Bu derste öğrenecekleriniz
- Kompozit silindir takımı modelini ve kabullerini açıklamak
- E₁, ν₁₂ ve G₁₂'yi elastisite yaklaşımıyla hesaplamak
- Üç faz modeliyle G₂₃, ν₂₃ ve E₂'yi hesaplamak
- Üç mikromekanik modelin tahminlerini karşılaştırıp yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Mukavemet malzemesi yaklaşımı ve Halpin–Tsai, elastisite teorisinin denge, uygunluk ve bünye denklemlerini tam olarak sağlamaz; biri basit kabullerle, diğeri uydurmayla çalışır. Elastisite yaklaşımı ise lif ve matrisi gerçek geometriye daha yakın bir modelde, eş merkezli silindirlerle temsil eder ve elastisite problemini çözer. Sonuçlar karmaşık görünür ama mantığı açıktır ve diğer modellerin hangi sınırlar içinde kaldığını gösterir. Bu derste modeli kuruyor, dört sabit için sonuçları veriyor ve dört modeli $V_f$'ye karşı karşılaştırıyoruz. Türetimin ayrıntısı MKC 521 Elastisite Teorisi notlarındaki silindirik koordinat çözümleriyle aynı çizgidedir.
2. Ön bilgiler
Gerekenler
- Ders 7.2 ve 8.1'deki modeller ve sonuçları.
- Düzlem şekil değiştirme hacim modülü: $k = E/[2(1 + \nu)(1 - 2\nu)]$ (Kaw Eş. 3.108–3.109). Boyuna şekil değiştirme engellenmiş bir silindirin enine hidrostatik basınca direncidir.
- Silindirik koordinatlarda eksenel simetrik elastisite çözümleri (MKC 521, kalın cidarlı silindir).
3. Eş merkezli silindir modeli
Lifler periyodik dizilmiş kabul edilir ve her lif, kendisine düşen matrisle birlikte eş merkezli bir silindir olarak düşünülür: yarıçapı $a$ olan dolu lif silindiri, dış yarıçapı $b$ olan içi boş matris silindirine yapışık. Hacim oranı [Kaw, Bölüm 3.3.3, Eş. 3.63, s. 239–241] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 69–72]:
$$ V_f = \frac{a^2}{b^2} \tag{1} $$Farklı boyutlu bu silindirlerin bütün hacmi doldurduğu kabul edilen modele kompozit silindir takımı (CCA) denir. Her sabit için silindire uygun sınır koşulları uygulanır (ör. $E_1$ için eksenel kuvvet), lif ve matriste eksenel simetrik elastisite çözümleri arayüzde yer değiştirme ve gerilme sürekliliğiyle birleştirilir.
4. Dört sabit için sonuçlar
Boyuna modül ve asıl Poisson oranı. Kaw bu sonuçları açık (uzun) biçimde verir [Kaw, Eş. 3.98 ve 3.103, s. 248–250]. Aynı ifadeler, lif ve matrisin düzlem şekil değiştirme hacim modülleri $k_f$, $k_m$ ile şu kısa biçimde yazılabilir (Örnek 8.2.1'de Kaw'ın sayısal sonuçlarıyla aynı çıktığını doğruladık):
$$ E_1 = E_fV_f + E_mV_m + \frac{4(\nu_f - \nu_m)^2V_fV_m}{V_f/k_m + V_m/k_f + 1/G_m},\qquad \nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m + \frac{(\nu_f - \nu_m)(1/k_m - 1/k_f)V_fV_m}{V_f/k_m + V_m/k_f + 1/G_m} \tag{2} $$İlk iki terim karışım kuralıdır; ek terim, lif ve matrisin Poisson oranlarının farklı olmasından doğan enine etkileşimdir. Kaw da “ilk iki terim mukavemet malzemesi yaklaşımıyla aynıdır” diye not eder [Kaw, s. 248, 250].
Eksenel kayma modülü [Kaw, Eş. 3.160, s. 267]:
$$ G_{12} = G_m\,\frac{G_f(1 + V_f) + G_m(1 - V_f)}{G_f(1 - V_f) + G_m(1 + V_f)} \tag{3} $$Enine modül. CCA, $E_2$ için yalnız alt ve üst sınır verir. Kaw bu yüzden üç fazlı modelin sonucunu özetler: lif, matris ve onları saran eşdeğer homojen ortam [Kaw, Eş. 3.104–3.112, s. 251–253] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 95–103]. Malzemenin 2–3 düzleminde izotrop olduğu kabulüyle
$$ E_2 = 2(1 + \nu_{23})G_{23},\qquad \nu_{23} = \frac{K^* - mG_{23}}{K^* + mG_{23}},\qquad m = 1 + \frac{4K^*\nu_{12}^2}{E_1} \tag{4} $$ $$ K^* = \frac{k_m(k_f + G_m)V_m + k_f(k_m + G_m)V_f}{(k_f + G_m)V_m + (k_m + G_m)V_f} \tag{5} $$$G_{23}$, $A(G_{23}/G_m)^2 + 2B(G_{23}/G_m) + C = 0$ ikinci derece denkleminin kabul edilebilir (pozitif) köküdür; $A$, $B$, $C$ katsayıları $G_f/G_m$, $V_f$ ve $\eta_f = 3 - 4\nu_f$, $\eta_m = 3 - 4\nu_m$'ye bağlıdır (Kaw Eş. 3.110–3.112; Kaw türetimi kitabın kapsamı dışında tutar). Aracımız bu denklemi Kaw'daki katsayılarla çözer.
Bağıntı (1)–(5) için dört soru
- Nereden geliyor? Eş merkezli lif–matris silindirinde elastisite denklemlerinin tam çözümü; $E_2$ için ayrıca üç faz modeli.
- Hangi şartlarda geçerli? İzotrop lif ve matris, tam yapışma, düzgün dağılmış lifler; altıgen dizilime yakın davranış (2–3 düzleminde izotropluk). Enine izotrop liflerde bağıntılar değişir; bu yüzden aracımız elastisite modelini yalnız izotrop lif (ör. cam) için hesaplar.
- Nasıl uygulanır? $G_f$, $G_m$, $k_f$, $k_m$ hesapla; $E_1$, $\nu_{12}$ (2), $G_{12}$ (3); $K^*$ (5), $G_{23}$ kökü, $\nu_{23}$ ve $E_2$ (4).
- Sonuç ne anlama gelir? $E_1$ ve $\nu_{12}$ neredeyse karışım kuralıyla aynıdır: o kabul zaten çok iyidir. $E_2$, mukavemet malzemesi ile Halpin–Tsai arasında çıkar; $G_{12}$ Halpin–Tsai ($\xi = 1$) ile birebir aynıdır (Ders 8.1, Alıştırma 5).
5. Çözümlü örnekler
Cam/epoksi, Vf = 0,70: elastisite yaklaşımı
Verilenler
Cam: $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$; $V_f = 0{,}70$ [Kaw, Örnek 3.9–3.12, s. 248–268] [Vize 2, Soru 1].
İstenenler
$E_1$, $\nu_{12}$, $E_2$, $G_{12}$; üç modelin karşılaştırması.
Model ve kabuller
(2)–(5).
Çözüm
$G_f = 35{,}42$, $G_m = 1{,}308$ GPa; $k_f = 85/[2(1{,}2)(0{,}6)] = 59{,}03$, $k_m = 3{,}4/[2(1{,}3)(0{,}4)] = 3{,}269$ GPa.
Ortak payda: $0{,}7/3{,}269 + 0{,}3/59{,}03 + 1/1{,}308 = 0{,}2141 + 0{,}0051 + 0{,}7645 = 0{,}9837$.
$E_1 = 60{,}52 + 4(0{,}01)(0{,}21)/0{,}9837 = 60{,}52 + 0{,}0085 = 60{,}53$ GPa.
$\nu_{12} = 0{,}230 + (-0{,}1)(0{,}3059 - 0{,}0169)(0{,}21)/0{,}9837 = 0{,}230 - 0{,}0062 = 0{,}2238$.
$G_{12} = 1{,}308\,\dfrac{35{,}42(1{,}7) + 1{,}308(0{,}3)}{35{,}42(0{,}3) + 1{,}308(1{,}7)} = 1{,}308\,\dfrac{60{,}61}{12{,}85} = 6{,}169$ GPa.
$K^* = 11{,}65$ GPa; ikinci derece denklemin kökleri $G_{23} = 5{,}926$ ve $-1{,}953$ GPa → $G_{23} = 5{,}926$ GPa. $m = 1 + 4(11{,}65)(0{,}2238)^2/60{,}53 = 1{,}0386$; $\nu_{23} = (11{,}65 - 6{,}155)/(11{,}65 + 6{,}155) = 0{,}3089$; $E_2 = 2(1{,}3089)(5{,}926) = 15{,}51$ GPa.
| Model | E₁ (GPa) | E₂ (GPa) | ν₁₂ | G₁₂ (GPa) |
|---|---|---|---|---|
| Mukavemet malzemesi | 60,52 | 10,37 | 0,2300 | 4,014 |
| Halpin–Tsai | 60,52 | 20,20 | 0,2300 | 6,169 |
| Elastisite | 60,53 | 15,51 | 0,2238 | 6,169 |
Birim kontrolü
GPa, boyutsuz ✓. Kaw'ın sonuçları (60,53; 0,2238; $G_{23}$ = 5,926; $\nu_{23}$ = 0,3089; 15,51; 6,169) ile aynı.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Poisson etkileşim terimi $E_1$'e yalnız %0,01 katkı yapıyor: karışım kuralı lif doğrultusunda neredeyse tamdır. $E_2$'de üç model 10,4 ile 20,2 GPa arasında dağılıyor; elastisite çözümü ortada. Tasarımda $E_2$ ve $G_{12}$'nin model belirsizliği, $E_1$'inkinden çok büyüktür.
Benzer problem — kendinizi sınayınLif oranına göre karşılaştırma
Aynı cam/epoksi için $V_f = 0{,}5$'te üç modelin $E_2$ ve $G_{12}$ tahminlerini (araçla ya da bağıntılarla) bulun. Model farkı $V_f = 0{,}7$'ye göre büyüdü mü küçüldü mü?
İpucu
Araçta $V_f$ kaydırıcısını 0,50'ye getirin.
Çözümü göster
$E_2$: 6,54 (mukavemet malzemesi), 11,56 (Halpin–Tsai), 9,03 GPa (elastisite). $G_{12}$: 2,52; 3,58; 3,58 GPa. $E_2$'de en büyük/en küçük oranı 1,77 ($V_f$ = 0,7'de 1,95): fark lif oranı arttıkça büyüyor.
Dört model, dört lif oranı
Verilenler
Cam/epoksi (Örnek 8.2.1 verisi), $V_f$ = 0,3; 0,5; 0,6; 0,7.
İstenenler
$E_2$ ve $G_{12}$ tahminlerinin karşılaştırması; tasarım için yorum.
Model ve kabuller
Ders 7.2, 8.1 ve bu dersin bağıntıları ($\xi = 2$ ve 1).
Çözüm
| V_f | E₂ mukavemet m. | E₂ Halpin–Tsai | E₂ elastisite | G₁₂ mukavemet m. | G₁₂ HT = elastisite |
|---|---|---|---|---|---|
| 0,3 | 4,78 | 7,11 | 5,95 | 1,84 | 2,32 |
| 0,5 | 6,54 | 11,56 | 9,03 | 2,52 | 3,58 |
| 0,6 | 8,02 | 15,06 | 11,60 | 3,10 | 4,60 |
| 0,7 | 10,37 | 20,20 | 15,51 | 4,01 | 6,17 |
Birim kontrolü
GPa ✓ (Python ile bağımsız hesap, bkz. doğrulama kaydı).
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Bütün lif oranlarında sıralama aynı: mukavemet malzemesi < elastisite < Halpin–Tsai ($E_2$). Halpin–Tsai'nin $\xi = 2$ değeri kare dizilime göre seçilmiştir; elastisite modeli ise altıgen dizilime yakın (2–3 düzleminde izotrop) bir malzeme varsayar. Farkın bir kısmı, iki modelin farklı diziliş geometrilerine dayanmasından kaynaklanabilir. Deney verisi yoksa elastisite çözümü makul bir orta tahmindir.
Benzer problem — kendinizi sınayınE₁'deki Poisson etkileşimi
Lif ve matrisin Poisson oranları eşit olsaydı ($\nu_f = \nu_m$), (2)'deki ek terimler ne olurdu? Cam/epokside ek terimi büyütmek için hangi özellik değişmeli?
İpucu
Ek terim $(\nu_f - \nu_m)^2$ ile orantılı.
Çözümü göster
İki ek terim de sıfır olur; $E_1$ ve $\nu_{12}$ tam karışım kuralına iner. Ek terim Poisson farkının karesiyle büyür; ama payda (özellikle $1/G_m$) büyük olduğundan polimer matrislerde her zaman küçüktür.
Kendiniz deneyin
Ders 7.2'deki araçta “cam” lifiyle elastisite eğrilerini görün; “grafit” seçince elastisite eğrisi kaybolur, çünkü bu model burada yalnız izotrop lif için uygulanıyor.
Bu araç JavaScript ile çalışır.
6. Sık yapılan hatalar
- Hacim modülü olarak üç boyutlu $K = E/[3(1 - 2\nu)]$ kullanmak. Burada düzlem şekil değiştirme hacim modülü $k = E/[2(1 + \nu)(1 - 2\nu)]$ gerekir.
- $G_{23}$ denkleminin eksi kökünü almak. Fiziksel kök pozitiftir.
- Elastisite sonuçlarını enine izotrop lif için değiştirmeden kullanmak. Karbon ve aramid liflerde bağıntılar farklıdır.
- “Elastisite = gerçek” sanmak. Model de idealleştirilmiş bir geometriye dayanır; gerçek lif dağılımı düzensizdir.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalHacim modülleri
Cam ($E = 85$ GPa, $\nu = 0{,}2$) ve epoksi ($E = 3{,}4$ GPa, $\nu = 0{,}3$) için $k_f$ ve $k_m$'yi hesaplayın.
İpucu
$k = E/[2(1 + \nu)(1 - 2\nu)]$.
Çözümü göster
$k_f = 59{,}03$ GPa, $k_m = 3{,}269$ GPa (Kaw Örnek 3.11).
Alıştırma 2KolayKavramsal(1) neden?
(1)'deki $V_f = a^2/b^2$ bağıntısı nereden gelir? Lif uzunluğu neden girmez?
İpucu
Hacim = kesit alanı × uzunluk.
Çözümü göster
$V_f = \pi a^2L/(\pi b^2L) = a^2/b^2$; lif ve silindir aynı uzunlukta olduğu için $L$ sadeleşir.
Alıştırma 3OrtaSayısalG₁₂ hesabı
(3) ile cam/epoksi için $V_f = 0{,}6$'da $G_{12}$'yi bulun.
İpucu
$G_f = 35{,}42$, $G_m = 1{,}308$ GPa.
Çözümü göster
$G_{12} = 1{,}308\,\dfrac{35{,}42(1{,}6) + 1{,}308(0{,}4)}{35{,}42(0{,}4) + 1{,}308(1{,}6)} = 1{,}308\,\dfrac{57{,}20}{16{,}26} = 4{,}60$ GPa.
Alıştırma 4OrtaKavramsalSınırlar
CCA'nın $E_2$ için yalnız alt ve üst sınır vermesi ne anlama gelir? Mukavemet malzemesi ve Halpin–Tsai bu sınırlara göre nerede durabilir?
İpucu
Sınır, “gerçek değer bu aralıktadır” demektir.
Çözümü göster
Gerçek $E_2$ (model kabulleri içinde) iki sınır arasındadır; tek bir değer için ek bir model (üç faz) gerekir. Mukavemet malzemesi yaklaşımı alt sınırın da altında kalabilen kaba bir tahmindir; Halpin–Tsai ise seçilen ξ'ye göre aralığın içinde ya da üst kısmında durur.
Alıştırma 5ZorTüretmeG₁₂ = Halpin–Tsai (ξ = 1)
(3)'ün Halpin–Tsai bağıntısının $\xi = 1$ özel hâli olduğunu gösterin.
İpucu
Ders 8.1, Alıştırma 5.
Çözümü göster
$g = G_f/G_m$, $\eta = (g - 1)/(g + 1)$: $\dfrac{1 + \eta V_f}{1 - \eta V_f} = \dfrac{g(1 + V_f) + (1 - V_f)}{g(1 - V_f) + (1 + V_f)}$; $G_m$ ile çarpınca (3) ✓.
Alıştırma 6OrtaSayısalEnine Poisson oranı
Örnek 8.2.1'de $\nu_{23} = 0{,}3089$ bulundu. Ortotrop malzemenin enine izotrop olduğu kabulüyle $G_{23}$'ün $E_2/[2(1 + \nu_{23})]$'e eşit olduğunu doğrulayın.
İpucu
(4)'ün ilk bağıntısının tersi.
Çözümü göster
$15{,}51/[2(1{,}3089)] = 5{,}925$ GPa = $G_{23}$ ✓ (Ders 3.2'deki enine izotropluk koşulu).
8. Özet
- Eş merkezli silindir modeli: $V_f = a^2/b^2$; elastisite denklemleri lif ve matriste çözülüp arayüzde birleştirilir.
- $E_1$ ve $\nu_{12}$: karışım kuralı + küçük bir Poisson etkileşim terimi.
- $G_{12}$: kapalı biçim; Halpin–Tsai ($\xi = 1$) ile aynı.
- $E_2$: üç faz modeli, $G_{23}$'ün ikinci derece denkleminden; mukavemet malzemesi ile Halpin–Tsai arasında bir değer.
Hafta 9'da aynı mikromekanik bakışla tabakanın dayanımlarını ve genleşme katsayılarını tahmin ediyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| eş merkezli silindir modeli | composite cylinder assemblage (CCA) | — | — |
Kaynaklar
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 69–126 (elastisite yaklaşımı, CCA, eksenel modül, Poisson oranı, enine modül, eksenel kayma modülü, karşılaştırma tablosu)
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.3.3 (s. 239–268), Eş. 3.63–3.160, Örnek 3.9–3.12, Tablo 3.5
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.