Bu derste öğrenecekleriniz
- Fiktif ısıl ve nem yüklerini hesaplamak
- Artık gerilmeleri mekanik şekil değiştirmeden bulmak
- Simetrik katmanlı yapının genleşme katsayılarını hesaplamak
- Simetrik olmayan yapının çarpılmasını bulmak ve yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir karbon/epoksi parça yaklaşık 120–180 °C'de kürlenir ve oda sıcaklığına soğutulur. Tek başına bir tabaka bu soğumada serbestçe büzülür ve gerilmesiz kalır. Ama 0° ve 90° katlar birbirine yapışıksa, her biri farklı doğrultuda farklı miktarda büzülmek ister; birbirlerini engellerler. Sonuç, hiçbir dış yük yokken katlarda oluşan artık gerilmeler ve simetrik olmayan yapılarda plağın eğilip burulmasıdır (çarpılma ). Bu gerilmeler bazen enine dayanımın önemli bir kısmını tüketir; Ders 12.2'de ilk katman kırılma yükünü yaklaşık %40 düşürdüğünü göreceğiz.
2. Ön bilgiler
Ders 6.2 ve 10.2'den
Açılı tabakada serbest şekil değiştirme $\{\varepsilon^T\} = \{\alpha\}_{xy}\Delta T$, $\{\alpha\}_{xy} = (\alpha_1c^2 + \alpha_2s^2;\ \alpha_1s^2 + \alpha_2c^2;\ 2sc(\alpha_1 - \alpha_2))$; nem için aynı şekilde $\{\beta\}_{xy}\Delta C$. Gerilmeye yol açan yalnız mekanik şekil değiştirmedir: toplam − serbest. [A], [B], [D] ve (3) bağıntısı Ders 10.2'de.
3. Fiktif ısıl ve nem yükleri
Katmanlı yapının gerçek (toplam) şekil değiştirmesi yine Kirchhoff kinematiğine uyar: $\{\varepsilon\} = \{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\}$. $k$'inci kattaki gerilme [Kaw, Bölüm 4.5.1, Eş. 4.57–4.71, s. 350–353] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 117–138]:
$$ \{\sigma\}_k = [\bar Q]_k\left(\{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\} - \{\alpha\}_k\Delta T - \{\beta\}_k\Delta C\right) \tag{1} $$Dış yük yoksa bu gerilmelerin bileşkeleri sıfır olmalıdır. (1)'i Ders 10.2'deki gibi kalınlık boyunca integre edince serbest şekil değiştirme terimleri sağ tarafa geçer:
$$ \begin{bmatrix}[A] & [B]\\ [B] & [D]\end{bmatrix}\begin{Bmatrix}\{\varepsilon^0\}\\ \{\kappa\}\end{Bmatrix} = \begin{Bmatrix}\{N\} + \{N^T\} + \{N^C\}\\ \{M\} + \{M^T\} + \{M^C\}\end{Bmatrix} \tag{2} $$ $$ \{N^T\} = \Delta T\sum_{k=1}^{n}[\bar Q]_k\{\alpha\}_k(z_k - z_{k-1}),\qquad \{M^T\} = \frac{\Delta T}{2}\sum_{k=1}^{n}[\bar Q]_k\{\alpha\}_k(z_k^2 - z_{k-1}^2) \tag{3} $$Nem için $\{N^C\}$, $\{M^C\}$ aynı biçimde $\{\beta\}_k\Delta C$ ile (Kaw Eş. 4.64–4.67). Bunlara fiktif (eşdeğer) yükler denir: gerçekte uygulanan bir kuvvet değil, serbest genleşmenin katmanlı yapıdaki etkisini dış yük gibi yazmanın yoludur.
Bağıntı (1)–(3) için dört soru
- Nereden geliyor? Mekanik şekil değiştirme = toplam − serbest (Ders 6.2) ile Ders 10.2'deki bileşke integralleri. Serbest kısımlar $z$'ye (katın içinde) bağlı olmadığından fiktif yükler katların toplamı olarak çıkar.
- Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal elastik, sıcaklıktan bağımsız malzeme özellikleri; $\Delta T$ ve $\Delta C$ kalınlık boyunca düzgün; kürleme sırasındaki viskoelastik gevşeme ve kimyasal büzülme ihmal. $\Delta T$ çoğu zaman “gerilmesiz sıcaklık” ile kullanım sıcaklığı farkı olarak alınır; bu sıcaklık tam kür sıcaklığı değildir.
- Nasıl uygulanır? (1) her kat için $\{\alpha\}_k$, $\{\beta\}_k$; (2) (3) ile fiktif yükler; (3) (2)'yi çöz; (4) her katta toplam şekil değiştirmeden serbest kısmı çıkar ve $[\bar Q]_k$ ile gerilmeyi bul; (5) yerel gerilmelere dönüştür.
- Sonuç ne anlama gelir? Serbest katmanlı yapıda bileşkeler sıfırdır, ama katlarda gerilme vardır; her kat ötekileri dengeler. Simetrik yapıda $\{M^T\} = 0$ ve yapı düz kalır; simetrik olmayan yapıda eğrilik oluşur. Katmanlı yapının etkin genleşme katsayıları da buradan bulunur.
4. Katmanlı yapının genleşme katsayıları ve çarpılma
Simetrik dizilimde $\{M^T\} = 0$, [B] = 0 ve $\{\varepsilon^0\} = [A^*]\{N^T\}$ olur. Birim sıcaklık değişimi için bu şekil değiştirme yapının ısıl genleşme katsayısıdır [Kaw, Bölüm 4.5.2, Eş. 4.72–4.73, s. 358–359] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 139–144]:
$$ \{\alpha\}_{\text{yapı}} = [A^*]\{N^T\}_{\Delta T = 1},\qquad \{\beta\}_{\text{yapı}} = [A^*]\{N^C\}_{\Delta C = 1} \tag{4} $$Simetrik olmayan yapıda eğrilikler $w$ çökmesine dönüşür. Merkezde $w = 0$ ve eğim sıfır alınırsa [Kaw, Bölüm 4.5.3, Eş. 4.74–4.82, s. 362–363] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 145–149]:
$$ w(x, y) = -\frac12\left(\kappa_xx^2 + \kappa_yy^2 + \kappa_{xy}xy\right) \tag{5} $$5. Çözümlü örnekler
Kaw Örnek 4.5 ve 4.7: [0/90] yapının soğuması
Verilenler
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1: $\alpha_1 = 0{,}02$, $\alpha_2 = 22{,}5$ μm/m/°C), $[0/90]$, her kat 5 mm. $\Delta T = -75$ °C, dış yük yok [Kaw, Örnek 4.5, s. 353–358; Örnek 4.7, s. 363].
İstenenler
Fiktif yükler, $\{\varepsilon^0\}$, $\{\kappa\}$; 90° katın alt yüzündeki artık gerilme; çarpılma şekli.
Model ve kabuller
(1)–(3), (5). 0° katta $\{\alpha\} = (0{,}02;\ 22{,}5;\ 0)$, 90° katta $(22{,}5;\ 0{,}02;\ 0)$ μm/m/°C.
Çözüm
$\{N^T\} = (-1{,}131\times10^5;\ -1{,}131\times10^5;\ 0)$ N/m, $\{M^T\} = (-153{,}8;\ 153{,}8;\ 0)$ N·m/m.
(2): $\{\varepsilon^0\} = (-3{,}907\times10^{-4};\ -3{,}907\times10^{-4};\ 0)$, $\{\kappa\} = (-0{,}1276;\ 0{,}1276;\ 0)$ 1/m.
90° katın alt yüzü, $z = 5$ mm: toplam $\{\varepsilon\} = (-1{,}029\times10^{-3};\ 2{,}475\times10^{-4};\ 0)$; serbest $\{\alpha\}\Delta T = (-1{,}688\times10^{-3};\ -1{,}5\times10^{-6};\ 0)$; mekanik fark ile $\{\sigma\}_{xy} = (7{,}535;\ 47{,}18;\ 0)$ MPa. Yerel: $\sigma_1 = 47{,}18$, $\sigma_2 = 7{,}535$ MPa.
0° katın üst yüzünde $\sigma_x = 47{,}18$, alt yüzünde $-67{,}01$ MPa. Çarpılma (5): $w = 0{,}06383x^2 - 0{,}06383y^2$ (m) — eyer biçimi.
Birim kontrolü
$N^T$: Pa·(1/°C)·°C·m = N/m ✓. Kaw: $4{,}718\times10^7$ Pa, $w = 0{,}6383\times10^{-1}(x^2 - y^2)$ ✓. Kaw'ın tablosu “Global Stresses (Pa) for Example 4.3” başlığını taşır; doğrusu Örnek 4.5'tir (dizgi hatası).
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Hiç yük yokken 90° katta enine 7,5 MPa, 0° katın altında enine (σᵧ) 12,3 MPa çekme var; grafit/epoksinin enine çekme dayanımı 40 MPa'dır. Kür artığı gerilme enine dayanımın %20–30'unu tüketiyor. 200 mm × 200 mm bir plakta kenar ortalarında $w = 0{,}0638(0{,}1)^2 = 0{,}64$ mm, $x$ ve $y$ kenarlarında zıt yönde: bu yüzden simetrik olmayan dizilimler kalıptan çıkınca düz kalmaz.
Benzer problem — kendinizi sınayınSimetrik yapıda aynı soğuma
Aynı katlarla $[0/90]_s$ (kat 2,5 mm, $h = 10$ mm) yapın ve $\Delta T = -75$ °C uygulayın. Eğrilik ve 90° katlardaki $\sigma_2$ nedir?
İpucu
Simetri: $\{M^T\} = 0$; araçta dizilimi değiştirin.
Çözümü göster
$\{\kappa\} = 0$; $\varepsilon^0_x = \varepsilon^0_y = -1{,}143\times10^{-4}$ ([0/90]'daki $-3{,}907\times10^{-4}$'ten farklı: orada eğrilikle birlikte bulunan değer, burada bağlaşım yok). Tüm katlarda gerilme düzgün: $\sigma_1 = -15{,}95$ MPa (lif basma), $\sigma_2 = +15{,}95$ MPa (enine çekme). Çarpılma kalkar ama artık gerilme kalır; hatta enine gerilme 90° katın tamamında 15,95 MPa'dır.
Kaw Örnek 4.6: [0/90/0] yapının genleşme katsayıları
Verilenler
Grafit/epoksi, $[0/90/0]$, her kat 5 mm; $\beta_1 = 0$, $\beta_2 = 0{,}6$ [Kaw, Örnek 4.6, s. 359–362].
İstenenler
$\alpha_x$, $\alpha_y$, $\beta_x$, $\beta_y$.
Model ve kabuller
(4); $\Delta T = 1$ °C ve $\Delta C = 1$.
Çözüm
$\alpha_x = 0{,}930\times10^{-6}$, $\alpha_y = 2{,}600\times10^{-6}$ 1/°C; $\beta_x = 0{,}02430$, $\beta_y = 0{,}06885$ m/m/(kg/kg); $\alpha_{xy} = \beta_{xy} = 0$.
Birim kontrolü
Kaw ile aynı ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Tek yönlü tabakanın $\alpha_2 = 22{,}5$ μm/m/°C'sine karşın yapının iki katsayısı da küçük: $x$'te iki 0° kat, $y$'de ortadaki 90° kat genleşmeyi lif doğrultusunda tutar. $\alpha_y > \alpha_x$, çünkü $y$ doğrultusunda lifli kat yalnız biri. Çapraz katlı yapılar bu nedenle boyutsal kararlılık gereken parçalarda kullanılır.
Benzer problem — kendinizi sınayınÖdev 2, Soru 2: iki duvar arasında soğuyan [0/30/60]
Cam/epoksi (Kaw Tablo 2.1), $[0/30/60]$, kat 0,25 mm; yapı iki duvar arasına gerilmesiz sabitlenmiş ve $\Delta T = -60$ °C. Duvarların $x$ doğrultusundaki boy değişimini engellediğini ($\varepsilon^0_x = 0$), diğer bileşkelerin sıfır olduğunu kabul edin [Ödev 2, Soru 2]. Katlardaki gerilmeleri bulun.
İpucu
Bilinmeyenler $N_x$ (duvar tepkisi), $\varepsilon^0_y$, $\gamma^0_{xy}$, $\kappa_x$, $\kappa_y$, $\kappa_{xy}$; altı denklemden $\varepsilon^0_x = 0$ satırını kullanarak çözün. Soru metni sınır koşulunu ayrıntılı vermiyor; burada en sade yorum seçildi.
Çözümü göster
Duvar tepkisi $N_x = 9197$ N/m (çekme: duvarlar büzülmeyi engelliyor). $\varepsilon^0_y = -1{,}225\times10^{-3}$, $\gamma^0_{xy} = 1{,}390\times10^{-4}$, $\{\kappa\} = (0{,}7318;\ 0{,}8877;\ 0{,}8039)$ 1/m.
Yerel gerilmeler (MPa, üst/alt): 0°: $\sigma_1$ 8,96/16,61, $\sigma_2$ −1,42/0,84, $\tau_{12}$ −0,67/0,16; 30°: $\sigma_1$ 5,71/16,94, $\sigma_2$ 2,67/4,33, $\tau_{12}$ −4,38/−3,83; 60°: $\sigma_1$ −5,35/6,60, $\sigma_2$ 8,07/9,61, $\tau_{12}$ −4,82/−5,09.
Karşılaştırma: yapı tamamen tutulsaydı ($\varepsilon^0 = \kappa = 0$) 0° katta $\sigma_1 = 23{,}1$, $\sigma_2 = 12{,}3$ MPa olurdu. Enine çekme dayanımı 31 MPa olan cam/epoksi için 60° katın $\sigma_2 \approx 9{,}6$ MPa'sı göz ardı edilemez.
6. Etkileşimli araç
Dizilimi ve $\Delta T$, $\Delta C$'yi değiştirin; araç fiktif yükleri, orta düzlem şekil değiştirmelerini ve eğrilikleri, katların artık gerilmelerini ve kare bir plağın kenar ortası ve köşe çökmesini verir. Varsayılanlar Kaw Örnek 4.5'tir. Simetrik dizilimde yapının genleşme katsayıları da gösterilir.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 11.2.1'deki adımları elle izleyebilirsiniz.
7. Sık yapılan hatalar
- Gerilmeyi toplam şekil değiştirmeden hesaplamak. Serbest kısım çıkarılmazsa serbest tek tabakada bile gerilme bulunur.
- $\alpha_{xy}$'yi tansör bileşeni olarak dönüştürmek. Mühendislik bileşeni: $2sc(\alpha_1 - \alpha_2)$.
- Fiktif yükün işareti. Soğumada ($\Delta T < 0$) $\{N^T\}$ negatiftir; (2)'nin sağ tarafında artı işaretle girer.
- Simetrik yapıda artık gerilme olmadığını sanmak. Eğrilik yoktur, gerilme vardır.
- Çarpılmayı plak kenarından ölçmek (5) merkeze göre bağıl çökmeyi verir.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalTek kat
Tek bir açılı tabaka serbestçe soğurken artık gerilme oluşur mu? (2)–(3) ile gösterin.
İpucu
$\{N^T\} = [\bar Q]\{\alpha\}\Delta T h$, $\{M^T\} = 0$.
Çözümü göster
$\{\varepsilon^0\} = [A]^{-1}\{N^T\} = \{\alpha\}\Delta T$, $\kappa = 0$; mekanik şekil değiştirme sıfır, gerilme sıfır ✓.
Alıştırma 2OrtaSayısalIsınmada
Örnek 11.2.1'de $\Delta T = +50$ °C ise 90° katın alt yüzündeki $\sigma_1$ ve eğrilikler nedir?
İpucu
Doğrusallık: $\Delta T$ ile orantılı.
Çözümü göster
Oran $50/(-75) = -0{,}667$: $\sigma_1 = -31{,}45$ MPa, $\kappa_x = 0{,}0851$, $\kappa_y = -0{,}0851$ 1/m.
Alıştırma 3OrtaSayısalNem ve ısı birlikte
Örnek 11.2.1'deki yapı soğuduktan sonra %0,5 nem alıyor ($\Delta C = 0{,}005$, $\beta_2 = 0{,}6$). Bu nem, ısıl artık gerilmeyi azaltır mı artırır mı? Araçla $\Delta T = -75$, $\Delta C = 0{,}005$ için 90° katın alt yüzündeki $\sigma_1$'i bulun.
İpucu
Nem şişmesi enine doğrultuda, soğuma büzülmesi de enine doğrultuda baskın.
Çözümü göster
Nemin enine şişmesi ($0{,}6 \times 0{,}005 = 3000$ μ) soğumanın enine büzülmesini ($22{,}5\times75 = 1688$ μ) aşar; artık gerilmenin işareti döner: araçla $\sigma_1 = -36{,}77$ MPa, $\sigma_2 = -5{,}87$ MPa. $\alpha_1 \approx 0$, $\beta_1 = 0$ olduğundan iki etki yalnız enine doğrultuda toplanır ve sonuç yaklaşık $47{,}18(3000 - 1688)/(-1688) = -36{,}7$ MPa ile de bulunur. Nemli ortamda kür artığı gerilmelerin kısmen dengelendiği bu yüzden söylenir; ama tersine, kuru–nemli çevrimler gerilmenin işaretini değiştirerek yorulmaya yol açabilir.
Alıştırma 4ZorTüretmeFiktif yükün türetimi
(1)'i $\{N\} = \int\{\sigma\}dz$'ye koyarak (2)–(3)'ü türetin.
İpucu
$\{\alpha\}_k\Delta T$ katın içinde sabittir.
Çözümü göster
$\{N\} = \sum_k[\bar Q]_k\int(\{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\})dz - \sum_k[\bar Q]_k\{\alpha\}_k\Delta T(z_k - z_{k-1}) = [A]\{\varepsilon^0\} + [B]\{\kappa\} - \{N^T\}$; $\{N^T\}$ sağa geçince (2). Moment için $z\,dz$ ile $\{M^T\}$ çıkar.
Alıştırma 5OrtaKavramsalHangi dizilim düz kalır?
$[0/90]$, $[0/90]_s$, $[45/-45]$, $[\pm45]_s$ dizilimlerinden hangileri soğumada düz kalır? $[45/-45]$ nasıl çarpılır?
İpucu
$\{M^T\}$ hangi yapılarda sıfır? $\pm45$ katlarda $\alpha_{xy}$ işaret değiştirir.
Çözümü göster
Simetrik olanlar ($[0/90]_s$, $[\pm45]_s$) düz kalır. $[45/-45]$'te $M^T_x = M^T_y = 0$ ama $M^T_{xy} \ne 0$: yapı burularak çarpılır ($\kappa_{xy} \ne 0$).
9. Özet
- Kat gerilmesi: $\{\sigma\}_k = [\bar Q]_k(\{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\} - \{\alpha\}_k\Delta T - \{\beta\}_k\Delta C)$.
- Fiktif yükler $\{N^T\}, \{M^T\}, \{N^C\}, \{M^C\}$ (2)'nin sağ tarafına eklenir.
- Serbest yapıda bileşkeler sıfır, katlarda artık gerilme var; simetrik yapı düz kalır.
- Simetrik yapının genleşme katsayıları $[A^*]\{N^T\}_{\Delta T = 1}$.
- Çarpılma $w = -(\kappa_xx^2 + \kappa_yy^2 + \kappa_{xy}xy)/2$.
Hafta 12'de dizilimin [A], [B], [D] üzerindeki etkisini sistemli inceliyor ve katmanlı yapının kırılmasına geçiyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| artık gerilme | residual stress | — | MPa |
| çarpılma | warpage | $w$ | m |
| fiktif (eşdeğer) yük | fictitious (hygrothermal) load | $N^T, M^T, N^C, M^C$ | N/m, N·m/m |
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 4.5 (s. 350–363), Eş. 4.57–4.82, Örnek 4.5–4.7
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 4: Tabakalı Yapıların Makromekanik Analizi, ders notları (slayt, 149 s.), İTÜ, 2026. — slayt 117–149 (higrotermal etkiler, CTE/CME, çarpılma)
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 9.9 (s. 266–270): tabakalı kompozitlerde termal yükleme
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 2
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.