Akademik / MKC 516 / Hafta 7 / Ders 7.1

Hafta 7 · Ders 7.1 · ~45 dk

Hacim ve kütle oranları, yoğunluk, boşluk

Mikromekanik modellerin girdisi lif hacim oranıdır; üretimde ölçülen ise çoğunlukla kütledir. Bu derste kütle ile hacim arasında köprüyü kuruyor, kompozitin yoğunluğunu hesaplıyor ve ölçülen yoğunluktan boşluk oranını buluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Lif ve matrisin hacim ve kütle oranlarını tanımlamak ve birbirine dönüştürmek
  • Kompozitin yoğunluğunu hacim ya da kütle oranlarından hesaplamak
  • Kuramsal ve deneysel yoğunluktan boşluk oranını türetmek ve hesaplamak
  • Asitle çözme/yakma ve Arşimet ölçümlerini yorumlamak
  • Boşluk oranının ölçüm hatasına duyarlılığını değerlendirmek
Hafta
Hafta 7 — Tabakanın mikromekanik analizi; mukavemet malzemesi yaklaşımı
Süre
~45 dk
Ön koşul
Ders 2.1 (lif hacim oranı, boşluğun etkisi).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Hafta 7–9'da tabakanın özelliklerini lif ve matrisin özelliklerinden tahmin edeceğiz (mikromekanik (İng. micromechanics)). Bütün bu modellerin ortak girdisi, lifin ne kadar yer kapladığıdır: lif hacim oranı (İng. fiber volume fraction; sembol $V_f$; birim: boyutsuz (0–1 veya %)) $V_f$. Oysa üretimde ölçülen çoğu zaman kütledir: prepreg tedarikçisi reçine kütle oranını verir, laboratuvar matrisi yakar ya da asitte çözer ve geriye kalan lifi tartar. Bu derste kütle ile hacim arasında köprüyü kuruyor, yoğunluğu hesaplıyor ve ölçülen yoğunluktan boşluk oranını buluyoruz. Ders 2.1'deki “boşluk her %1 için matris baskın özellikleri %2–10 düşürür” bilgisinin ölçüm tarafı burada.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 1.1 ve 2.1'den

Yoğunluk $\rho = w/v$ (kütle/hacim); bağıl yoğunluk (özgül ağırlık) suyun yoğunluğuna oranıdır. Ders 2.1'de $V_f = nw_A/(\rho_fh)$ ile kalınlıktan lif oranı bulmuştuk; bu, aşağıdaki tanımların özel bir hâlidir.

3. Hacim ve kütle oranları

Kompozitin, lifin ve matrisin hacimleri $v_c, v_f, v_m$, kütleleri $w_c, w_f, w_m$ olsun. Boşluk yoksa [Kaw, Bölüm 3.2.1–3.2.2, Eş. 3.1–3.5, s. 204–206] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 9–10]:

$$ V_f = \frac{v_f}{v_c},\quad V_m = \frac{v_m}{v_c},\quad V_f + V_m = 1;\qquad W_f = \frac{w_f}{w_c},\quad W_m = \frac{w_m}{w_c},\quad W_f + W_m = 1 \tag{1} $$

$w = \rho v$ ile ikisi birbirine bağlanır:

$$ W_f = \frac{\rho_f}{\rho_c}V_f,\qquad W_m = \frac{\rho_m}{\rho_c}V_m \tag{2} $$

Lif matristen ağırsa ($\rho_f > \rho_m$, cam ve karbon liflerde olduğu gibi) kütle oranı hacim oranından büyüktür; fark yoğunluk oranı 1'den uzaklaştıkça artar. Kaw'ın uyarısı önemlidir: lif miktarı verilirken hacimce mi kütlece mi olduğu mutlaka belirtilmelidir [Kaw, s. 206].

4. Kompozitin yoğunluğu

Kütlelerin toplamından ($w_c = w_f + w_m$) ve hacimlerin toplamından ($v_c = v_f + v_m$) iki eşdeğer ifade çıkar [Kaw, Eş. 3.8 ve 3.10, s. 207] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 11–12]:

$$ \rho_c = \rho_fV_f + \rho_mV_m,\qquad \frac{1}{\rho_c} = \frac{W_f}{\rho_f} + \frac{W_m}{\rho_m} \tag{3} $$
Türetme (3)'ün iki biçiminin türetimi

$\rho_cv_c = \rho_fv_f + \rho_mv_m$; $v_c$'ye bölünce birinci biçim. $v_c = v_f + v_m = w_f/\rho_f + w_m/\rho_m$; $w_c$'ye bölünce $1/\rho_c = W_f/\rho_f + W_m/\rho_m$.

5. Boşluk oranı

Gerçek kompozitte bir de boşluk hacmi $v_v$ vardır; boşluk hacim oranı (İng. void content; sembol $V_v$; birim: —) $V_v = v_v/v_c$. Boşluk kütle taşımaz ama hacim kaplar; bu yüzden ölçülen (deneysel) yoğunluk $\rho_{ce}$, boşluksuz kabulle hesaplanan kuramsal yoğunluktan $\rho_{ct}$ küçüktür [Kaw, Bölüm 3.2.4, Eş. 3.11–3.16, s. 211–213] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 19–24]:

$$ V_v = \frac{\rho_{ct} - \rho_{ce}}{\rho_{ct}} \tag{4} $$
Türetme (4)'ün türetimi

Gerçek hacim $v_c = w_c/\rho_{ce}$; boşluksuz kabul edilen hacim $v_f + v_m = w_c/\rho_{ct}$. Fark boşluk hacmidir: $v_v = w_c(1/\rho_{ce} - 1/\rho_{ct})$. $v_c$'ye bölünce $V_v = 1 - \rho_{ce}/\rho_{ct}$, yani (4).

Ölçüm. Kuramsal yoğunluk için lif ve matris kütleleri gerekir: numune tartılır, matris yakılarak ya da (karbon liflerde) sülfürik asit–hidrojen peroksit karışımında çözülerek uzaklaştırılır, kalan lif tartılır [Kaw, Örnek 3.2, s. 213]. Deneysel yoğunluk için numunenin dış hacmi gerekir; düzgün olmayan numunede Arşimet ilkesi kullanılır: suda tartılan numunenin kütlesi kaldırma kuvveti kadar azalır, $w_{\text{su}} = w_c - \rho_{\text{su}}v_c$, buradan

$$ \rho_{ce} = \frac{w_c}{w_c - w_{\text{su}}}\,\rho_{\text{su}} \tag{5} $$
Dört soru

Bağıntı (1)–(5) için dört soru

  • Nereden geliyor? Kütlenin ve hacmin toplanabilirliği ve yoğunluğun tanımı; (5) Arşimet ilkesinden.
  • Hangi şartlarda geçerli? Lif ve matris yoğunlukları biliniyor ve kompozit içinde değişmiyor; yakma/çözme işlemi lifi etkilemiyor (cam lif yakmaya, karbon lif asitte çözmeye uygundur); numune suyu emmiyor ve yüzeyine hava kabarcığı yapışmıyor.
  • Nasıl uygulanır? Kütleleri ve yoğunlukları aynı birimde kullanın (g ve g/cm³). Önce lif ve matris hacimlerini, sonra kuramsal ve deneysel yoğunlukları hesaplayın.
  • Sonuç ne anlama gelir? Boşluk oranı iki yakın sayının farkından bulunduğu için ölçüm hatasına çok duyarlıdır: yoğunluklarda %1'lik bir hata boşluk oranında yaklaşık 1 puanlık hata yaratır. Eksi çıkan boşluk oranı, ölçüm ya da kabul edilen yoğunluk değerinde hata olduğunu gösterir.

6. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 7.1.1Temel

Cam/epoksi: yoğunluk, kütle oranları, hacimler

Verilenler

Cam/epoksi, $V_f = 0{,}70$. Bağıl yoğunluklar: cam 2,5, epoksi 1,2 [Kaw, Örnek 3.1 ve Tablo 3.1–3.2, s. 207–211]. Tabaka kütlesi 4 kg.

İstenenler

$\rho_c$, $W_f$, $W_m$; tabaka hacmi; lif ve matrisin hacmi ve kütlesi.

Model ve kabuller

Boşluksuz; (2)–(3).

Çözüm

$\rho_c = 2500(0{,}7) + 1200(0{,}3) = 2110$ kg/m³. $W_f = (2500/2110)(0{,}7) = 0{,}8294$; $W_m = (1200/2110)(0{,}3) = 0{,}1706$.

$v_c = 4/2110 = 1{,}896\times10^{-3}$ m³; $v_f = 0{,}7v_c = 1{,}327\times10^{-3}$ m³, $w_f = 2500v_f = 3{,}318$ kg; $v_m = 0{,}5687\times10^{-3}$ m³, $w_m = 0{,}682$ kg.

Birim kontrolü

$W_f + W_m = 1{,}000$ ✓; $w_f + w_m = 4{,}000$ kg ✓. Kaw'ın sonuçlarıyla aynı.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Hacimce %70 lif, kütlece %83 lif demektir. Prepreg veri sayfasında “reçine içeriği %17” görmek, bu tabakada hacimce %30 matris anlamına gelir; hacim ile kütleyi karıştırmak, mikromekanik tahminlerde ciddi hata yaratır.

Benzer problem — kendinizi sınayınKarbon/epoksi

Bağıl yoğunlukları 1,8 (karbon) ve 1,2 (epoksi) olan, $V_f = 0{,}60$ bir tabakanın yoğunluğunu ve lif kütle oranını bulun. Reçine kütle oranı %35 olan bir prepregden boşluksuz üretilen tabakanın $V_f$'si ne olurdu?

İpucu

İkinci soruda (3)'ün ikinci biçimiyle $\rho_c$'yi, sonra (2) ile $V_f$'yi bulun.

Çözümü göster

$\rho_c = 1{,}8(0{,}6) + 1{,}2(0{,}4) = 1{,}56$ g/cm³; $W_f = (1{,}8/1{,}56)(0{,}6) = 0{,}692$. Prepreg: $1/\rho_c = 0{,}65/1{,}8 + 0{,}35/1{,}2 = 0{,}6528$ → $\rho_c = 1{,}532$; $V_f = (1{,}532/1{,}8)(0{,}65) = 0{,}553$ (Ders 2.1'deki sonuçla aynı).

Çözümlü örnek 7.1.2Mühendislik uygulaması

Asitle çözme ve Arşimet: boşluk oranı

Verilenler

3,697 g'lık bir kompozit numunesi asitte çözülünce geriye 2,595 g lif kalıyor; numune suda 1,636 g geliyor. Lif ve matrisin bağıl yoğunlukları 2,5 ve 1,2 [Kaw, Alıştırma 3.3, s. 308–309].

İstenenler

Kuramsal lif ve matris hacim oranları, kuramsal ve deneysel yoğunluk, kütle oranları, boşluk oranı.

Model ve kabuller

(3)–(5); suyun yoğunluğu 1 g/cm³.

Çözüm

Matris kütlesi $3{,}697 - 2{,}595 = 1{,}102$ g. Hacimler: $v_f = 2{,}595/2{,}5 = 1{,}038$ cm³, $v_m = 1{,}102/1{,}2 = 0{,}9183$ cm³.

Kuramsal: $V_f = 1{,}038/1{,}9563 = 0{,}531$, $V_m = 0{,}469$; $\rho_{ct} = 3{,}697/1{,}9563 = 1{,}890$ g/cm³.

Deneysel (5): $\rho_{ce} = 3{,}697/(3{,}697 - 1{,}636) = 1{,}794$ g/cm³.

$W_f = 2{,}595/3{,}697 = 0{,}702$, $W_m = 0{,}298$. (4): $V_v = (1{,}890 - 1{,}794)/1{,}890 = 0{,}0508$, yani %5,1. Gerçek lif hacim oranı $v_f/v_c = 1{,}038/(3{,}697/1{,}794) = 0{,}504$.

Birim kontrolü

g/(g/cm³) = cm³ ✓. $V_f + V_m + V_v = 0{,}504 + 0{,}446 + 0{,}051 = 1{,}00$ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

%5 boşluk yüksek bir değerdir; Ders 2.1'deki aralığa göre matris baskın özelliklerde %10–50 düşüş beklenir. Bu numune büyük olasılıkla atmosfer basıncında, emici ya da vakum kullanılmadan üretilmiştir.

Benzer problem — kendinizi sınayınKarbon/epoksi numunesi

2,000 g'lık bir karbon/epoksi numunesi asitte çözülüyor ve geriye 1,300 g lif kalıyor. Arşimet yöntemiyle ölçülen yoğunluk 1,50 g/cm³. Lif ve matrisin bağıl yoğunlukları 1,8 ve 1,2. Boşluk oranı ve gerçek lif hacim oranı nedir? (Öğretim amaçlı kurgu veri.)

İpucu

Önce lif ve matris hacimleri, sonra numunenin dış hacmi $2/1{,}5$ cm³.

Çözümü göster

$v_f = 1{,}3/1{,}8 = 0{,}7222$, $v_m = 0{,}7/1{,}2 = 0{,}5833$; toplam 1,3056 cm³. $v_c = 2/1{,}5 = 1{,}3333$ cm³. $V_v = 1 - 1{,}3056/1{,}3333 = 0{,}021$ (%2,1); $V_f = 0{,}7222/1{,}3333 = 0{,}542$.

7. Sık yapılan hatalar

  • Kütle oranını hacim oranı yerine kullanmak. Mikromekanik bağıntılarda $V_f$ geçer.
  • Boşluklu kompozitte $V_f + V_m = 1$ yazmak. $V_f + V_m + V_v = 1$.
  • Kuramsal yoğunluğu kompozit hacmiyle hesaplamak. Kuramsal yoğunlukta payda lif ve matris hacimlerinin toplamıdır, dış hacim değil.
  • Karbon lifli numuneyi yakmak. Karbon lif yüksek sıcaklıkta oksitlenip kütle kaybedebilir; Kaw'ın örneğindeki gibi asitle çözme kullanılır.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalKütleden hacme

Kütlece %80 cam içeren bir cam/epoksinin lif hacim oranı nedir (2,5 ve 1,2)?

İpucu

(3)'ün ikinci biçimiyle $\rho_c$, sonra (2).

Çözümü göster

$1/\rho_c = 0{,}8/2{,}5 + 0{,}2/1{,}2 = 0{,}4867$ → $\rho_c = 2{,}055$; $V_f = (2{,}055/2{,}5)(0{,}8) = 0{,}658$.

Alıştırma 2KolayTüretmeWf'yi Vf ile yazmak

(2) ve (3)'ten $W_f$'yi yalnız $V_f$ ve yoğunluklar cinsinden yazın.

İpucu

$\rho_c = \rho_fV_f + \rho_m(1 - V_f)$.

Çözümü göster

$W_f = \dfrac{\rho_fV_f}{\rho_fV_f + \rho_m(1 - V_f)}$ (Kaw Eş. 3.5a).

Alıştırma 3OrtaSayısalBoşluğun ölçüm hatasına duyarlılığı

Örnek 7.1.2'de suda tartım 1,636 g yerine 1,626 g ölçülseydi boşluk oranı ne olurdu?

İpucu

Yalnız $\rho_{ce}$ değişir.

Çözümü göster

$\rho_{ce} = 3{,}697/2{,}071 = 1{,}785$; $V_v = (1{,}890 - 1{,}785)/1{,}890 = 0{,}0555$. 10 mg'lık fark boşluk oranını 5,1'den 5,6 puana taşıdı: tartımlar miligram duyarlılıkta yapılmalıdır.

Alıştırma 4OrtaKavramsalHibrit tabaka

Cam ve karbon liflerinin birlikte kullanıldığı bir tabakada (3)'ün birinci biçimi nasıl genişletilir?

İpucu

Her bileşen kendi hacim oranıyla.

Çözümü göster

$\rho_c = \rho_{f1}V_{f1} + \rho_{f2}V_{f2} + \rho_mV_m$, $V_{f1} + V_{f2} + V_m (+ V_v) = 1$. Kütle biçimi de benzer: $1/\rho_c = \sum W_i/\rho_i$ (boşluksuz).

Alıştırma 5ZorSayısalKalınlık ve yoğunluk birlikte

Ders 2.1, Örnek 2.1.1'deki vakum torbalı cam/epoksi levha (6 kat × 300 g/m², kalınlık 2,2 mm) 1 m² başına 3,50 kg geliyor. Boşluk oranını tahmin edin.

İpucu

Lif kütlesi 1,8 kg; geri kalanı matris; deneysel yoğunluk kütle/(alan × kalınlık).

Çözümü göster

$w_m = 3{,}50 - 1{,}80 = 1{,}70$ kg; $v_f = 1{,}8/2500 = 7{,}2\times10^{-4}$, $v_m = 1{,}70/1200 = 1{,}417\times10^{-3}$ m³; toplam $2{,}137\times10^{-3}$ m³. $v_c = 1 \times 0{,}0022 = 2{,}2\times10^{-3}$ m³. $V_v = 1 - 2{,}137/2{,}2 = 0{,}029$ (%2,9). Gerçek lif oranı $7{,}2/22 = 0{,}327$ (Ders 2.1'deki değer). Kütle 2,85 kg ölçülseydi hesap %27 boşluk verirdi; böyle bir sonuç, ölçümde ya da verilerde bir tutarsızlık olduğunu gösteren bir sağduyu kontrolüdür.

9. Özet

Özet
  • $W_f = (\rho_f/\rho_c)V_f$; lif ağırsa kütle oranı hacim oranından büyüktür.
  • $\rho_c = \rho_fV_f + \rho_mV_m$, $1/\rho_c = W_f/\rho_f + W_m/\rho_m$.
  • Boşluk oranı $V_v = (\rho_{ct} - \rho_{ce})/\rho_{ct}$; kuramsal yoğunluk lif/matris tartımından, deneysel yoğunluk Arşimet ilkesinden bulunur.
  • Boşluk oranı ölçüm hatasına çok duyarlıdır.

Ders 7.2'de $V_f$'yi kullanarak tabakanın dört elastik sabitini en basit modelle, mukavemet malzemesi yaklaşımıyla tahmin ediyoruz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
mikromekanikmicromechanics——
lif hacim oranıfiber volume fraction$V_f$boyutsuz (0–1 veya %)
boşluk hacim oranıvoid content$V_v$—

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 8–25 (terminoloji, hacim ve kütle oranları, yoğunluk, boşluk, deneysel tayin)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.2 (s. 204–215), Eş. 3.1–3.20, Örnek 3.1–3.2, Alıştırma 3.3

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.