Bu derste öğrenecekleriniz
- Dizilim kodlarını açmak ve kısaltmak
- Klasik laminasyon teorisinin kabullerini ve sınırlarını sıralamak
- ε = ε⁰ + zκ bağıntısını yer değiştirme alanından türetmek
- Verilen ε⁰ ve κ'dan her katın genel ve yerel gerilmelerini hesaplamak
1. Neden öğreniyoruz?
Gerçek parçalar tek bir tabakadan değil, farklı açılardaki onlarca tabakanın üst üste yapıştırılmasından oluşur. Bir tabakanın davranışını Hafta 3–5'te kurduk; şimdi soru şu: tabakaları birleştirdiğimizde yapı nasıl şekil değiştirir ve her katta hangi gerilme oluşur? Klasik laminasyon teorisi bu soruyu birkaç kinematik kabulle yanıtlar. Bu derste dizilimin nasıl yazıldığını, kabulleri ve kalınlık boyunca şekil değiştirmenin neden doğrusal, gerilmenin neden kattan kata sıçrayan bir dağılım olduğunu görüyoruz. Ders 10.2'de bu dağılımı bileşke kuvvet ve momentlere bağlayacağız.
2. Ön bilgiler
Ders 4.1, 5.2 ve MKC 523'ten
Açılı tabakada düzlem gerilme bağıntısı $\{\sigma\}_{xy} = [\bar Q]\{\varepsilon\}_{xy}$ (Ders 5.2). Yerel–genel dönüşüm $\{\sigma\}_{12} = [T]\{\sigma\}_{xy}$ (Ders 5.1). İzotrop kirişte Euler–Bernoulli kabulü: kesitler düzlem ve tarafsız eksene dik kalır, eksenel kuvvet ve eğilme birlikteyken $\varepsilon_x = \varepsilon^0 + z\kappa$ (Kaw Eş. 4.1–4.7, s. 318–320). Şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntılarının genel hâli için MKC 523.
3. Katman kodu
Kaw'ın kodlama kuralları [Kaw, Bölüm 4.2, s. 316–318] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 3–5]:
- Her kat, genel $x$ ekseniyle yaptığı lif açısıyla yazılır ve katlar eğik çizgiyle ayrılır. İlk yazılan kat en üstteki kattır. $[0/-45/90/60/30]$ beş katlıdır; tüm katların aynı malzeme ve kalınlıkta olduğu anlaşılır. Gerekirse sonuna T (toplam) eklenir.
- Aynı açıdaki bitişik katlar alt indisle: $[0/-45/90_2/60/0]$ altı kattır.
- Simetrik dizilimde yalnız üst yarı yazılır ve sonuna s eklenir: $[0/-45/60]_s = [0/-45/60/60/-45/0]$. Kat sayısı tekse ortadaki kat üstü çizgiyle gösterilir: $[0/-45/\overline{60}]_s$ beş kattır.
- $\pm45$, önce +45 sonra −45 demektir; $\mp45$ tersidir. Farklı malzemeler alt indisle ayrılır: $[0_{Gr}/\pm45_B]_s$ (hibrit).
Gösterim farkları
Kaw bazı örneklerde üç katlı $[0/90/0]$ dizilimini $[0/90]_s$ diye yazar (Örnek 4.4, 5.3); bu, orta katın üstü çizgisinin metinde kaybolmasından kaynaklanır, kat sayısı ve kalınlık o örneklerde açıkça verilir. Zor da katları üstten numaralandırır ve $z$ eksenini aşağı yönde seçer [Zor, Bölüm 8.3 ve 8.5, s. 196, 202]; bu sitede de aynı kural geçerlidir: üst yüzey $z = -h/2$, alt yüzey $z = +h/2$. Bazı kaynaklarda $z$ yukarı yönde ve katlar alttan numaralandırılmış olabilir; o durumda B matrisinin ve eğriliklerin işaretleri değişir, karşılaştırma yaparken önce bu kuralı kontrol edin.
4. Kabuller ve kinematik
Klasik laminasyon teorisinin kabulleri (Kaw s. 320–321; Tüfekçi slayt 30–37; Zor s. 196)
- Her kat ortotrop, homojen ve doğrusal elastiktir.
- Katlar birbirine kusursuz yapışmıştır; arayüzde kayma (kayma) olmaz ve yer değiştirmeler süreklidir.
- Orta düzleme başlangıçta dik olan doğru, şekil değiştirmeden sonra da doğru ve şekil değiştirmiş orta düzleme dik kalır: $\gamma_{xz} = \gamma_{yz} = 0$ (Kirchhoff kabulü).
- Yapı incedir; her katta düzlem gerilme hâli vardır: $\sigma_z = \tau_{xz} = \tau_{yz} = 0$.
- Yer değiştirmeler kalınlığa göre küçüktür; kalınlık doğrultusunda uzama ihmal edilir ($w$ yalnız $x, y$'ye bağlı).
Bu kabullerle, orta düzlem yer değiştirmeleri $u_0, v_0, w_0$ cinsinden herhangi bir noktanın yer değiştirmesi [Kaw, Eş. 4.8–4.16, s. 320–323]:
$$ u = u_0 - z\frac{\partial w_0}{\partial x},\qquad v = v_0 - z\frac{\partial w_0}{\partial y},\qquad w = w_0(x, y) \tag{1} $$Türetme (1)'den şekil değiştirme alanına
Normal doğru dönünce $z$ yüksekliğindeki nokta, eğim açısı $\alpha = \partial w_0/\partial x$ kadar dönmüş bir doğru üzerinde kalır; küçük açıda $x$ yönünde $-z\alpha$ kadar kayar (üst noktalar, $z < 0$, eğim pozitifken $+x$ yönüne). Şekil değiştirme tanımlarından ($\varepsilon_x = \partial u/\partial x$, $\gamma_{xy} = \partial u/\partial y + \partial v/\partial x$):
$$ \begin{Bmatrix}\varepsilon_x\\ \varepsilon_y\\ \gamma_{xy}\end{Bmatrix} = \begin{Bmatrix}\partial u_0/\partial x\\ \partial v_0/\partial y\\ \partial u_0/\partial y + \partial v_0/\partial x\end{Bmatrix} + z\begin{Bmatrix}-\partial^2w_0/\partial x^2\\ -\partial^2w_0/\partial y^2\\ -2\,\partial^2w_0/\partial x\partial y\end{Bmatrix} $$İlk vektör orta düzlem şekil değiştirmeleri $\{\varepsilon^0\}$, ikincisi eğrilikler $\{\kappa\}$ (κₓᵧ: burulma eğriliği). Böylece
ve $k$'inci kattaki gerilme [Kaw, Eş. 4.17–4.18, s. 325]
$$ \{\sigma\}_{xy,k} = [\bar Q]_k\left(\{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\}\right),\qquad z_{k-1} \le z \le z_k \tag{3} $$Bağıntı (2)–(3) için dört soru
- Nereden geliyor? Kirchhoff kinematiği (normal doğru düz ve dik kalır) ile katlar arası kusursuz yapışma; gerilme her katın düzlem gerilme Hooke yasasından.
- Hangi şartlarda geçerli? İnce yapı (kalınlık/açıklık oranı küçük), küçük yer değiştirme, mükemmel yapışma. Kalın yapılarda ve serbest kenarlara yakın bölgelerde kayma şekil değiştirmeleri ve katlar arası gerilmeler önemlidir; klasik teori bunları vermez (Ders 13.2).
- Nasıl uygulanır? $\varepsilon^0$ ve $\kappa$ biliniyorsa (ölçülmüş ya da Ders 10.2'deki gibi hesaplanmış), her katın üst ve alt yüzeyinde $z$ yerine konur; gerilme o katın $[\bar Q]_k$ matrisiyle bulunur. Kat sınırında iki farklı gerilme vardır: üstteki katın alt yüzü ve alttaki katın üst yüzü.
- Sonuç ne anlama gelir? Rijit kat (lif yük doğrultusunda) aynı şekil değiştirmede çok daha büyük gerilme taşır. Kırılma kontrolü katın yerel eksenlerinde ve katın üst ve alt yüzeyinde (en büyük değerlerin olabileceği yerlerde) yapılır.
5. Çözümlü örnekler
Kaw Örnek 4.1: üst yüzey şekil değiştirmeleri
Verilenler
0,010 in kalınlığında katmanlı yapı; $\{\varepsilon^0\} = (2751, -1331, -1125)$ μin/in, $\{\kappa\} = (1{,}965;\ 0{,}2385;\ -1{,}773)$ 1/in [Kaw, Örnek 4.1, s. 324].
İstenenler
Üst yüzeydeki genel şekil değiştirmeler.
Model ve kabuller
(2), $z = -h/2 = -0{,}005$ in.
Çözüm
$\varepsilon_x = 2751 - 0{,}005(1{,}965)(10^6) = -7074$ μ; $\varepsilon_y = -1331 - 0{,}005(0{,}2385)(10^6) = -2524$ μ; $\gamma_{xy} = -1125 + 0{,}005(1{,}773)(10^6) = 7740$ μ.
Birim kontrolü
$z\kappa$: in·(1/in) boyutsuz ✓. Kaw: −7074, −2524, 7740 μin/in ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Eğrilik terimi orta düzlem şekil değiştirmesinden büyük; üst yüzeyde $\varepsilon_x$ işaret değiştirdi. Alt yüzeyde ($z = +0{,}005$) $\varepsilon_x = 12\,576$ μ olur. Şekil değiştirme kat bilgisine gerek kalmadan bulundu; gerilme için katın $[\bar Q]$'su gerekir.
Benzer problem — kendinizi sınayınAlt yüzey ve orta düzlem
Aynı yapı için alt yüzeyde ve $z = +0{,}0025$ in'de $\gamma_{xy}$ nedir?
İpucu
$\gamma_{xy} = \gamma^0_{xy} + z\kappa_{xy}$.
Çözümü göster
Alt yüzey: $-1125 + 0{,}005(-1{,}773)(10^6) = -9990$ μ. $z = 0{,}0025$: $-1125 - 4433 = -5558$ μ.
[0/90]s yapıda gerilme sıçramaları
Verilenler
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1), $[0/90]_s$, kat kalınlığı 0,25 mm ($h = 1$ mm). $\varepsilon^0_x = 1000$ μ, $\kappa_x = 2$ 1/m, diğer bileşenler sıfır.
İstenenler
Her kat sınırında $\varepsilon_x$ ve $\sigma_x$, $\sigma_y$.
Model ve kabuller
(2)–(3). Ders 4.1'den $Q_{11} = 181{,}8$, $Q_{12} = 2{,}897$, $Q_{22} = 10{,}35$ GPa; 0° katta $\bar Q = Q$, 90° katta $\bar Q_{11} = Q_{22}$, $\bar Q_{12} = Q_{12}$.
Çözüm
$z$ = −0,5; −0,25; 0; 0,25; 0,5 mm'de $\varepsilon_x = 1000 + 2000z$ (z mm) = 0, 500, 1000, 1500, 2000 μ; $\varepsilon_y = \gamma_{xy} = 0$.
Üst 0° kat: $\sigma_x = Q_{11}\varepsilon_x$ = 0 → 90,9 MPa; $\sigma_y = Q_{12}\varepsilon_x$ = 0 → 1,45 MPa. 90° katlar: $\sigma_x = Q_{22}\varepsilon_x$ = 5,17 → 15,52 MPa; $\sigma_y$ = 1,45 → 4,35 MPa. Alt 0° kat: $\sigma_x$ = 272,7 → 363,6 MPa.
Birim kontrolü
GPa × μ = kPa; 181,8 GPa × 500×10⁻⁶ = 90,9 MPa ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
$z = -0{,}25$ mm'de şekil değiştirme tek (500 μ), ama gerilme 0° katta 90,9, 90° katta 5,17 MPa: rijitlik oranı ($Q_{11}/Q_{22} = 17{,}6$) kadar sıçrama. $\sigma_y$ ise süreklidir, çünkü iki katta da $\bar Q_{12}$ aynıdır. En büyük gerilme alt yüzeyde (363,6 MPa); kırılma kontrolü burada yapılmalı.
Benzer problem — kendinizi sınayınYalnız eğilme
Aynı yapıda $\varepsilon^0 = 0$, $\kappa_x = 2$ 1/m ise üst 0° katın üst yüzündeki ve 90° katın üst yüzündeki $\sigma_x$ ne olur?
İpucu
$\varepsilon_x = z\kappa_x$.
Çözümü göster
Üst yüz $z = -0{,}5$ mm: $\varepsilon_x = -1000$ μ, $\sigma_x = -181{,}8$ MPa. 90° katın üstü $z = -0{,}25$ mm: $\varepsilon_x = -500$ μ, $\sigma_x = 10{,}35(-500\times10^{-6})$ GPa $= -5{,}17$ MPa. Dağılım orta düzleme göre ters simetrik.
6. Etkileşimli araç
Dizilimi, malzemeyi, $\{\varepsilon^0\}$ ve $\{\kappa\}$'yı girin; araç şekil değiştirme ve gerilmenin kalınlık boyunca dağılımını çizer, her katın üst ve alt yüzeyindeki genel ve yerel değerleri tablolar. Varsayılan değerler Kaw Örnek 4.3'teki $[0/30/-45]$ yapısının $N_x = N_y = 1000$ N/m altındaki çözümüdür (Ders 10.2). Dizilim kodu [0/90]s, [0/±45/90]2s, [0_4/90_2]s biçimlerini kabul eder.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 10.1.2'deki adımları elle izleyebilirsiniz.
7. Sık yapılan hatalar
- $z$'yi alt yüzeyden ölçmek. $z$ orta düzlemden ölçülür; üst yüzey $-h/2$.
- Kodu ters okumak. İlk yazılan kat üsttedir; simetrik olmayan yapıda sıra değişirse [B] işaret değiştirir.
- Gerilmenin de doğrusal ve sürekli olduğunu sanmak. Yalnız şekil değiştirme süreklidir.
- Kat sınırında tek gerilme hesaplamak. Sınırın iki tarafında iki farklı gerilme vardır.
- Mühendislik kayma şekil değiştirmesini yarıya bölmeyi unutmak yerel dönüşümde (Ders 5.1, Reuter matrisi).
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalKodu aç
$[\pm45/0_2]_s$ ve $[0/90]_{2s}$ kodlarını açık yazın; kat sayılarını verin.
İpucu
$2s$: önce iki kez tekrarla, sonra simetriğini ekle.
Çözümü göster
$[45/-45/0/0/0/0/-45/45]$, 8 kat. $[0/90/0/90/90/0/90/0]$, 8 kat.
Alıştırma 2KolayKavramsalKodu kısalt
$[0/45/-45/90/90/-45/45/0]$ ve $[30/-30/30/-30]$'u kısa kodla yazın.
İpucu
Ayna simetrisi var mı?
Çözümü göster
$[0/\pm45/90]_s$; $[\pm30]_2$ ya da $[30/-30]_2$ (simetrik değil, antisimetrik).
Alıştırma 3OrtaSayısalÖlçülen şekil değiştirmeden eğrilik
1 mm kalınlığında bir yapının üst yüzeyine yapıştırılan şekil değiştirme ölçerler $\varepsilon_x = -200$ μ, alt yüzeydekiler $\varepsilon_x = 600$ μ okuyor. $\varepsilon^0_x$ ve $\kappa_x$ nedir?
İpucu
İki denklem: $\varepsilon^0 \mp (h/2)\kappa$.
Çözümü göster
$\varepsilon^0_x = (−200 + 600)/2 = 200$ μ; $\kappa_x = (600 + 200)\times10^{-6}/0{,}001 = 0{,}8$ 1/m.
Alıştırma 4OrtaSayısal90° katta yerel gerilme
Örnek 10.1.2'de 90° katın alt yüzündeki yerel gerilmeleri bulun. Enine çekme dayanımı 40 MPa ise bu kat güvenli mi?
İpucu
90° katta $\sigma_1 = \sigma_y$, $\sigma_2 = \sigma_x$.
Çözümü göster
$\sigma_1 = 4{,}35$, $\sigma_2 = 15{,}52$ MPa, $\tau_{12} = 0$. $15{,}52 < 40$: güvenli; ama 0° katın alt yüzünde 363,6 MPa'lık lif gerilmesine karşın 90° katın enine gerilmesi dayanımının %39'una ulaşıyor. Enine dayanım düşük olduğundan çapraz katlı yapılarda ilk hasar genellikle 90° katlarda başlar (Ders 12.2).
Alıştırma 5ZorTüretmeBurulma eğriliği
(1)'den $\gamma_{xy}$'yi türetip $\kappa_{xy} = -2\,\partial^2w_0/\partial x\partial y$ olduğunu gösterin. Neden 2 çarpanı var?
İpucu
$\gamma_{xy} = \partial u/\partial y + \partial v/\partial x$.
Çözümü göster
$\partial u/\partial y = \partial u_0/\partial y - z\,\partial^2w_0/\partial x\partial y$, $\partial v/\partial x = \partial v_0/\partial x - z\,\partial^2w_0/\partial x\partial y$; toplam $z$ katsayısı $-2\,\partial^2 w_0/\partial x\partial y$. 2 çarpanı mühendislik kayma şekil değiştirmesinin tanımından gelir (tansör bileşeninin iki katı).
9. Özet
- Kod üstten alta yazılır; alt indis bitişik aynı açılı kat sayısı, s simetri, ± açı çifti.
- Kirchhoff kabulü: normal doğru düz ve dik kalır → $\{\varepsilon\} = \{\varepsilon^0\} + z\{\kappa\}$.
- Şekil değiştirme kalınlık boyunca sürekli ve doğrusal; gerilme $[\bar Q]_k$ ile katta doğrusal, sınırlarda süreksiz.
- $z$ orta düzlemden ölçülür, üst yüzey $-h/2$ (Kaw, Zor).
Ders 10.2'de gerilmeleri kalınlık boyunca toplayıp kuvvet ve moment bileşkelerine bağlayarak $\{\varepsilon^0\}$ ve $\{\kappa\}$'yı yükten hesaplıyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| klasik laminasyon teorisi | classical lamination theory (CLT) | — | — |
| simetrik dizilim | symmetric laminate | $[\ldots]_s$ | — |
| eğrilik | curvature | $\kappa_x, \kappa_y, \kappa_{xy}$ | 1/m |
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 4.2–4.3.3 (s. 316–326), Eş. 4.1–4.18, Örnek 4.1, Şekil 4.4–4.6
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 4: Tabakalı Yapıların Makromekanik Analizi, ders notları (slayt, 149 s.), İTÜ, 2026. — slayt 3–5 (kod), 6–29 (izotrop kiriş), 30–49 (şekil değiştirme–yer değiştirme, kat şekil değiştirmeleri)
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 8.3 ve 8.5 (s. 196, 202): kabuller ve kodlama
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.