6'da hasar ölçütüyle bulunacak.)

Model ve kabuller

Cidar tek bir 45° tabaka gibi ele alınıyor (sınavdaki kabul); x boru ekseni, y çevresel doğrultu. $t = 5$ mm, $r_i = 50$ mm, $r_m = 52{,}5$ mm ($r_m/t = 10{,}5$, ince cidar yaklaşımı kabul edilebilir). Çevresel gerilme $\sigma_y = pr_i/t$; eksenel gerilme kapak kuvvetinin gerçek kesit alanına bölümü; kayma ince cidarlı burulmadan $\tau_{xy} = M_b/(2\pi r_m^2 t)$.

Çözüm

Kesit alanı $A = \pi(55^2 - 50^2) = 1649{,}3$ mm².

$$ \sigma_y = \frac{50(50)}{5} = 500{,}0\ \text{MPa},\quad \sigma_x = \frac{p\pi r_i^2 + F_x}{A} = 238{,}1 + \frac{F_x}{1649{,}3},\quad \tau_{xy} = \frac{10^6}{2\pi(52{,}5)^2(5)} = 11{,}55\ \text{MPa} $$

θ = 45°: $c^2 = s^2 = sc = 0{,}5$, $c^2 - s^2 = 0$. (1):

$$ \sigma_1 = \frac{\sigma_x + \sigma_y}{2} + \tau_{xy},\quad \sigma_2 = \frac{\sigma_x + \sigma_y}{2} - \tau_{xy},\quad \tau_{12} = \frac{\sigma_y - \sigma_x}{2} $$

$F_x = 0$: $\sigma_1 = 369{,}0 + 11{,}5 = 380{,}6$ MPa, $\sigma_2 = 357{,}5$ MPa, $\tau_{12} = 131{,}0$ MPa.

$F_x$ etkisi (kN cinsinden): $\Delta\sigma_x = 0{,}6063F_x$ MPa → $\Delta\sigma_1 = \Delta\sigma_2 = +0{,}3032F_x$, $\Delta\tau_{12} = -0{,}3032F_x$ MPa.

Birim kontrolü

N/mm² = MPa ✓; N·mm/mm³ = MPa ✓. İz: $\sigma_1 + \sigma_2 = 738{,}1 = \sigma_x + \sigma_y$ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Life dik gerilme $\sigma_2 = 357{,}5$ MPa, bu tabakanın enine çekme mukavemetinin (sınavda 50 MPa) yedi katı. 45° sargıda basıncın 2:1 kuvvet oranı liflere uymaz: Ders 2.2'deki ağ analizi, 45° sargının çevresel yükün yarısını eksik bıraktığını söylemişti; matris bu eksiği taşımak zorunda kalıyor. $F_x$ artırıldıkça $\sigma_2$ büyür, eksi $F_x$ (basma) $\sigma_2$'yi azaltır ama $\tau_{12}$'yi büyütür. Hangisinin önce sınıra ulaştığı Hafta 6'daki hasar ölçütlerinin konusu; sınavdaki “en büyük $F_x$” sorusunun cevabı da bu iki etkinin dengesine bağlıdır.

Benzer problem — kendinizi sınayınAynı boru, −45° tabaka

Aynı yükler altında ($F_x = 0$) lifler −45° ile sarılmış olsaydı yerel gerilmeler ne olurdu? Burulmanın yönü hangi tabakayı daha çok zorluyor?

İpucu

θ = −45°: $sc = -0{,}5$; (1)'de $2sc\,\tau_{xy}$ ve $-sc$ terimlerinin işareti değişir.

Çözümü göster

$\sigma_1 = 369{,}0 - 11{,}5 = 357{,}5$, $\sigma_2 = 369{,}0 + 11{,}5 = 380{,}6$, $\tau_{12} = -131{,}0$ MPa. Burulma, −45° tabakada life dik gerilmeyi artırıyor; bu yöndeki burulma için −45° tabaka daha kritiktir. ±45 dengeli sargıda iki tabaka birlikte çalışır ve yük paylaşımı katmanlı yapı teorisiyle bulunur (Hafta 10).

Kendiniz deneyin

Araç hesap zincirini adım adım gösterir: genel gerilmeyi (ya da genel şekil değiştirmeyi) girin, θ'yı kaydırın; yerel gerilme, yerel şekil değiştirme ve genel şekil değiştirme birlikte güncellenir. Şekilde liflerin ve en büyük asal gerilmenin doğrultusu birlikte çizilir. Kaw Örnek 2.7 verisi hazır yüklüdür.

Açılı tabakada dönüşüm zinciriBağıntı (1)–(5) · MPa, μ

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 5.1.1'deki adımları elle izleyebilirsiniz.

8. Sık yapılan hatalar

  • Şekil değiştirmeyi $[T]$ ile doğrudan dönüştürmek. $[T]$ tansör bileşeni ister: $\gamma/2$. Mühendislik kaymasıyla $[R][T][R]^{-1}$.
  • $[T]^{-1}$'i $[T]^{\mathsf T}$ sanmak. $[T]$ dik (ortogonal) bir matris değildir; $[T]^{-1} = [T(-\theta)] \ne [T]^{\mathsf T}$.
  • θ'nın işaretini ya da tanımını karıştırmak. Kursun tanımı: x'ten 1'e, saat yönünün tersine.
  • Hasarı asal gerilmeyle değerlendirmek. Açılı tabakada lif eksenlerindeki bileşenler kullanılır.
  • Derece–radyan karışıklığı. Hesap makinesi ya da programda açı biriminden emin olun.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısal90° ve 0°

θ = 0° ve θ = 90° için $[T]$'yi yazın. 90° tabakada $\sigma_1, \sigma_2, \tau_{12}$, x–y bileşenleriyle nasıl ilişkilidir?

İpucu

θ = 90°: $c = 0$, $s = 1$.

Çözümü göster

θ = 0°: $[T] = [I]$. θ = 90°: $[T] = \begin{bmatrix}0&1&0\\1&0&0\\0&0&-1\end{bmatrix}$; $\sigma_1 = \sigma_y$, $\sigma_2 = \sigma_x$, $\tau_{12} = -\tau_{xy}$. Kayma işaretinin değişmesi, 1–2 eksen takımının sağ el kuralını koruyacak biçimde döndürülmesinden gelir.

Alıştırma 2KolayTüretme[T][T]⁻¹ = [I]

(1) ve (2)'yi çarparak birinci satır–birinci sütun ve üçüncü satır–üçüncü sütun terimlerinin 1 olduğunu gösterin.

İpucu

$c^4 + 2s^2c^2 + s^4 = (c^2 + s^2)^2$.

Çözümü göster

(1,1): $c^2c^2 + s^2s^2 + 2sc\cdot sc = (c^2 + s^2)^2 = 1$. (3,3): $(-sc)(-2sc) + sc(2sc) + (c^2 - s^2)^2 = 4s^2c^2 + c^4 - 2s^2c^2 + s^4 = (c^2 + s^2)^2 = 1$ ✓.

Alıştırma 3OrtaSayısalYerelden genele

30° açılı bir tabakada yerel gerilmeler $\sigma_1 = 300$, $\sigma_2 = 20$, $\tau_{12} = -15$ MPa. Genel gerilmeleri bulun.

İpucu

(2): $\{\sigma\}_{xy} = [T]^{-1}\{\sigma\}_{12}$. $c^2 = 0{,}75$, $s^2 = 0{,}25$, $sc = 0{,}4330$.

Çözümü göster

$\sigma_x = 0{,}75(300) + 0{,}25(20) - 0{,}866(-15) = 243{,}0$; $\sigma_y = 0{,}25(300) + 0{,}75(20) + 0{,}866(-15) = 77{,}0$; $\tau_{xy} = 0{,}433(300) - 0{,}433(20) + 0{,}5(-15) = 113{,}7$ MPa. İz: $320 = 320$ ✓.

Alıştırma 4OrtaSayısalTek eksenli çekmede açının etkisi

Grafit/epoksi tabaka σₓ = 100 MPa ile çekiliyor. θ = 15°, 30°, 45° için $\sigma_2$ ve $\tau_{12}$'yi bulun. Mukavemetler $(\sigma_2)_{\text{ult}} = 40$, $(\tau_{12})_{\text{ult}} = 68$ MPa ise hangi bileşen önce kritik olur?

İpucu

$\sigma_2 = \sigma_xs^2$, $\tau_{12} = -\sigma_xsc$.

Çözümü göster

15°: $\sigma_2 = 6{,}70$, $|\tau_{12}| = 25{,}0$ MPa (oranlar 0,17 ve 0,37). 30°: 25,0 ve 43,3 (0,63 ve 0,64). 45°: 50,0 ve 50,0 (1,25 ve 0,74). Küçük açılarda kayma, büyük açılarda enine çekme kritik; geçiş 30° civarında. 45°'de tabaka 100 MPa'yı taşıyamaz. (Ayrıntılı hasar ölçütleri Hafta 6.)

Alıştırma 5ZorTüretmeEnerjinin korunması

Örnek 5.1.1'deki sayılarla $\sigma_x\varepsilon_x + \sigma_y\varepsilon_y + \tau_{xy}\gamma_{xy}$ ile $\sigma_1\varepsilon_1 + \sigma_2\varepsilon_2 + \tau_{12}\gamma_{12}$'yi hesaplayın. Eşit olmaları neden beklenir? $\gamma$ yerine $\gamma/2$ kullansaydınız ne olurdu?

İpucu

Bölüm 5'teki türetme kutusu.

Çözümü göster

x–y: $2(55{,}34) - 3(-307{,}8) + 4(532{,}8) = 3165$ (MPa·μ). 1–2: $1{,}714(13{,}67) - 2{,}714(-266{,}2) - 4{,}165(-580{,}9) = 3165$ ✓. Birim hacimdeki iş (iki katı) eksenden bağımsızdır. Kayma terimini $\gamma/2$ ile yazsaydınız ifade enerjiyi vermezdi ve iki eksen takımında farklı çıkardı (bu yüzden Voigt vektöründe $\gamma$ kullanıyoruz).

Alıştırma 6OrtaKavramsalRozet neden yalnız genel eksende?

Rozet, tabakanın yüzeyine lif doğrultusundan bağımsız yapıştırılabilir. Ölçülen üç okumadan yerel gerilmelere giden yolu sırayla yazın.

İpucu

Ölçüm → genel ε → yerel ε → yerel σ.

Çözümü göster

(i) Üç ölçer denkleminden $\varepsilon_x, \varepsilon_y, \gamma_{xy}$; (ii) (5) ile $\varepsilon_1, \varepsilon_2, \gamma_{12}$; (iii) $\{\sigma\}_{12} = [Q]\{\varepsilon\}_{12}$. İsterseniz (iv) $\{\sigma\}_{xy} = [T]^{-1}\{\sigma\}_{12}$.

10. Özet

Özet
  • θ: x'ten 1'e saat yönünün tersine. $\{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy}$, $[T]^{-1} = [T(-\theta)]$.
  • Şekil değiştirme tansör bileşeniyle $[T]$'ye uyar; mühendislik kaymasıyla $\{\varepsilon\}_{12} = [R][T][R]^{-1}\{\varepsilon\}_{xy} = [T]^{-\mathsf T}\{\varepsilon\}_{xy}$.
  • Hesap zinciri: $[T]$ → $[S]$ → $[R][T]^{-1}[R]^{-1}$.
  • Açılı tabakada asal eksenler lif eksenleri değildir; hasar yerel bileşenlerle değerlendirilir.

Ders 5.2'de zinciri tek bir matrise topluyoruz: $[\bar S]$ ve $[\bar Q]$. Malzeme eksenlerinde sıfır olan bağlaşım terimlerinin nasıl dolduğunu göreceğiz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
yerel eksenlerlocal (material) axes1–2—
genel eksenlerglobal axesx–y—
dönüşüm matrisitransformation matrix$[T]$—
Reuter matrisiReuter matrix$[R]$—

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 121–137 (açılı tabaka için Hooke yasası, [T], [R], 60° örneği)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.5 (s. 109–121), Eş. 2.94–2.101, Örnek 2.7 ve 2.8
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 1, İTÜ, Nisan 2026. — Soru 2 (45° sarılmış boru)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.