Akademik / MKC 516 / Hafta 13 / Ders 13.2

Hafta 13 · Ders 13.2 · ~40 dk

Diğer tasarım unsurları

Hesap doğru, parça neden kırıldı? Bu derste klasik laminasyon teorisinin dışında kalan, ama gerçek kompozit parçaların ömrünü belirleyen unsurları ve tasarımcının aldığı önlemleri gözden geçiriyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Sandviç yapının eğilme rijitliği kazancını hesaplamak
  • Serbest kenar etkisini ve dizilim sırasının katlar arası gerilmeye etkisini açıklamak
  • Darbe, kırılma ve yorulmanın kompozitteki özelliklerini sıralamak
  • Klasik hesabın dışında kalan riskler için önlem önermek
Hafta
Hafta 13 — Katmanlı yapıların tasarımı
Süre
~40 dk
Ön koşul
Ders 13.1.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 9. Kompozit katmanlı yapılarda kalınlık boyunca gerilme ve şekil değişimini hesaplayacaktır.
  • ÖÇ 10. Katmanlı yapıların tasarımını ve analizini yapacak, çıkan sonuçları yorumlayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Hafta 10–13'teki hesapların hepsi klasik laminasyon teorisine dayanıyor: ince, kusursuz yapışmış katlar; düzlem gerilme; statik yük. Gerçek bir parçada ise serbest kenarlarda katlar arası gerilmeler doğar, bir alet düşürüldüğünde görünmeyen ayrılmalar oluşur, yük milyonlarca kez tekrarlanır, nem ve sıcaklık zamanla matrisi yumuşatır, parçalar cıvatayla ya da yapıştırıcıyla birleştirilir. Bu ders, hesapların dışında kalan bu unsurları tanıtır ve “hesap doğru, parça neden kırıldı?” sorusuna hazırlıklı olmanızı amaçlar. Sayısal bir model kurmuyoruz; nerede klasik teorinin yetersiz kaldığını ve tasarımcının hangi önlemleri aldığını görüyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 10.1, 11.1 ve 12.2'den

Klasik laminasyon teorisinin kabulleri (Ders 10.1); eğilme rijitliğinin $z^3$ ağırlığı (Ders 11.1); ilk katman kırılmasında 90° katların enine çatlaması (Ders 12.2). Kırılma tokluğu ve gerilme şiddet faktörü kavramları Ders 1.2'de tanıtıldı.

3. Sandviç yapılar

Eğilmede en büyük gerilmeler dış yüzeylerde oluşur ve eğilme rijitliği kalınlığın küpüyle artar. Bu iki gözlem sandviç yapının (İng. sandwich structure) gerekçesidir: dayanımlı ince yüz levhaları dışarıda, hafif ve kalın bir çekirdek (İng. core; sembol $c$ (kalınlık); birim: mm) ortada [Kaw, Bölüm 5.5.1, s. 419–420] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 116–118]. Çekirdek yüzleri birbirinden uzak tutar ve kesitin ortasında en büyük olan kayma kuvvetini taşır. Yüz malzemeleri çoğunlukla alüminyum alaşımları ya da lif takviyeli plastiklerdir; çekirdek balsa, köpük ya da bal peteği olabilir. Yüz ile çekirdeği birleştiren yapıştırıcı yapının bütünlüğü için kritiktir.

Sandviç kesit ve eğilme gerilmesi Solda sandviç kesit: üstte ve altta ince yüz levhaları, ortada kalın çekirdek. Sağda kalınlık boyunca normal gerilme dağılımı: yüz levhalarında büyük, çekirdekte yaklaşık sıfır; kayma gerilmesi ise çekirdekte en büyük ve yaklaşık düzgün. yüz levhası (kompozit)çekirdek (köpük, bal peteği)yüz levhası σₓτₓz
Şekil 1. Sandviç kirişte eğilme: normal gerilmeyi yüz levhaları (düz çizgi), kesme kuvvetini çekirdek (kesikli) taşır. Çekirdeğin kayma şekil değiştirmesi sehime katkı yapar; klasik laminasyon teorisi bunu ihmal eder.
Dört soru

Sandviç ve klasik teori için dört soru

  • Nereden geliyor? Eğilme rijitliği $D_{11} \approx \sum\bar Q_{11}(z_k^3 - z_{k-1}^3)/3$: dış katların katkısı baskın, iç katlarınki küçük.
  • Hangi şartlarda geçerli? Klasik teori sandviçte çekirdeğin kayma şekil değiştirmesini ihmal eder; yumuşak çekirdekli kalın panellerde sehim olduğundan küçük hesaplanır. Kayma etkisini katan teoriler (birinci mertebe kayma şekil değiştirmesi) bu dersin dışındadır.
  • Nasıl uygulanır? Ön tasarımda çekirdeği rijitliği ihmal edilen bir kat sayarak (Örnek 13.2.1) eğilme modülü bulunur; sonra çekirdeğin kayma dayanımı ve yüzlerin yerel buruşması (wrinkling) ayrıca kontrol edilir.
  • Sonuç ne anlama gelir? Kütleyi biraz artırarak eğilme rijitliğini çok artırmak ya da kütleyi çok azaltarak rijitliği az kaybetmek mümkündür.

4. Uzun süreli çevresel etkiler

Ders 11.2'deki artık gerilmelerin ötesinde, nem, sıcaklık çevrimleri ve korozif ortamlar uzun sürede lif–matris arayüzünün yapışmasını zayıflatır. Epoksi yüksek sıcaklıkta yumuşar; bundan en çok matrisin baskın olduğu özellikler etkilenir: enine ve kayma rijitlik ve dayanımları, eğilme dayanımı. Kaw, suya daldırılmış bir cam takviyeli çubuğun 150 günde yaklaşık %0,4 nem aldığını ve eğilme modülünün nemle azaldığını aktarır [Kaw, Bölüm 5.5.2, s. 420–421, Şekil 5.5] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 119]. Tasarımda bu nedenle “sıcak ve nemli” koşullarda ölçülmüş dayanımlar ve ek güvenlik katsayıları kullanılır.

5. Katlar arası gerilmeler ve serbest kenar

Klasik teori her katta düzlem gerilme varsayar. Oysa bir serbest kenarda kenara dik gerilmeler sıfır olmalıdır; klasik teorinin öngördüğü $\sigma_y$ ve $\tau_{xy}$ kenarda sıfıra inemez. Bu çelişkiyi, kenara yakın kalınlığın birkaç katı genişliğindeki bir bölgede oluşan katlar arası gerilmeler (İng. interlaminar stress; sembol $\sigma_z, \tau_{xz}, \tau_{yz}$; birim: MPa) ($\sigma_z$, $\tau_{xz}$, $\tau_{yz}$) giderir. Kenardan uzakta bu gerilmeler kaybolur ve klasik teorinin sonucu geçerlidir; kenarda ise katlar arası kayma gerilmesi elastisite çözümünde sınırsız büyüyebilir ve delaminasyonu (İng. delamination) başlatır [Kaw, Bölüm 5.5.3, s. 421–422, Şekil 5.6] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 120–123].

Önlemlerden biri dizilim sırasıdır: aynı katlar, aynı simetri ve sayıyla yalnız sıralama değişince katlar arası gerilmeler değişir. Kaw'ın aktardığı Pagano–Pipes örneği: tek eksenli çekmede $[\pm30/90]_s$ kenarda katlar arası çekme, $[90/\pm30]_s$ basma normal gerilmesi oluşturur; ikincisi delaminasyona daha dayanıklıdır. Toklaştırılmış reçineler ve katlar arasına tok reçine ara katı eklemek (interleaving) de kullanılır.

6. Darbe, kırılma ve yorulma

  • Darbe. Darbe direnci malzemeye, katlar arası dayanıma, dizilime ve darbenin hızı, kütlesi, boyutuna bağlıdır. Darbe dayanımı düşürür ve çoğu zaman gözle görülemeyen delaminasyon başlatır; bu, kompozitlerin en önemli tasarım sorunlarından biridir. Toklaştırılmış epoksiler ve ara katlı yapılar önlemler arasındadır [Kaw, Bölüm 5.5.4, s. 422–423] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 124].
  • Kırılma. İzotrop malzemedeki tek bir kritik gerilme şiddet faktörü ya da enerji boşalma hızı kompozitte yeterli değildir: çatlak lif kırılması, matris çatlaması, lif–matris ayrılması ya da katlar arası ayrılma olarak ilerleyebilir; arayüz boyunca sapıp körleşebilir ya da komşu bileşene atlayabilir. Kaw kompozitlerde kırılma mekaniğini “açık bir alan” olarak niteler [Kaw, Bölüm 5.5.5, s. 423–424].
  • Yorulma. Tekrarlı yük ömrü sınırlar; kompozitlerde S–N davranışı dizilime, lif ve matrise, lif oranına ve arayüze bağlıdır. Yarı izotrop yapılarda 90° katlarda enine çatlaklar oluşur; bunlar rijitliği az etkiler ama oluşturdukları gerilme yığılmaları 0° katlarda hasara yol açabilir. Aynı katların yalnız sırası değişince yorulma ömrü değişebilir (Kaw Şekil 5.7, bor/epoksi). Basma ya da çekme–basma yorulmasında karbon/epoksi katlarda burkulma nedeniyle düşük tepe şekil değiştirmelerinde hasar görülür [Kaw, Bölüm 5.5.6, s. 424–425] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 125–128]. Metallerde yorulma için MMİ 569 notları.

7. Birleşimler ve mekanik olmayan konular

Tüfekçi, kompozitlerin dezavantajları arasında birleştirme zorluklarını sayar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 45]. Cıvata deliği lifleri keser ve gerilme yığılması yaratır; kompozit metal gibi akarak bu yığılmayı yumuşatamaz. Yapıştırma birleşimlerinde ise yük ince bir yapıştırıcı tabakasında kayma ve soyulma gerilmesiyle aktarılır. Bu dersin kaynakları birleşim tasarımına sayısal bir yöntem vermez; bu konu, delikli plakta gerilme yığılması ve yapıştırma birleşimi analizine ayrılmış kaynaklarla ele alınmalıdır. Kaw ayrıca mekanik olmayan tasarım unsurlarını hatırlatır: yangın direnci, duman, yıldırım çarpması, elektrik ve ısı iletkenliği, elektromanyetik girişim ve geri dönüşüm [Kaw, s. 425].

8. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 13.2.1Temel

Ortadaki katları çekirdekle değiştirmek

Verilenler

Kaw Alıştırma 5.17'nin kurgusu: 8 katlı $[0]_8$ cam/epoksi plak; ortadaki 4 kat, rijitliği ihmal edilebilir bir çekirdekle değiştiriliyor (kalınlık aynı) [Kaw, Alıştırma 5.17, s. 428].

İstenenler

Boyuna eğilme modülündeki azalma; kütle değişimi.

Model ve kabuller

$D_{11} = \sum\bar Q_{11}(z_k^3 - z_{k-1}^3)/3$; kalınlık $h$, çekirdek $h/2$.

Çözüm

Tam plak: $D_{11} = Q_{11}h^3/12$. Çekirdekli: $D_{11} = Q_{11}[h^3 - (h/2)^3]/12 = (7/8)Q_{11}h^3/12$. Eğilme modülü %12,5 azalır. Çekirdeğin kütlesi ihmal edilirse katların kütlesi %50 azalır.

Birim kontrolü

Oran boyutsuz ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Kütlenin yarısını atıp eğilme rijitliğinin yalnız sekizde birini kaybettik. Gerçek bir çekirdeğin kütlesi ve kayma esnekliği bu kazancı biraz azaltır; çekirdeğin kayma dayanımı ve yüz levhasının buruşması ayrıca kontrol edilmelidir.

Benzer problem — kendinizi sınayın[0/90/−45/45]s'de aynı işlem

Kaw Alıştırma 5.17'nin ikinci kısmı: $[0/90/-45/45]_s$ cam/epoksi plağın ortadaki 4 katı çekirdekle değiştirilince boyuna eğilme modülü yüzde kaç azalır? Hesabı kat katkılarından yapın: ortadaki dört katın rijitliğini sıfır alın.

İpucu

Ortadaki katlar ±45; $\bar Q_{11}(45°)$, $Q_{11}$'in çok altında. Simetrik yapıda $D^*_{11}$'i kullanın.

Çözümü göster

Kaw Tablo 2.1 cam/epoksi, kat 0,125 mm: tam yapıda $E^f_x = 26{,}71$ GPa; ortadaki dört ±45 katın rijitliği sıfırlanınca $E^f_x = 24{,}91$ GPa: azalma %6,7. $[0]_8$'deki %12,5'ten küçük, çünkü çıkarılan ±45 katların $\bar Q_{11}$'i zaten düşüktü. Ders 11.1'in dersi burada da geçerlidir: eğilmede iç katlar az iş görür. (Hesap: Ders 10.2'deki adımlarla $D$ ve $D^{-1}$; araçta “Kendi değerlerim” ile çok küçük modüllü bir malzeme tanımlanamadığından elle ya da betikle yapılır.)

Çözümlü örnek 13.2.2Mühendislik uygulaması

Dizilim sırasıyla delaminasyonu azaltmak

Verilenler

Tek eksenli çekme taşıyan, serbest kenarlı bir şerit. Seçenekler $[\pm30/90]_s$ ve $[90/\pm30]_s$ (Kaw'ın aktardığı Pagano–Pipes sonucu).

İstenenler

Hangisi seçilmeli ve klasik teoriyle bu karar verilebilir mi?

Model ve kabuller

Klasik teoride iki dizilimin [A]'sı aynıdır; kenar gerilmeleri ancak elastisite çözümüyle bulunur.

Çözüm

İki dizilimin düzlem içi modülleri ve kenardan uzaktaki kat gerilmeleri aynıdır (Ders 10.2: [A] sıradan bağımsız). Kenarda ise $[\pm30/90]_s$ katlar arası çekme, $[90/\pm30]_s$ basma normal gerilmesi oluşturur. Çekme gerilmesi katları ayırmaya çalıştığından $[90/\pm30]_s$ seçilir.

Birim kontrolü

—

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Klasik teorinin “aynı” dediği iki tasarım gerçekte farklı davranabilir. Delikli, kesik kenarlı ya da kalınlığı değişen bölgelerde katlar arası gerilmeler için daha ayrıntılı modeller (üç boyutlu sonlu elemanlar gibi) ya da deney gerekir.

Benzer problem — kendinizi sınayınEğilmede aynı soru

Aynı iki dizilim eğilme taşısaydı hangisi daha rijit olurdu? Klasik teori bu soruyu cevaplayabilir mi?

İpucu

Ders 11.1.

Çözümü göster

Evet: eğilme modülü klasik teoriyle bulunur ve $[\pm30/90]_s$'de 30° katlar dışta olduğundan $E^f_x$ daha büyüktür. Delaminasyon açısından iyi olan $[90/\pm30]_s$ eğilmede daha esnektir: tasarım bir uzlaşmadır.

9. Sık yapılan hatalar

  • Klasik teorinin sonucunu kenarda da geçerli saymak.
  • Oda sıcaklığında ve kuru ölçülmüş dayanımları sıcak–nemli ortamda kullanmak.
  • Darbe sonrası gözle hasar görülmüyorsa yapıyı sağlam saymak.
  • Sandviçte çekirdeğin kayma esnekliğini ve dayanımını unutmak.
  • Cıvata deliğinin etkisini net kesit alanıyla hesaplamak. Kompozitte gerilme yığılması akmayla yumuşamaz.

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalNeden çekirdek kaymayı taşır?

Sandviç kirişte kayma gerilmesinin çekirdekte en büyük olmasının nedenini açıklayın.

İpucu

Dikdörtgen kesitli kirişte kayma gerilmesi dağılımı.

Çözümü göster

Kirişte kayma gerilmesi tarafsız eksende en büyüktür ve dış yüzeylerde sıfırdır; sandviçte tarafsız eksen çekirdektedir. Ayrıca yüzler arasındaki kuvvet farkı çekirdek üzerinden aktarılır.

Alıştırma 2OrtaSayısalKalınlığı iki katına çıkarmak

1 mm kalınlıklı bir kompozit plak, aynı katlar iki yüzde kalacak biçimde ortaya 9 mm köpük çekirdek eklenerek 10 mm'ye çıkarılıyor. Çekirdeğin rijitliğini ihmal ederek eğilme rijitliğinin kaç kat arttığını bulun.

İpucu

$D \propto (z_{dış}^3 - z_{iç}^3)$; her yüz 0,5 mm.

Çözümü göster

Önce: $D \propto 0{,}5^3 \cdot 2/3$ (orta düzleme göre $\pm0{,}5$ mm). Sonra: $D \propto (5^3 - 4{,}5^3)\cdot 2/3$. Oran: $(125 - 91{,}125)/0{,}125 = 271$. Kütle neredeyse aynı (köpük hafif), eğilme rijitliği 271 kat.

Alıştırma 3OrtaKavramsalYorulma ve dizilim

Aynı katlardan oluşan iki dizilimin yorulma ömrünün farklı olması klasik laminasyon teorisiyle açıklanabilir mi?

İpucu

Ders 13.2, bölüm 5–6.

Çözümü göster

Kısmen: düzlem içi gerilmeler aynıdır, ama katlar arası gerilmeler, kenar etkileri ve 90° kat çatlaklarının yerleri dizilime bağlıdır; bunlar klasik teorinin dışındadır. Yorulma ömrü bu nedenle deneyle belirlenir.

Alıştırma 4ZorKavramsalBir tasarım incelemesi

Ders 13.1'deki karbon/epoksi kap için klasik hesabın dışında kalan beş riski sıralayın ve her biri için bir önlem önerin.

İpucu

Uç kapaklar, bağlantılar, darbe, nem/sıcaklık, kür artığı.

Çözümü göster

(1) Kapak–gövde birleşimindeki eğilme ve katlar arası gerilmeler → yerel kalınlaştırma, kademeli kat bitişleri. (2) Bağlantı delikleri → delik çevresinde ek katlar, metal ek parçalar. (3) Darbe sonrası görünmeyen delaminasyon → darbe sonrası dayanım deneyi, koruyucu kaplama. (4) Sıcak–nemli ortam → azaltılmış dayanımlarla yeniden hesap. (5) Kür artığı gerilmeleri → ΔT ile FPF hesabı (Ders 12.2). Basınçlı kaplarda sızdırmazlık için iç astar (liner) da yaygındır.

11. Özet

Özet
  • Sandviç: rijitlik $z^3$ ile artar; çekirdek kaymayı taşır, klasik teori çekirdek kaymasını ihmal eder.
  • Çevre: nem ve sıcaklık matrisin baskın olduğu özellikleri zamanla düşürür.
  • Serbest kenarda katlar arası gerilmeler delaminasyon başlatır; dizilim sırası önemlidir.
  • Darbe, kırılma ve yorulma kompozitte çok mekanizmalıdır; deneyle belirlenir.
  • Birleşimler ve mekanik olmayan unsurlar tasarımın ayrılmaz parçasıdır.

Hafta 14'te klasik laminasyon teorisinin bir yapı elemanına uygulanmasıyla dersi kapatıyoruz: katmanlı kirişler.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
sandviç yapısandwich structure——
çekirdekcore$c$ (kalınlık)mm
katlar arası gerilmeinterlaminar stress$\sigma_z, \tau_{xz}, \tau_{yz}$MPa
delaminasyondelamination——

Kaynaklar

  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 5.5 (s. 419–425), Şekil 5.4–5.7, Alıştırma 5.17
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 5: Tabakalı Kompozitlerin Hasarı, Analizi ve Tasarımı, ders notları (slayt, 132 s.), İTÜ, 2026. — slayt 116–128 (diğer mekanik tasarım konuları)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 45 (birleştirme zorlukları)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.